Кіріспе

Құдайдың байқалатын түрде пайда болуы. Теофания ((ἡ) θεοφάνεια) – құдайдың байқалатын және сезімтал түрде көрініс беретін кездесу. Бұл көбінесе құдаймен болатын басқа да кездесулермен шатастырылады, бірақ құдай өзін көрінетін нысанда танытпаса, онда бұл өзара әрекеттесулер теофания деп есептелмейді. Дәстүрлі түрде "теофания" термині ежелгі грек және Таяу Шығыс діндеріндегі құдайлардың пайда болуын сипаттау үшін қолданылған. "Илиада" классикалық антикалық дәуірдегі теофаниялардың ең ерте сипаттамасы болса, алғашқы сипаттама "Гилгамеш" дастанында кездеседі.

Ежелгі грек діні

Грек мифологиясында теофанияның бірнеше мысалы кездеседі. Тарихи дәуірде теофаниялар сирек болған, бірақ құдайлық немесе батырлық эпифаниялар түстер арқылы немесе ояу күйдегі көріністер арқылы бастан өткізілген. Теофаниялар гректерде көптеген орындарда және мерекелерде қайта жандандырылған. Дельфиде Теофания (Θεοφάνια) – Аполлонның Гипербореядағы қыстаудан қайтып оралуын тойлайтын көктемгі жыл сайынғы фестиваль болған. Фестивальдің биік нүктесі – әдетте ғибадатханада жасырылған қасиетті бейнелерді табынушыларға көрсету еді.

Индуизм

Ең танымал Теофания – Бхагавад-гитада, Махабхаратаның үлкен дастанының бір бөлімінде кездеседі. Құрукшетра шайқас алаңында құдай Кришна атақты батыр Арджунаға бірқатар үйретпелер береді. Арджуна Кришнадан өзінің "жалпыға ортақ бейнесін" ашуын өтінеді. Кришна оған келісіп, Арджунаға рухани көру қабілетін сыйлайды, осы арқылы ол Кришнаны жалпыға ортақ бейнеде көре алады. Махабхаратада тағы да бірнеше теофаниялар сипатталған. Біріншіден, құдай Индраның Кунтиге көрінуі, одан кейін Арджунаның дүниеге келуі. Дастанның соңына жақын, құдай Яма Юдхиштхираның мейірімділігін сынау үшін иттің кейпін киеді. Юдхиштхираға осындай жануармен жұмаққа кіре алмайтыны айтылса да, ол серігін тастаудан бас тартады, осылайша Дхармадан мақтау алады.

Иудаизм

Торада Яхве, немесе Құдай мен оқиғалардағы адам кейіпкерлері арасындағы теофанияның көптеген мысалдары кездеседі. Мұның мысалдарына жанып тұрған бұта туралы оқиға, Текбас кітабының 18-тарауы, бұлт және от бағаналары, Синай тауы, Ишая және Езекиел, сондай-ақ Дәуіт туралы әңгімелерді келтіруге болады.

Христиандық

Христиандар, әдетте, яһудилер сияқты, Ескі Ғидаттағы теофанияларды мойындайды. Бұған қоса, Жаңа Ғидатта кем дегенде екі теофания туралы айтылған. Бірақ кейбір жағдайларда Исаның және Жақияның шомылдырылуы "теофания" деп аталғанымен, ғалымдар мұндай қолданудан аулақ жүреді. Ондай жағдайларда, көбінесе иерофания термині қолданылады.

Евангелистік христиандық

Рон Родс сияқты кейбір қазіргі евангелистік христиандық Киелі кітап түсіндірмешілері, Ескі Келісімде бірнеше жерде кездесетін "Жаратқан Иенің періштесін" – Жаңа Келісімде сипатталғандай, адам болып дүниеге келмес бұрынғы Мәсіх, яғни Иса деп түсіндіреді. Қазіргі евангелистік зерттеулер мен жоғары оқу орындарындағы пікірсайыстардағы оның гипотезасына сәйкес түзетулер осы көріністерді денесі бар Мәсіхтің (әлі жарияланбаған) кейінгі түрі ретінде сипаттайды, оның уақыт арқылы саяхат ету қабілеті болғандықтан, ол өмір сүргеніндей болашақ дүниеге келуін болжаған. Кристофания термині де Ескі және Жаңа Келісімдерде Мәсіхтің денесіне енгеннен кейінгі пайда болуын анықтау үшін қолданылады. 1 Петір 4 (6-аят) Ұлы Әке Рухымен (Христос Патшалардың Патшасы болып билік құрғанда, үштік құрамындағы үш мүшенің бірі ретінде) және айқышпен "Элои, Элои! Лама Сабахтани!" деп айтылуымен, Мәсіхтің мінезі мен естелігі бар, уақыттан тыс Құдай Сөзі (немесе періште) дүниеге келді немесе бөлінді (Жохан 1 және 5), тіпті жаратылысқа "Болсын!" (Жаратылыс 1) деп рұқсат берді. Бұл ең алғашқы шіркеу әкелерінің дәстүрлі түсіндірмесі болды, сондай-ақ елші Пауыл да Мұсамен бірге шөлде болған тасты және сөйлейтін жалыны бар бұтаны Мәсіх деп атады. "Құдайды көру" немесе теофаниялардың толық тізімі үшін жоғарыдағы мысалдарды "Иудаизм, Еврей Киелі кітаптары" бөлімінен қараңыз.

Соңғы күннің қасиеттілері қозғалысы

Жозеф Смит, соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының пайғамбары және негізін қалаушысы, 14 жасында үйінің жанындағы ағаштардың бағында Құдай Әке мен Иса Мәсіхтің келгенін айтты, бұл оның тілегіне жауап ретінде болған Теофания еді. Бұл "Бірінші Көрініс" соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының негізін қалаушы оқиға деп есептеледі. Мормон кітабы жаңа дүниеде болған басқа да иерофаниялар мен Теофанияларды сипаттайды. Мысалы, Блейк Остлер Нефидің бірінші кітабындағы Лехидің Тақ Теофаниясын талдап, Киелі кітаптағы Теофаниялар мен Мормон кітабындағылардың көптеген ортақ ерекшеліктері бар деген қорытындыға келді. Ол Рухтан осылай мас болғандықтан, көріністе көтеріліп, аспан ашылғанын және Құдайдың сансыз періштелермен ән салып, мақтап, тағында отырғанын көрді. Сондай-ақ, ол аспанның ортасынан бір кісінің түсіп келе жатқанын көрді, ал оның шарапаты ортанқұл күннің нұрынан да асып түсті. Ол сонымен қатар, оның артынан еріп келе жатқан он екі кісіні де көрді, олардың шарапаты аспандағы жұлдыздардан да жарқырады. Олар төмен түсіп, жер бетін аралап жүрді, ал біріншісі әкеме келіп, оның алдына тұрып, кітапты беріп, оны оқуға бұйырды.

Ислам діні

Исламдағы ең маңызды құдайлық көрінісі – Мирадж, Пайғамбардың жұмаққа көтерілуі. Ол Киелі Рухпен (Жәбірейілмен) сөйлейді, кейде бұл "Меккеден Иерусалимге жасалған түнгі сапар" деп аталады.

Бахаи діні

Бахаи діні Құдайдың пайғамбарлар арқылы көрініс тапқанына сенеді. "Құдайдың көрінісі" – бұл Зороастр, Кришна, Гаутама Будда, Ыбырайым, Мұса, Иса, Мұхаммед, Баб және Бахаулла сияқты пайғамбарларға қатысты ұғым. Құдайдың көріністері – адамзаттың адамгершілігі мен өркениетінің дамуы мен жетілуі үшін, құдайлық қасиеттерді адам әлемінде бейнелейтін тұлғалар тізімі. 1914 жылы жарық көрген "Расалар мен діндердің татуласуы" атты еңбекте Англия шіркеуінің діни қызметкері және Оксфорд университетінің ғалымы Томас Келли Чейн (1841–1915) Бахаи діні контекстінде Теофанияны сипаттады. Чейн: "Теофаниясыз теология құрғақ әрі қорғауға қиын сезіледі. Бізге адам түрінде келген Құдайдың бейнесі керек" деп жазды. Автор Бахаулланың 1860 жылдары Рим папасы IX Пий, Наполеон III, Ресей императоры II Александр, королева Виктория және Насер әл-Дин Шах Каджар сияқты патшалар мен билеушілерге "күшті, теофаниялық дауыспен" реформалар жасауға шақырған бірқатар хаттар жазғанын түсіндірді. JBS мақаласында Бахаулланың "Теофанологиясы" "прогрессивті" деп сипатталды. Ол осы хаттарда "рухани билігін" жариялап, егер олар Оның нұсқауларымен әрекет етпесе, адамзатқа қатері бар екенін батыс көшбасшыларына ескертті. Үнді Рамаянасында маймыл басшысы Хануман құдайлардан хабар алады және көбінесе олармен саналы түрде сөйлейді. Қытай мифологиясында Маймыл патша бодисаттвалармен, буддалармен және көптеген аспан тұлғаларымен сөйлеседі.