Кіріспе

ХХ ғасырдың басында дәстүрлі қытай құндылықтарына қарсы көтеріліс. Жаңа мәдениет қозғалысы – 1910 және 1920 жылдары Қытайда дәстүрлі қытай идеяларын сынап, сайлау саясаты және ғылыми әдіс сияқты прогрессивті, заманауи идеалдарға негізделген жаңа қытай мәдениетін жариялаған прогрессивистік қозғалыс. Қытай Республикасының Қытайдың мәселелерін шеше алмауынан кейін дәстүрлі қытай мәдениетіне деген көңілі толу себебімен туған бұл қозғалыста Чэнь Дуксиу, Цай Юаньпей, Чэнь Хенчже, Ли Дажао, Лу Сун, Чжоу Зуорен, Хэ Донг, Цян Сюйтун, Лю Баннонг, Бинг Син және Ху Ши сияқты көптеген классикалық білім алған ғалымдар Конфуцийшілікке қарсы күресті бастады. Бұл қозғалысты "Жаңа жастар" журналының жазушылары қолға алды, олар дәстүрлі конфуцийшілік жүйесінің орнына еркін жеке тұлғаларға негізделген жаңа қоғамды насихаттады. 1917 жылы Ху Ши мырза әйгілі "Сегіз қағиданы" ұсынды, яғни ежелгі дәстүрлі жазу тәсілін тастап, тілдің әдеттегі түрін қолдану қажеттігін айтты. Жаңа мәдениет қозғалысы – 4 мамыр қозғалысының алғы күші болды. 1919 жылдың 4 мамырында Пекин студенттері бұл қозғалысқа қосылып, Париж бейбітшілік конференциясында (Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен бейбітшілік шарттарын белгілеген жиын) Цзяочжоу шығанағындағы Германия құқықтарын Қытайға емес, Жапония империясына беруіне наразылық білдірді, соның нәтижесінде мәдени қозғалыс саяси қозғалысқа айналды.

Көтеріліңіз

Әдебиет пен зияткерлік өркендеген екі ірі орталық – Пекин университеті мен Цинхуа университеті орналасқан Пекин және гүлденген баспа саласына ие Шанхай болды. Жаңа мәдениет қозғалысының негізін қалаушылары Пекин университетінде жиналды, онда олар канцлер қызметін атқарған Цай Юаньпейге қосылды. Осы негізін қалаушылардың қатарында – «Жаңа жастар» журналының негізін қалаушы және бірге Өнер және әдебиет мектебінің деканы болған Чэнь Дусиу, кітапханашы Ли Дажао, әдеби революцияның жетекші тұлғасы Ху Ши, философ Лян Шумин және тарихшы Гу Цзеган және тағы да басқалар бар. Ху Ши әдебиетте қазіргі заманғы жазба тіліндегі (白话文 baihuawen) қытай тілін қолдануды жақтады, әсіресе 1917 жылғы қаңтарда «Жаңа жастар» журналында жарияланған «Әдеби реформа туралы алдын ала пікірлер» (文學改良芻議 wenxue gailiang chuyi) атты мақаласында: «Ескілерді үлгі етпеңіз». 1918 жылғы 18 сәуірде ол «Құрылысшыл әдеби революция: Ұлттық тілдегі әдебиет» (建设的文学革命论 jianshe de wenxue geming lun) атты маңызды мақаласын жариялады. Қытай тіліндегі алғашқы халықтық әдебиет – 1917 жылы шетелде білім алатын студенттердің тоқсандық журналында жарық көрген әйел автор Чэнь Хенчжэнің «Бір күн» (一日 yi ri) атты әңгімесі болды. Бұл Лу Сюньнің «Ақылсыздың күнделігі» және «Ах Кюдің нағыз тарихы» (екіншісі 1921 жылға дейін жарық көрмеген) 1918 жылғы 2 сәуірде жарық көргенінен бір жыл бұрын болды, және жиі дұрыс емес түрде халықтық әдебиеттің алғашқы туындысы деп есептеледі.

Юань Шикайдың өлімі

1911 жылы құлағаннан кейін Цин әулетінің әскери күштерінің бір бөлігін мұра еткен Юань Шикай тәртіп пен бірлікті орнатуға тырысты, бірақ ол Қытайды Жапониядан қорғай алмады, сондай-ақ өзін император деп жариялау әрекеті де сәтсіз аяқталды. 1916 жылы ол қайтыс болғанда дәстүрлі құрылымның толық құлауы байқалды және бұрынғы буын жасаған өзгерістерден гөрі тереңдетілген, жаңа институттар мен жаңа саяси формалар іздестіру күшейді. Юань Шикайдың 1916 жылғы маусымдағы өлімі Қытай саяси аймағында түбегейлі реформалар жасау мүмкіндігін қайта ашқандықтан, батыл көшбасшылар жаңа мәдениетке үндеді.

Чэнь Дуксю

Чэнь Дуксю "Жаңа жастар" журналын құрды, ол Қытайдың әлсіздігінің себептерін талқылауға арналған маңызды платформа болды, себебі ол кінәні Конфуций мәдениетіне жапты. Чэнь Дуксю "Конфуций мырзаның" орнын "Ғылым мырзасы" мен "Демократия мырзасы" алмастыруды ұсынды. Бұл екеуі Жаңа мәдениет қозғалысының екі символы және оның мұрасы ретінде қарастырылды. Я. Р. Чао (Жао Юаньрен) сияқты ғалымдар шетелдік тіл білімі құралдарын пайдалана отырып, қытай тілінің түрлі нұсқаларын зерттеуге кірісті. Ху Ши "Қызыл бөлме арманы" және басқа да халық әдебиетін ұлттық тілдің негізі ретінде қолданған ғалымдардың қатарында болды. Ай жарымшабы қоғамы сияқты әдеби бірлестіктер гүлденді. Ху Ши осы қозғалыстың негізін қалаушыларының бірі ғана емес, сонымен қатар ғылыми әдістерді қолдауымен халықтық бағыттың жетекшісі саналды. Ху 1922 жылы Маргарет Сангердің Қытайға келген сапарын құптаған Жаңа мәдениет қозғалысының белгілі реформаторларының бірі болды.

Цай Юаньпей

Цай Юаньпей – қытай философы, Пекин университетінің ректоры, сонымен қатар Чэн Дуксиудің досы. Көптеген шетелдік ілімдер, әсіресе, қозғалыстың мәдени сын-пікірін және ұлт құруға бағытталған ұмтылыстарын күшейткендері, кең таралды. Он тоғызыншы ғасырдың соңынан бері әсерлі болған әлеуметтік дарвинизм, Лу Сюнь сияқты көптеген басқалардың да пікірлерін қалыптастырды және әлемнің барлық «измдерімен» толықтырылды. Цай Юаньпей, Ли Шицзэн және У Чжихуэй анархизмнің қытайлық түрін жасады. Олардың ойынша, саяси өзгерістердің мағынасы болу үшін Қытай қоғамы радикалды әлеуметтік өзгерістерден өтуі керек еді. Джон Дьюидің прагматизмі, көбінесе Ху Ши, Чианг Монлин және Тао Синчжидің еңбектері арқылы танымал болды. Дьюи 1919 жылы Қытайға келді және келесі жылы дәріс оқыды. Бертран Рассел да көп көрермен жиналған жерлерде лекциялар оқыды. Лу Сюнь Ницшенің идеяларымен байланысты болды, оларды Ли Шицен, Мао Дун және сол кездегі көптеген зиялылар таратып жүрді.

Даму және соңынан

1919 жылы 9 мамырда Пекин университетінің ректоры Цай Юаньпей отставкаға кеткенде, бұл ел бойынша бұқаралық ақпарат құралдарында үлкен резонанс туғызды. Бұл университет ішіндегі ғылыми дискурсты 4 мамырлық демонстрациялардың саяси активізмімен байланыстырды. 1919 жылғы 4 мамырлық демонстрациялар бастапқыда көшбасшыларды біріктірді, бірақ көп ұзамай саясаттың рөлі туралы пікірталас пен келіспеушіліктер туды. Ху Ши, Цай Юаньпей және басқа либералдар наразылық білдірген студенттерді оқуға қайтуға шақырды, бірақ Чэнь Дуксиу мен Ли Дажао мәдени өзгерістердің жеткіліксіздігіне наразы болып, радикалды саяси әрекеттерге шақырды. Олар Пекин университетінің оқытушылары ретінде марксистік зерттеу топтарын ұйымдастырды және Қытай Коммунистік партиясының алғашқы отырысын өткізді. Ли «негізгі мәселелерді шешуді» талап етті, бірақ Ху оны абстрактті деп сынап, «мәселелерді көбірек зерттеуді, идеологияларды аз зерттеуді» ұсынды. Ли мен Ченнің саяси ұйымға қосылған жас ізбасарларының арасында Мао Цзэдун да болды. Басқа студенттер Ху Шидің шақыруын қабыл алып, оқуларына оралды. Жаңа тәсілдер келесі буынның ғылымын қалыптастырды. Мысалы, тарихшы Гу Цзеганг Колумбия университетінде оқыған «Жаңа тарих» әдістемесін Қытайдың классикалық мәтіндеріне қолданып, «Ескіге күдікпен қарау» қозғалысын бастады. Гу сонымен қатар студенттерін конфуцишіл ғалымдар елемеген немесе жоққа шығарған қытай халықтық дәстүрлерін зерттеуге шабыстандырды. Білім беру «Жаңа мәдениет» күнтәртібінде маңызды орын алды. Цай Юаньпей «Жаңа білім беру қоғамын» басқарды, ал университет студенттері Джеймс Йен мен Тао Синчжидің бастамасымен өткен «Жаппай білім беру қозғалысына» қосылды, ол сауаттылықты кең саяси қатысудың негізі ретінде насихаттады. Гоминьданның көптеген жетекшілері, мысалы, Ляо Чжункай, Ху Ханьминь және Дай Цзитао, сондай-ақ Ли Дажао сияқты Гоминьданның коммунистік мүшелері «Жаңа мәдениет» қозғалысына қатысты. Бұл тұлғалар 1922–1924 жылдары Гоминьданды кеңестік үлгіде қайта құруда маңызды рөл атқарды.

Журналистика және қоғамдық пікір

Қытай газеттері журналистикасы 1920 жылдары халықаралық стандарттарға сәйкес жаңартылды, бұл Жаңа мәдениет қозғалысының ықпалының арқасында мүмкін болды. Журналист және редактор рөлі кәсіби деңгейге көтеріліп, беделді мансапқа айналды. Бизнес жағы маңызға ие болды, жарнама мен коммерциялық жаңалықтарға басымдық берілгеннен кейін Шанхай қаласындағы Шэнбао сияқты жетекші газеттер 1911 жылғы революциялық кезеңге тән үгітшіл журналистикадан бас тарды. Олардың жариялағандарының көп бөлігі Жаңа мәдениет қозғалысына айнала бастаған құбылысқа қызығушылық танытқан адамдардың арасында ой-пікірлерді қалыптастырып, шындықтарды анықтауда маңызды рөл атқарды. 1924 жылы Үндістанның Нобель сыйлығының лауреаты Рабиндранат Тагор Қытайда көптеген дәрістер оқыды. Ол Қытайдың қытай қоғамына тым көп прогрессивтік және шетелдік ойларды енгізу арқылы қиындықтарға тап болуы мүмкін екенін айтты. Либералдық идеялар Жаңа мәдениет қозғалысының маңызды бөлігі болды. Демократия Қытайдың тұрақсыз жағдайына наразы болғандар үшін маңызды құралға айналды, ал ғылым – «білімсіздік пен сенімсіздіктің қараңғылығынан» арылудың аса маңызды құралы болды. Жаңа мәдениеттің зиялылары ғылым, технология, жеке тұлғалық, музыка және демократияны қамтитын, әртүрлі космополиттік шешімдерді жақтады және талқылады, оларды іске асыруға қабілетті ұйым немесе саяси билік туралы мәселені болашаққа қалдырды. 1920 жылдардың ортасындағы империализмге қарсы және халықшылдық күштер көп ұзамай Жаңа мәдениеттің зияткерлік ізденістері мен мәдениетін басып тастады.

Бағалаулар мен көзқарастардың өзгеруі

Православ тарихшылары Жаңа мәдениет қозғалысын феодалдық ой-сана мен әлеуметтік тәжірибеден революциялық үзіліс ретінде, ал Қытай Коммунистік партиясын құрған және 1949 жылы Қытай Халық Республикасын құрған революциялық көшбасшылардың бастауы ретінде қарастырды. Мао Цзэдун 4 мамыр қозғалысының «империализм мен феодализмге қарсы Қытайдың буржуазиялық-демократиялық революциясында жаңа кезеңді белгілегенін» жазды және «буржуазиялық-демократиялық революцияда жұмысшы табы, студент жастар және жаңа ұлттық буржуазиядан тұратын қуатты күш пайда болды» деп мәлімдеді. Батыс тарихшылары да бұл қозғалысты дәстүр мен заманауилық арасындағы үзіліс ретінде қарастырды, бірақ соңғы онжылдықтарда қытай және шетел тарихшылары Жаңа мәдениет көшбасшыларының ұсынған өзгерістерінің тамырлары бірнеше буынға дейін барып жететінін, сондықтан бұл дәстүрмен күрт үзіліс емес, одан бұрынғы үрдістердің үдеуі екенін жиі айтады. Соңғы елу жылғы зерттеулер радикалды марксистер Жаңа мәдениет қозғалысында маңызды рөл атқарғанымен, анархистер, консерваторлар, христиандар және либералдар сияқты көптеген басқа да ықпалды көшбасшылар болғанын көрсетіп тұр. Бұл қайта бағалау, сол кезеңнің ойшылдары мен жазушыларына берілген жоғары бағаны сақтай отырып, олардың өзін мәдени революционерлер ретінде қабылдамайды. Басқа тарихшылар Маоның коммунистік революциясы Жаңа мәдениет пен ағартушылықтың уәдесін орындамағанын, керісінше, тәуелсіз ойлау мен космополитизм рухына қиянат жасағанын айтады. Жаңа конфуциандық Қиян Мудың шәкірті Юй Инши, Жаңа мәдениет тарапынан айтылған айыптауларға қарсы Конфуцийдің ойларын қорғады. Ол соңғы империялық Қытайдың тоқырап, иррационалды және оқшауланған емес екенін, бұл радикалды революцияны ақтау үшін жеткілікті емес екенін, бірақ соңғы Цин дәуірінің ойшылдары Конфуцийдің шығармашылық потенциалын пайдаланғанын түсіндірді. Шанхайлық либералдық дауыстарды білдіретін Сюй Цзилин, Жаңа мәдениет қозғалысы Қытай революциясының бастауы деген ортодоксалды көзқараспен келісті, бірақ оның нәтижесін әртүрлі бағалады. Сюйдің айтуынша, Жаңа мәдениет зиялылары «рационалды патриотизмді» табуға тырысқанда ұлтшылдық пен космополитизм арасындағы қайшылықты сезді, бірақ 1920-ші жылдардағы космополитизм қозғалысы «ұлтшылдықтың жаңа дәуірімен» ауыстырылды. Сюй былай деді: «Жангоизм, бір кезде шексіз босатылған, енді тоқтатылмай, ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы Қытай тарихының соңғы нәтижесіне негіз салды».