Кіріспе
Аттабаска тілі Кук шығанағында сөйленетін Denaʼina /d///'/n//aɪ//n//ə/, сондай-ақ Танаина, Кук шығанағын қоршаған аймақтың аттабаска тілі. Аляскада географиялық тұрғыдан бірегей, өйткені тұзды суға шектесетін аумақты қамтитын жалғыз Аляска аттабаска тілі. Әдетте төрт диалектісі ажыратылады:
Denaʼina /d//ᵻ/'/n//aɪ//n//ə/, also Tanaina, is the Athabaskan language of the region surrounding Cook Inlet. It is geographically unique in Alaska as the only Alaska Athabaskan language to include territory which borders salt water. Four dialects are usually distinguished:
Upper Inlet, spoken in Eklutna, Knik, Susitna, Tyonek
Outer Inlet, spoken in Kenai, Kustatan, Seldovia
Iliamna, spoken in Pedro Bay, Old Iliamna, Lake Iliamna area
Inland, spoken in Nondalton, Lime Village
Of the total Denaʼina population of about 900 people, only 75–95 members still speak Denaʼina. James Kari has done extensive work on the language since 1972, including his edition with Alan Boraas of the collected writings of Peter Kalifornsky in 1991. Joan M. Tenenbaum also conducted extensive field research on the language in the 1970s.
Жоғарғы шығанақ – Эклутна, Кник, Суситна, Тионек аудандарында
Сыртқы шығанақ – Кеней, Кустатан, Сельдовия аудандарында
Илиамна – Педро шығанағы, Ескі Илиамна, Илиамна көлі аймағында
Ішкі аймақ – Нондальтон, Лайм ауылында
Denaʼina /d//ᵻ/'/n//aɪ//n//ə/, also Tanaina, is the Athabaskan language of the region surrounding Cook Inlet. It is geographically unique in Alaska as the only Alaska Athabaskan language to include territory which borders salt water. Four dialects are usually distinguished:
Upper Inlet, spoken in Eklutna, Knik, Susitna, Tyonek
Outer Inlet, spoken in Kenai, Kustatan, Seldovia
Iliamna, spoken in Pedro Bay, Old Iliamna, Lake Iliamna area
Inland, spoken in Nondalton, Lime Village
Of the total Denaʼina population of about 900 people, only 75–95 members still speak Denaʼina. James Kari has done extensive work on the language since 1972, including his edition with Alan Boraas of the collected writings of Peter Kalifornsky in 1991. Joan M. Tenenbaum also conducted extensive field research on the language in the 1970s.
Денена халқының барлығы шамамен 900 адамды құраса, олардың ішінде тек 75–95 адам ғана Денена тілінде сөйлейді. Джеймс Кари 1972 жылдан бері тілді зерттеуде көп жұмыс істеді, соның ішінде 1991 жылы Алан Бораспен бірлесіп Питер Калифорнскийдің жинақталған еңбектерін жариялады. Джоан М. Тененбаум да 1970 жылдары тілді жан-жақты зерттеу жүргізді.
Denaʼina /d//ᵻ/'/n//aɪ//n//ə/, also Tanaina, is the Athabaskan language of the region surrounding Cook Inlet. It is geographically unique in Alaska as the only Alaska Athabaskan language to include territory which borders salt water. Four dialects are usually distinguished:
Upper Inlet, spoken in Eklutna, Knik, Susitna, Tyonek
Outer Inlet, spoken in Kenai, Kustatan, Seldovia
Iliamna, spoken in Pedro Bay, Old Iliamna, Lake Iliamna area
Inland, spoken in Nondalton, Lime Village
Of the total Denaʼina population of about 900 people, only 75–95 members still speak Denaʼina. James Kari has done extensive work on the language since 1972, including his edition with Alan Boraas of the collected writings of Peter Kalifornsky in 1991. Joan M. Tenenbaum also conducted extensive field research on the language in the 1970s.
Этноним
Denaʼina сөзі «адам» деген мағына беретін dena және көптік жұрнағы ina-дан құралған. Бұл сөздің екі бөлігін байланыстыратын апостроф көбінесе көмекейлік тоқтауды білдірсе де, көптеген сөйлеушілер оны дифтонг ретінде айтады, сондықтан сөздің екінші буыны ағылшын тіліндегі «тоғыз» (ескіше жазылуы Tanaina) сөзімен рифмаланады.
Фоналогия
Денеина – Аляска атабаска тілдерінің жеті еуінің бірі, онда дыбыстық тон ерекшеленбейді.
Сызық құрылымы
Ішкі диалектте семантикалық бірліктің соңындағы буындар көбінесе ұзақ, төмен тонды және ұзын рифтерге ие болады. Буынның басында CCCVC сияқты үшқа дейін дауыссыз дыбыстардың жиынтығы кездеседі, бірақ олар сирек, ал көбінесе буынның басында бір немесе екі дауыссыз дыбыс болады.
Жазу жүйелері
Денина тілі латын әліпбиінің бір түрін пайдаланады, алайда денина суретшісі Арген Квасников бұл тіл үшін арнайы әліпби ойлап тапты.
Режим
Режим әрекеттің қашан орын алатынын көрсетеді. Нормальды режим уақыт деп те аталады және ол етістіктердегі режим/аспект префиксінің орналасуы арқылы беріледі. Уақыт режимдері – толық еместік (қазіргі), толықтық (өткен) және болашақ, олар 4 түрлі толық еместіктер – ∅, z, n, gh – және 4 түрлі толықтықтар – gh, z, n, ∅ – арқылы бейнеленеді. Сонымен қатар, 4 модальдық түрлері бар: бейтарап, бастамалық, тілектестік, қасақаналық және жоққа шығару.
Предикаттар, аргументтер және кейс
Предикат негізгі етістік пен көмекші етістіктерді білдіреді, ал аргументтер әдетте предикаттан тыс сөздерді білдіреді. Денеʼина тіліндегі негізгі сөйлемнің сөз тәртібі – субъект-объект-етістік (СОЖ). Осыған байланысты анықтамалық екіұштылық қаупі төмен. Субъект пен объекттің екеуі де зат есім түрінде болуы сирек; оның орнына, біреуі немесе екеуі де көбінесе есімдіктер түрінде келеді. Кейбір сөйлемдер СОЖ құрылымынан өзгеше болады. Субъект-етістік (СЕ) құрылымында объект етістікке есімдік ретінде енгізіледі немесе сөйлемге объект қажет болмайды. Объект-етістік (ОЕ) құрылымында субъект етістіктегі есімдік, ал объект зат есім болады. Сөйлем құрылымының мысалы: объект есімдігі (аргумент) + сыртқы субъект есімдігі (аргумент) + (басқа префикстер) + ішкі субъект есімдігі (аргумент) + етістік түбірі (предикат). Бұл мысал бір предикатқа бірнеше аргументтің қосылуын көрсетеді. Толық сөйлемді етістікте білдіруге болады. Етістікте етістік түбірі соңғы болып келеді, тіпті етістікке енгізілген жағдайда да объект пен субъект алдымен келеді. Денеʼина тілінде барлық етістіктер атау септігіндегі (субъект) және айырма септігіндегі (объект) жалғауларды талап етеді, бұл атау-айырма септік жүйесін көрсетеді. Яғни, нақты мағынаны беру үшін өзгеретін белгіленген морфемалар – объектті көрсететін морфемалар. Атау және айырма септіктері арасында айырмашылық бар, және әрқайсысының өзіндік негізгі аргументі болады.
Қисық
Көлденеңдер аспаптық, орналасқан жерді және негізгі аргументтерден тыс басқа да аргументтерді көрсетеді. Негізгі және көлденең аргументтер белгілі бір ретпен тіркесетін префикстер арқылы етістікке қосылады. Denaʼina тілінде көлденеңдер – бұл етістікке қосылатын префикстер, олар объект префиксі мен ішкі жақтан келетін жіктеуші префиксі және/немесе сыртқы жақтан келетін жіктеуші префиксі арасында орналасады.
Тұқым қуалай алмайтын иелік
Негізгі емес иелік, иеленуші ретінде есімдермен кездеседі, мұнда иеленуші атауға жұрнақ ретінде "a" немесе "'a" қосылады. Иелік есімдіктері иеленуші есімнің басына қосылады, ал сөздің соңына "'а" жұрнағы тіркеледі.
Қауіпке ұшырау
Денаʼина халқының саны 900 адамды құрайды. 2007 жылғы мәлімет бойынша, 75 тіл сөйлейтін адам бар, ал 1970 жылы Кенай диалектісінде сөйлейтін адамдардың саны 10-қа ғана жетеді. Тіл білімі маманы Майкл Э. Краусс тілдің қауіпсіздік деңгейін үш санатқа бөледі: қауіпсіз; балалар тіл үйреніп жатқан, бірақ оны сақтап қалу үшін қоғамдық күш-жігер қажет болатын, құрып бара жатқан; және балалар тіл үйренбейтін, тілі өліп бара жатқан. Осы классификация бойынша, Денаʼина тілі құрып бара жатқан тілдер қатарына жатады.
Қайта жаңғырту жұмыстары
Тілді жаңғыртуға түрлі күш-жігер жұмсалуда. Denaʼina архивтеу, оқыту және қолжетімділік гранты (DATA) Denaʼina материалдарын архивтеу және оларға қолжетімділік қамтамасыз етуді мақсат етеді. Сонымен қатар, ол қауымдастық мүшелерін технологияға оқытуға тырысады. Кларк көлі ұлттық паркінде тілдің аудиожазбаларының каталогы сақталады. Денейна тілі мен мәдениеті туралы бірнеше кітап жарық көрді, жыл сайын Денейна фестивалі өтіп, одан кейін ақсақалдар жүргізетін үш апталық қарқынды курс ұйымдастырылады. Кенай түбегі колледжінде Кук шығанағы диалектісі бойынша тіл сабағы бар. 2014 жылдың қазан айына дейін, сабақта барлығы 15 студент, барлығы жас адамдар оқыды, бірақ бұл оң динамиканы көрсетеді. Сабақтың оқу бағдарламасы тіл мамандарының жинақтаған грамматикалық еңбектерінен құрастырылған. Тілдің жоғалуына себеп болған факторлардың қатарында ертедегі аумақтық мектептердің оқушыларға өз тілінде сөйлеуге тыйым салу саясаты бар, әсіресе Кенай диалектісіне қатысты. Бұл саясат көбінесе дене жазасы арқылы күшпен жүзеге асырылды; осы оқиға салдарынан аға буын, бір ұрпақ ішінде, тілді қолданудан қашқан.