Кіріспе

Оңтүстік-шығыс Англиядағы төбелер тізбегі, Ұлыбритания.

Солтүстік Даунс – Оңтүстік-шығыс Англиядағы Фарнхэмнен (Суррей) Довердің ақ жартастарына (Кент) дейін созылатын бор тауларының тізбегі. Солтүстік Даунстың көп бөлігі екі ерекше табиғи сұлулық аймағын (AONB) қамтиды: Суррей төбелері және Кент Даунс. Солтүстік Даунс ұлттық жолы Фарнхэмнен Доверге дейін Солтүстік Даунс бойымен өтеді. Солтүстік Даунстағы ең биік нүкте – Ботли Хилл (Суррей), (теңіз деңгейінен жоғары). Кенттің ең биік нүктесі – Бетсом төбесі (теңіз деңгейінен жоғары), ол Бромлидегі Вестерхам биіктігінен 1 км-ден аз қашықтықта орналасқан.

Этимология

'Downs' сөзі ежелгі ағылшын тілінен келген, және басқа мағыналармен қатар "төбе" дегенді білдіреді. Бұл сөз 14 ғасыр шамасында "көтеріңкі, дөңгелек жазықтар" мағынасын алды. Атауындағы "Солтүстік" сөзі, оларды ұқсас төбелер қатарынан – Оңтүстік Даунс – ажырату үшін қолданылады, ол шамамен олармен қатар, бірақ оңтүстікке қарай созылып жатыр.

География

Хогс Бэктің Фарнхэм мен Гильдфорд арасындағы тар тізбегі Солтүстік Даунстың батыс шегін құрайды, ал Фолкстоун мен Дил арасындағы жартастар шығыста осы тізбекті аяқтайды. Солтүстік Даунс тізбегінің оңтүстік беткейі тік және крутой, ал солтүстік беткейі көлбеу және тегіс. Оның оңтүстік шекарасы жартастың етегіндегі Холмсдейл аңғарымен белгіленеді, ондағы негізгі қабат негізінен гаультті саз балшықтан тұрады. Солтүстік шекарасы анық емес, бірақ әлдеқашан пайда болған Палеоцен шөгінділерінің астында әктас жатырған жерде орналасқан. Кенттің ең биік нүктесі Бетсом төбесінде ( ), ал Ұлы Лондондағы ең биік нүктесі Вестерхам Хайтс ( ) осы төбенің солтүстік жағында орналасқан. Медуэй аңғарының шығысында Даунс кеңірек және жазық болып, Танет аралына дейін созылады. Солтүстік Даунс тізбегі Вей, Моль, Дарент, Медуэй және Стоур сияқты бірнеше өзендердің аңғарларымен кесіледі. Бұл өзендер оңтүстікке қарай Уэльдтің көп бөлігін суға жібереді. Батыс өзендері Темзаның салалары болып табылады; олар әктастың ішінде тік аңғарларды қазып, табиғи дәліздерді құрайды. Қазіргі өзендерден басқа, Даунс арқылы бірнеше жел саңылаулары – бұрын өзендер ағып өткен, бірақ қазір құрғап қалған тарихи өзен аңғарлары (Фарнхэм, Бетчворт, Катерхэм, Лайминг және Хокинг) өтеді. Өзен аңғарлары мен жел саңылауларын есептемегенде, жартастың жотасы бойлық бағытта дерлік үздіксіз. Көлбеу беткейі көптеген кішкентай құрғақ аңғарлармен тілінген, ал Кенттің шығыс бөлігінде Кіші Стоур сияқты өзен аңғарларымен бөлінген. Лит-Хилл (Саррейдегі ең биік нүкте) кейде Солтүстік Даунстың бір бөлігі деп жаңылыс айтылады, бірақ ол параллельді Гринсэнд тізбегінде орналасқан және әктастан тұрмайды.

Қалыңдықтың көтерілуі мен эрозиясы

Қырым кезеңінен кейін Англияның оңтүстігін жапқан теңіз шегінуге бастады және жер көтерілді. Велд (қазіргі оңтүстік Суррей, оңтүстік Кент және солтүстік Сассекс аймақтарын қамтитын аймақ) Альп тауларын жасаған геологиялық процестердің нәтижесінде көтерілді, бұл ағылшын арнасы арқылы солтүстік Франциядағы Артуа аймағына дейін созылған антиклинге әкелді. Бастапқыда арал болған бұл күмбез тәрізді құрылым, қазіргі Солтүстік және Оңтүстік Даунс арқылы өтетін өзендердің арғы тегімен кесілді. Кенозой дәуірінде күмбез эрозияға ұшырады, төмендегі қабаттар ашылып, Даунс жартастары пайда болды. Бор тасы салыстырмалы түрде жұмсақ тау жынысы болып табылады және оны әртүрлі жолдармен эрозияға ұшыратуға болады. Ол кеуекті, құрғақ салмағының 20%-ға дейін суды сіңіреді, сондықтан қайталамалы жылдық немесе тәуліктік циклдарда пайда болатын қату-еру әсеріне өте сезімтал. Бұл мұздық эрозия құламалар мен тұтқыр саздың қоспасын тудырады, олар төмен қарай шайылып, ландшафты одан әрі эрозиялайды (солифлюкция деп аталатын процесс). Бор тасының құрамында кальций карбонатының өте жоғары пайызы болғандықтан, оны жер асты сулары да еріте алады.

Солтүстік Даунстың көп бөлігінде бор тасы Лондон сазынан салыстырмалы түрде көлбеу бұрышпен (Доркингке жақын 18°) төмен түседі, бірақ қатардың батыс бөлігіндегі жергілікті жарылымдар әлдеқайда тік бұрыш (55°-ға дейін) жасады, нәтижесінде Фарнхэм мен Гильдфорд арасындағы ерекше Хогс Бэк пайда болды.

Экология

Солтүстік Даунс бірнеше маңызды жаралы орталарды қамтиды, оның ішінде бор тас шалғындығы, бұталы өсімдіктер, орман және бор тас шөптесіні.

Қайың шалғынды алқаптар

Қайыңды далалар тік оңтүстікке қараған тіктеу беткейлерде және орман жоқ, көлбеу солтүстікке қараған төменгі беткейлерде кездеседі. Сілтілі топырақтар жұқа және қоректік заттарға кедей, бұл терең тамырланған, жасыл шөптердің (көп су қажет ететін) басым болуына тосқауыл қояды. Шелтемен қапталған жердің әр шаршы метрі 40-қа дейін түрлі түрлерге пана бола алады. Бұл жартылай табиғи орта қой, мал және қоянның жайылуы арқасында сақталады, бұл бұталардың өсуін болдырмайды. Медуэй аңғарының батысындағы қайыңды далаларда тік бром және бетеге басым, ал шығысындағы далаларда тор шөптері басым.

Ормандық жерлер

5000-4000 жыл бұрын адамдар Солтүстік Даунс аймағындағы орманды жерлерді кеңінен қырқып, осының салдарынан ормандық өсімдіктер көп болған. Мұндай жағдайларда иілгіш емен сияқты түрлер басым, алайда көптеген ормандық жерлер қайтадан қылқан жапырақты және тәтті қаштан ағаштарымен толықтырылған.

Скраб

Оның таралуы көбінесе ұнамсыз деп есептелсе де, бұталар түрлі омыртқасыз жәндіктерге, оның ішінде рим шырыны, қызыл қоңыр жебе және қара жасыл көбелекке құнды мекен ету ортасын ұсынады.

Қыш қыш

Суррейде төртіншілік дәуірдің беткі шөгінділері крейданың үстінде кездеседі. Бұл құмдар мен қиыршық тастар бұрынғы теңіз жағалауының орнын көрсетеді. Осы шөгінділер орналасқан жерлерде олар жұқа болады, сонымен қатар крейда да сол аумақтарда (мысалы, Бокс-Хиллдің солтүстік-шығыс жағындағы Хедли Хит) жер бетіне шығады, бұл қышқыл топырақты жақсы көретін өсімдіктерге сілтілі жағдайды ұнататын түрлермен қатар өсуге мүмкіндік береді, нәтижесінде сирек кездесетін крейдалық дала мекендемесі пайда болады.

Тарих

400 000 жыл бұрынғы төменгі палеолитке жататын, өңделген кремнийлер, адам және жануар қалдықтары Сванскомбе маңындағы Барнфилд орнынан табылды; бұл Солтүстік Даунста адам қонысының ең ерте дәлелі болып табылады. Осы кездегі адам қызметінің соңғы мұз дәуіріндегі аралық жылы кезеңдермен сәйкес келгені және мұз дәуірінен кейінгі жылынуға дейін Даунс тауларында үздіксіз қоныс болмағаны айтылады. Флинт балқылары Фарнхэмдегі өзен террасаларында, Уолтон және Банстед Хиттерінде, сондай-ақ Фолкстоунның үстіндегі эскарпменттің қырларында да табылған. Альбериге жақын Уэстон Вудстағы шұңқырлы үйлердің табылуы және тасталған құралдардың, микролиттердің және басқа да құралдардың көптігі Суррей Даунстарында мезолиттік кезеңнің белсенділігін көрсететін маңызды дәлелдер болып табылады. Шамамен 3000 ж.б.д. неолит мәдениетінің пайда болуы мезолиттік аңшы-жинаушылардың өмір салтын мал шаруашылығы мен егін өндіруге негізделген, көшпелі және қауымдық өмір салтына қарай өзгертеді. Солтүстік Даунста неолиттік қызметтің айқын дәлелдері бар, әсіресе Медуэй және Стоур аңғарларында шоғырланған ұзын обалар. Медуэйдің ұзын обалары, оның ішінде Киттің үйі және Колдрум тастары, Блю Белл төбесінде және аңғарлардың беткейінде кездесетін сарсен тасынан салынған, ал Стоур аңғарының ұзын обалары топырақтан тұрғызылған.

Ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп

Даунс аймағының ландшафты көбінесе адамның әрекетінен қалыптасқан. Ғасырлар бойы Даунс орманшалары кесіліп келген. Бүгінде қалған ормандық жерлер көбінесе тік беткейлерде немесе қиыршық тас бар сазды қабаттарда орналасқан, себебі осы жерлерде орманды ағашпен айналдыру қиынға соққан. Даунс тауларында сақталған көптеген шағын шаруашылықтардың арқасында тар жолдар мен маңызды емес жолдардың желісі қалыптасқан. Бұл Нормандиядағы бокажға ұқсас ландшафтты құрады. Даунс аймағындағы басты шаруашылық түрі – егіншілік, ол 20-шы ғасырда едәуір өсті. Мал шаруашылығы да бар, бірақ оның үлесі аз. Адам қоныстары көбінесе қорғалған аңғарларда және жартасты беткейдің етегінде (көктемгі су желісі қоныстары деп аталады) орналасқан. Соңғы жылдары Даунстың оңтүстік беткейлерінде жүзімдіктер отырғызылды, әсіресе Доркингтегі Денбис шарап шаруашылығы – елдегі ең ірі жүзімдік, ол елдің жүзімдерінің 10% құрайды. Топырақ құрамы шампан аймағына ұқсас. Даунста, әсіресе жартасты беткей бойында, әк тас өндірудің көптеген белгілері бар. Сарридегі Даунстың етегінде бірнеше жерде мұнай бұрғыланған. Кент көмір кені 19-шы ғасырдың соңында, 1890 жылы көмір табылғаннан кейін ашылды. 20-шы ғасырдың көп бөлігінде төрт табысты шахта жұмыс істеді: Беттсхангер, Сноудаун, Тильманстоун және Чизлет; 1989 жылы Беттсхангер жабылды. Даунстың шығыстан батысқа қарай созылған қыраты ғасырлар бойы табиғи көлік жолы болып келген. Тарихи Паломниктер жолының көп бөлігі әлі де жартасты беткейдің етегінде сақталған, ал жақында оған M20 тас жолы қосылды. Жартасты беткей бекініс үшін де пайдаланылған, оның көптеген мысалдары бүгінде де бар, мысалы, Тёрнхэм қамалы және Фолкстоун қамалының төбесіндегі Касл Хилл.

Қызықты орындар

Солтүстік Даунс аймағындағы көптеген көркем жерлер Ұлттық Трастқа тиесілі, мысалы, Бокс Хилл және Лэнгдон Клиффс. Басқа да қызықты орындар – Ньюленд бұрышы, Уай Даунс және Хогс Бэк. Даунстағы көптеген борлы шалғындықтар мен ежелгі орманға еркін кіруге болады, сондай-ақ Киттің Коти үйі (Мейдстоун қаласының жанында) және Довер қамалы сияқты көптеген тарихи ескерткіштер бар.