Кіріспе

Пьер дю Кальвет (1735 – 28 наурыз 1786) – француз гугеноттарынан шыққан Монреаль саудагері, бейбіт судья, саяси тұтқын және хаттар авторы.

Отбасы

Пьер дю Кальвет 1735 жылдың жазында Гвиенна провинциясындағы (қазіргі Тарн-и-Гаронна департаменті) Каусаде қаласында дүниеге келді. Ол бес баланың үлкені болған. Әкесі Пьер Кальвет, кальвинист дінінде болған, балаларын католиктер ретінде тойыстырды. Бірақ ол оларға протестанттық сенімін үйретті. Анасы Анн Будет еді. Оның отбасының тегі ақсүйек деп есептеледі және Тулузаның солтүстігіндегі Монталзат жерінде иеліктері болған. Оның әулетінен шыққан Франсуа Кальве 1563 жылдың 23 маусымында Монтабан қаласына реформаны әкелгені үшін дарға асылды.

Білім

Ол католиктік білім алды, бірақ кальвинизмнен бас тартқан жоқ. 16 мамырда қоршау көтерілді, ал ду Кальвет тірі қалғандардың барлығымен бірге Монреальге оралды. Жаңа Франция үкіметі 1760 жылдың 8 қыркүйегінде капитуляцияға бергеннен кейін ол Монреальде қалды. Қыс мезгілінде ол Уильям Цезар МакКормикпен қайта кездесті және ол оны генерал Джеффри Амхерстке ұсынды. Ду Кальвет Еуропаға қайтуға ниеттенгендіктен, Квебекке барып губернатор Джеймс Мюррейден паспорт алуы керек болды, бірақ бұрын губернатор Томас Гейджден Монреаль ауданынан шығуға рұқсат алу үшін тағы бір паспорт алу қажет еді. Бірақ губернатор Мюррей ду Кальветтің Акадияға тағы бір миссияға бару үшін аттануын кейінге қалдыруды сұрады. Оның міндеті Акадияда қалған акадиялықтардың санын санап, оларды қауіпсіз Квебекке жеткізуді ұсыну болды. Ол осы соңғы гуманитарлық миссияны қабылдады, ол 1761 жылдың шілдесінен қазан айына дейін оны айналыстырып тұрды. Одан кейін Еуропаға қайту жоспарынан бас тартқан сияқты, себебі 1762 жылдың қаңтарында ол Монреальде болды.

Саудагер және бейбітшілік төрешісі

1762 жылдың қаңтарында ол Монреальге қоныстанды, онда импорт-экспорт бизнесін бастады. Ол жүгері мен терілерді экспорттады, оларды Уотсон мен Рашли компаниясының (Брук Уотсон мен Роберт Рашли) Англия мен Испанияға бағытталған сауда кемелеріне тиеді. Ал ол өз кезегінде Еуропадан спирттік ішімдіктер мен тұтыну тауарларын импорттады. Оның саудасы өркендеді. 1772 және 1776 жылдар аралығында ол шамамен 35 000 минотты жүгері, 800 бұршақ минотын және бірқатар терілерді экспорттады, сондай-ақ Монреаль ауданында сатылған көптеген тауарларды импорттады. 1774 жылдың 3 наурызында ол Сорельге жақын Ривьер-Дэвид иелігін сатып алды. 1763 жылы ол Оңтүстік Каролинада тұратын бір туысының, ал екі айдан кейін Францияда тұратын әкесінің қайтыс болғанын естіді. 1764 жылдың жазында ол Квебек провинциясынан Лондонға кетіп, онда туысының мұралық ісін реттеді. Содан кейін ол Монталзат отбасылық иелігін сату үшін Францияға барып қайтты. Ол 1766 жылдың маусым айында ғана Монреальге оралды. Ол болмаған кезде Жан Дюма Сен-Мартен мен Пьер Жюссом ди Сен-Пьер Америкадағы жеке істерін жүргізді. Еуропадағы ұзақ сапары барысында ол ағылшын тілді елдермен байланыс орнатты. Ағылшын тіліндегі шеберлігі жетілмесе де, губернатор Мюррейден алған бағалы ұсыныс хаттарының арқасында ол көптеген жерде жақсы қабылдады. Басқалармен қатар, ол Шотландиядағы Гриннок қаласында тұратын губернатордың інісі лорд Элибаңкпен кездесті. Лондонда ол Оңтүстік департаменттің британдық мемлекеттік хатшысы Джордж Монтегю Данкпен кездесті. Парижге ол Франциядағы британ елшісі, 1-ші Гертфорд графы Франсис Сеймур Конвейге және оның хатшысы Дэвид Хьюмге, сол кездегі танымал философқа, ұсыныс хаттарымен келді. Екеуі де граф де Сен-Флорентин алдында оның ісін қолдады. Мұралық ісін аяқтау үшін оған осы қолдау қажет болды, өйткені ол протестант еді, ал француз заңдары католик еместерге қатысты қолайсыз болды. 1766 жылдың қаңтарында бір жылдық сапардан кейін ол Лондонға оралды. Көктемде ол "Генерал Конвей" атты кемеге мініп, Квебекке аттанды. 1766 жылдың 23 маусымында губернатор Мюррей оны Монреаль ауданының жаңа жалпы сотқа бейбіт судья етіп тағайындады. Ұзақ күтпестен, ол қараша айында Англиядағы сауда мәселелерін шешу үшін Канададан қайта кетіп, 1767 жылдың сәуір айында ғана үйіне оралды, оның бейбіт судья міндеті оны шақырып алды. Дю Калве өзінің мемлекеттік қызметін атқаруға зор құлшыныс көрсеткенін дәлелдеді және оны провинцияның бас судьясы Уильям Хей мақтады. Ол көптеген істерді қарап, ешқандай төлем алмады.

Неке

1771 жылы 3 қазанда 36 жасында Мари Луиза Жюссомаға үйленді. 20 жастағы ол оның досы Пьер Жюссо және Мари Луиза Булай ди Буледің қызы еді. Жаңа отбасы Сент-Пол және Бонскор көшелерінің қиылысындағы қалалық үйге қоныстанды. Бірінші бала 1772 жылы 7 шілдеде дүниеге келді. Кішкентай Жан-Пьер келесі 31 тамызда ерте қайтыс болды. 1773 жылы 8 қарашада Мари Луиза екінші ұл баласын дүниеге әкелді, оны баланың крест әкесі Жан Дюма Сен-Пьердің құрметіне Жан Дюма деп атады. 1774 жылы 16 қазанда үшінші ұл дүниеге келді. Оны губернатор Гай Карлтонның құрметіне Гай деп атады. Өкінішке орай, соңғы бала 11 мамырда тым ауыр қысқа шыдамай қайтыс болды. Анасы бірінші және соңғы балаларымен бірге сол жылдың желтоқсан айында жерленді. Дю Кальвет екінші ұлы Жан Дюмаға күтім жасау үшін дама Ла Призді жалға алды.

Саяси қатысу

1769 жылы ол жаңа губернатор Гай Карлтонға Квебек провинциясындағы сот жүйесін біркелкілендіруге бағытталған реформа жоспарын ұсынды. 1 ақпанда жарияланған жаңа әкімшілік шаралар оны қанағаттандырмады және ол одан кейін де реформаны қолдауын жалғастырды. Ол бірнеше ашық хат жазды және оларды сол кездегі колониядағы жалғыз газет – «Квебек газеті»/«Gazette de Québec» газетінде жариялады. 1770 жылдың 28 қазанында ол Колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшы Уилс Хилл, Хиллсборо графына «Mémoire sur la forme judiciaire actuelle de la Province de Québec» атты мемуар тапсырды. Әріптестерінің арасындағы кейбір судьялардың әділетсіздіктерін ашық сынауы оған достар да, жаулар да әкелді. Сот жүйесі мен сот төрелігін жақсартуға бағытталған оның әрекеттерін губернатор Карлтон, бас прокурор Фрэнсис Мазерес және бас судья Уильям Хей мақтады. Дегенмен, ол магистратурадағы бірнеше әріптесімен, оның ішінде көршісі Джон Фрейзермен, сондай-ақ Эдвард Саутхаус пен Рене Овид Гертель де Рувиллмен келіспеушілікке түсті. Джон Фрейзер, 60-шы британдық корольдік полкінің капитаны, 1765 жылы, оны және саудагер Томас Уокерді қатыстырған зорлық-зомбылық ісінде дәлелдердің жетіспеуіне байланысты босатылғаннан кейін көп ұзамай, әділет төрешісі болып тағайындалды. Дю Кальветтің досы Томас Уокер 1764 жылдың 6 қыркүйегінде оған шабуыл жасалған кезде құлағын жоғалтты. Дю Кальветтің сөзінше, Джон Фрейзер осы оқиғадан бастап оған деген көңілінің қалғандығын көрсеткен. 1771 жылдың 29 маусымында Фрейзер мен Дю Кальвет Дю Кальветтің үйінің алдында, Фрейзердің үйіне қарама-қарсы тұрған жерде қол жұмсастырып ұрысты.

Америка революциялық соғысы

26 қазанда бірінші Континенттік конгресс провинция тұрғындарына хат жолдады, онда Квебек актісі арқылы халыққа берілген үкімет формасы қатаң сынға алынды. Халық Квебек актісінде көзделмеген провинциялық өкілдікті өздеріне беруге және осы өкілді органның 1775 жылғы 10 мамырда Филадельфияда өтетін кезеңдік конгреске делегаттар жіберуге шақырылды. Конгресс әскерінің Квебек провинциясының аумағына енуі алдындағы жоғары күдік атмосферасында көптеген азаматтар тұтқындалды, олардың арасында ду Кальвет те болды. Пойнт-о-Трембльдегі милиция офицері Жозеф Симон Леонард ду Кальветті «қозғалыс жасаушылармен» ынтымақтастық жасады деп айыптады. 6 қазанда оның ісі сотта қарастырылды, ал 9 қазанда қазылар алқасы айыптауды негізсіз деп таныды. 13 қарашада Монреальді бригада генерал-майоры Ричард Монтгомери әскері соғыссыз басып алды. Дю Кальвет 14 қарашада Валентин Жаутард жазған Континенттік конгресс өкілдерін қарсы алған азаматтар комитетінің құрамында болды. Монреальді Конгресс әскерлері 6 ай бойы басып алған кезеңде, ду Кальветке тиесілі дүкендер әскерге қызмет ету үшін тартылды. 6 мамырда Джон Бургойн басқаратын британдық күштер Квебекке келді. Конгресс әскерлері 8 маусымда Труа-Ривьерде жеңіліске ұшырады, ал 15 маусымда Бенедикт Арнольд өзінің әскерін Квебек провинциясынан шығарды. Елді тастап кеткенге дейін Конгресс әскері ду Кальветке өтемақы төлеуге міндеттеме берілген вексельдерді тапсырды, ол кейіннен Конгрестен 56 394 фунтты қайтарып алды. Фредерик Холдиманд 1777 жылдың көктемінде Гай Карлтонның орнына тағайындалды және 1778 жылғы 26 маусымда провинцияның астанасына келді. Одан бір ай бұрын Флюри Месплет Монреальдің алғашқы газетін, сондай-ақ Квебек тарихындағы француз тіліндегі алғашқы газетті құрды. Пьер дю Кальвет әділет әкімшілігін жазалауды жалғастырды, оны газетте ашық хаттар арқылы жариялады. 26 мамырда ол әріптестері Эдвард Саутхаус және Рене Овид Гертель де Рувильді ашық түрде айыптады. Бас прокурор Джеймс Монк ду Кальветке қарсы қылмыстық іс қозғады. Оны адвокат Уильям Даммер Пауэлл қорғады және қазылар алқасы айыптаудың негізсіз екенін жариялап, оны ақтады.

Саяси тұтқын

1780 жылдың 27 қыркүйегінде бригадир генерал Аллан Маклин ду Кальветті тұтқындауға кірісті. Ол 1780 жылдың 27 қыркүйегінен 1783 жылдың 2 мамырына дейін үш жыл түрмеде отырды. Тұтқындалған күнінен бастап ол өзінің кінәсіз екенін мәлімдеп, заңды сот отырысын өткізуді талап етті. 1780 жылдың 6 желтоқсанында, тұтқындалғаннан кейін бір айдан астам уақыт өткен соң, губернатор Халдиманд заң шығару кеңесшісі Франсуа Левескенің ду Кальветті босату туралы ұсынысын қабылдады. Бірақ губернатор ертесі күні шешімін өзгертті. 1783 жылдың 2 мамырында ол, ақыры, түрмеден босатылды.

Appel à la Justice de l'État және қайтыс болу

Түрмеден шыққаннан кейін ду Кальвет континентті тастап, Лондонға кетті, онда ол британдық конституцияны бұзғаны үшін губернатор Холдиманды сотқа беруге ниеттенді. 1784 жылғы наурыз айында ол өзінің ісін ағылшын жұртшылығына жеткізу үшін «Питер дю Кальве ісі» деген кітап жариялады. Ағылшын тілін білмейтін ол Франсис Мазерес пен Петьер Ливийдің көмегімен құжатты жазды, онда судья Фрейзермен болған жанжалы, тұтқындалуы, мүлкінің тәркіленуі, әділқазылар алдында сотталу туралы көптеген өтініштері және т.б. егжей-тегжейлі сипатталған. Шілдеде ол британдық шенеуніктерге және Квебек халқына жолданған хаттар жинағын – «Мемлекеттік әділетке шақыру» (Appel à la Justice de l'État) жариялады, оның мақсаты оларға жеке ісі бойынша әділет алу және провинция үшін жаңа конституция құру үшін жасаған әрекеттері туралы хабарлау болды. Сол жылы ду Кальветтің ашық хаттарының бірінде мазақ еткен Фликс де Берей «Пьер дю Кальветтің жалаларына жауап» (Réplique par le P. de Berey aux calomnies de Pierre du Calvet) деген жауап жариялады. Холдиманға қарсы сот процесін қаржыландыру үшін оған ақша қажет болды. Лондоннан ол Атлантика мұхитын кесіп өтіп, Филадельфияға барып, Америка Конгресінің өзіне берешегі бар ақшаны қайтарып алуға шешім қабылдады. Конгрессмендер алдына келіп, өзіне тиесілі деп санайтын соманы талап етті, бірақ оның тек бір бөлігі ғана қайтарылды. 3 наурызда оны Парижге алып баратын испан кемесі Нью-Йорк портынан шықты. 15 наурызда испан кемесі теңізде жоғалып кеткені туралы хабарланды.

Саяси мұра

Халдиманның соты ешқашан өтпегенімен, дю Кальветтің іс-қимылдары Квебек тарихының бағытына шешуші ықпал етті. Ол, сөзсіз, француз және ағылшын тілдерінде сөйлейтін, католик және протестант азаматтарды Квебек провинциясы үшін Ұлттық жиналыс алуға бірлескен күш-жігерге тартуға үлкен үлес қосты. Шындығында, оның хаттар жинағының алғашқы даналары келгеннен кейін бірнеше ай өткен соң, көптеген адамдар 1784 жылдың 24 қарашасындағы "Ескі және жаңа азаматтардың Ұлттық жиналыс құру туралы" петициясына қол қойды. Луи Жозеф Папино 1867 жылдың желтоқсан айында Монреальдегі Канада институтындағы соңғы қоғамдық сөйлеуінде оның есімін атады. Оның буынындағы көптеген адамдар сияқты, ол да дю Кальветтің тарихын білді. 1877 жылы Луи Фрешетт өзінің "Халықтың жырлары" өлеңдер жинағында "Дю Кальвет" атты өлеңге арнады. Оның күресін жырмен баяндап, оны ұлттық батыр, "біздің азаматтық шайқастардың алғашқы жеңімпазы" етіп көрсетті. Эва Цирсе Коте өзінің "Папино және канадалық ой-санаға оның ықпалы" кітабының V тарауын "біздің жылнамамыздағы ең даңқты кезеңді бастаған адамға" арнады.