Кіріспе

Бір институттар жиынтығымен басқарылатын халықаралық ұйымдар, 1952 жылдан 2009 жылға дейін болған үш Еуропалық қауымдастықтың ұжымдық сипаты, оның ішінде 1993 жылдан 2009 жылға дейін Еуропалық Одақтың тірегі ретінде жұмыс істеуі. Еуропалық қауымдастықтар (ЕҚ) – бір институттар жиынтығымен басқарылған үш халықаралық ұйым. Олар: Еуропалық көмір және болат қауымдастығы (ЕКБҚ), Еуропалық атом энергиясы қауымдастығы (ЕАЭҚ немесе Эвратом) және Еуропалық экономикалық қауымдастық (ЕЭҚ). Соңғысы 1993 жылы Маастрихт шартымен Еуропалық Одақ құрылғаннан кейін Еуропалық қауымдастық (ЕҚ) деп аталды. Еуропалық Одақ сол кезде нақты бір құрылым емес, көбінесе түсінік ретінде қалыптасты, ал қауымдастықтар халықаралық құқықтың нақты субъектілері болып қала берді, абстрактілі Одақты бейнелей отырып, сонымен бірге оның бірінші тірегіне айналды. Бірақ, күнделікті тілде «Еуропалық қауымдастық» термині кейде үш ұйымды білдіретін көпше түрімен шатас қолданылып келді. Еуропалық көмір және болат қауымдастығы 2002 жылы құрылған шарттың мерзімі біткеннен кейін таратылды. 2009 жылы Лиссабон шарты бойынша Еуропалық қауымдастық екінші және үшінші тіректермен біріктірілді, бұл Еуропалық Одақтың тек түсінік емес, заңды тұлғасы бар халықаралық ұйымға айналуына мүмкіндік берді, ол қауымдастықтың заңдық мұрагері болып табылады. Дегенмен, реформаланған ЕО толыққанды біріктірілмеді, себебі Эвратом, ЕО-мен бірдей институттар жиынтығымен басқарылса да, ЕО-дан бөлек, сондай-ақ Еуропалық инвестициялық банк, Еуропалық университет институты, Еуропалық тұрақтылық механизмі және Бірыңғай патенттік сот сияқты басқа да халықаралық ұйымдар ретінде сақталды.

Үш қауым

ЕҚШҚ ең алдымен құрылды. 1950 жылы Шуман декларациясында ұсынылғаннан кейін Бельгия, Франция, Италия, Люксембург, Нидерланды және Батыс Германия 1951 жылы Париж шартына қол қойып, Қоғамдастықты құрды. Осы Қоғамдастықтың табысы одан да көптерін құруға деген ниетті тудырды, бірақ Еуропалық қорғаныс қауымдастығы мен Еуропалық саяси қауымдастығын құруға жасалған әрекеттер экономикалық мәселелерге қайта оралуға әкелді. 1957 жылы ЕАЭО және ЕЭК Рим шарттары бойынша құрылды. Олар ЕҚШҚ-ның кейбір институттарын бөліседі, бірақ олардың басқарушы құрылымдары бөлек болды. ЕЭК Еуропалық Одақтың маңызды тірегіне айналды, ал ЕҚЫҰ мен ЕАЭО ұқсас бағынышты жағдайда болды, олар заңды тұрғыдан бөлек болды, бірақ Еуропалық Одақ оларды өздеріне тиіс сияқты басқарды. ЕҚШҚ шартының 50 жылдық мерзімі 2002 жылы аяқталды, және оның барлық қызметі енді Еуропалық қауымдастығына біріктірілді. ЕАЭО мұндай шектеуге ие болған жоқ, сондықтан ол әлі де бар. Ядролық энергия еуропалық сайлаушылар үшін өте сезімтал мәселе болғандықтан, Евратом шарты қол қойылғаннан бері өзгертілмеді, тіпті барлық басқа шарттарды жоюға арналған Еуропалық Конституциямен де өзгертілмеді (Конституцияның орнын бастан аяқ Лиссабон шарты да өзгертуге тырыспады). ЕАЭО-ның беделі төмен болғандықтан және Еуропалық қауымдастықтың беделі Еуропалық Одақпен салыстырғанда шағын болғандықтан, «Еуропалық қауымдастықтар» термині сирек қолданылады. Алайда, Еуропалық Одақ құрылған кезде тек немесе негізінен Еуропалық қауымдастығымен айналысқан институттар (үш тірекке қарамастан) бастапқы аттарын сақтады, мысалы, Еуропалық соттың ресми атауы 2009 жылға дейін «Еуропалық қауымдастықтардың соты» болды. 1967 жылы Біріктіру шарты осы екі бөлек басқарушы органды біріктірді. ЕЭК комиссиясы мен Кеңесі басқа ұйымдардағы әріптестерінің міндеттерін өз мойнына алуға тиіс болды. Содан бері олар бірлесіп «Еуропалық қауымдастықтар» деп аталды, мысалы, комиссия «Еуропалық қауымдастықтардың комиссиясы» деп аталды, бірақ қауымдастықтардың өзі заңды тұрғыдан бөлек қалды. Еуропалық Одақтың тіректік құрылымы басшыларға үлкен биліктің бір бөлігін жоғары ұлттық институттарға берусіз, еуропалық ынтымақтастықтың салаларын кеңейтуге мүмкіндік берді. Тіректік жүйе Еуропалық Одақты бөліп тастады. Бұрын ЕЭК-нің құзыретіне кірген мәселелер Еуропалық қауымдастықтар тірегіне кірді. Әділет және ішкі істер жаңа тірек ретінде енгізілді, ал Еуропалық саяси ынтымақтастық екінші тірекке (Жалпы сыртқы және қауіпсіздік саясаты) айналды. Қауымдастық институттары Еуропалық Одақтың институттарына айналды, бірақ институттардың рөлі екі тірек арасында әртүрлі болды. Комиссия, Парламент және Сот екінші және үшінші тіректердегі қызметтен шеттетілді, ал Кеңес басымдыққа ие болды. Бұл институттардың аттарында көрініс тапты, Кеңес ресми түрде «Еуропалық Одақ Кеңесі», ал комиссия ресми түрде «Еуропалық қауымдастықтардың комиссиясы» болып табылады. Бұл жаңа салалардың көпшілік дауыс беру мен тәуелсіз институттарға сүйенген жоғары ұлттық демократия орнына үкіметаралық келісімге (үкіметтер арасындағы бірауыздан келісім) негізделуіне мүмкіндік берді. Алайда, Маастрихт шартынан кейін Парламенттің рөлі едәуір артты. Маастрихт бірлескен шешім қабылдау процедурасын енгізді, ол қауымдастық мәселелері бойынша Кеңеспен тең заң шығару өкілеттігін берді. Осылайша, жоғары ұлттық институттардың өкілеттіктері мен Кеңестегі білікті көпшілік дауыс берудің жұмыс істеуі арқасында қауымдастық тірегін шешім қабылдаудың әлдеқайда федералды әдісі деп сипаттауға болады. Амстердам шарты шекаралық бақылау, көші-қон, баспана және азаматтық және коммерциялық құқық саласындағы ережелерді жасау өкілеттіктерін Әділет және ішкі істер (ӘІІ) тірегінен Еуропалық қауымдастыққа (ӘІІ нәтижесінде Қылмыстық істер бойынша полиция және сот ынтымақтастығы (ПЖСК) деп аталды) ауыстырды. Амстердам және Ницца шарттары да бірлескен шешім қабылдау процедурасын барлық саясат салаларына кеңейтті, бұл Парламентке қауымдастықта Кеңеспен тең өкілеттік берді. 2002 жылы Еуропалық көмір және болат қауымдастығын (Еуропалық қауымдастықтарды құрайтын үш қауымдастықтың бірі) құрған Париж шартының мерзімі 50 жылға созылып, оның мерзімі аяқталды (бірінші шарт ретінде, ол шекті мерзімі бар жалғыз шарт болды). Оның мандатын жаңартуға тырысудың қажеті болмады, керісінше, Ницца шарты оның кейбір элементтерін Рим шартына көшірді, сондықтан оның жұмысы ЕО құзыреті шегінде жалғасты. Лиссабон шарты үш тіректі біріктіріп, Еуропалық қауымдастықты жойды, ал Еуропалық Одақ қауымдастықтың заңдық мұрагеріне айналды. Еуропалық қауымдастықтардың үш қауымдастығының тек біреуі ғана әлі де бар, осылайша «Еуропалық қауымдастықтар» деген белгіні қолданудың қажеті болмай қалды. Тіректік құрылымды жоюға бұрынғы Еуропалық Конституцияда ұсынылған, бірақ ол ратификация процесінен өте алмады.

Мекемелер

Құрамалық шарттың күшімен үш қауымдастық бірдей институционалдық құрылыммен басқарылды. 1967 жылға дейін ЕҚКШ құрған Ортақ Ассамблея/Еуропалық Парламенттік Ассамблея және Әділет Сарайы ЕЭК және ЕАЭО-мен ортақ болған, бірақ олардың басқарушы органдары әртүрлі болды. 1967 жылғы шарт ЕЭК Кеңесіне және Комиссиясына ЕҚКШ және ЕАЭО мәселелерін жүктеді, соның салдарынан ЕҚКШ және ЕАЭО Кеңестері, ЕАЭО Комиссиясы және ЕҚКШ Жоғарғы билігі таратылды. Осы органдар үш қауымдастықты 1993 жылы Еуропалық Одақ құрылғанға дейін басқарып келді.

Арнайы артықшылықтар мен иммунитеттер

Еуропалық қауымдастықтардың артыққылықтары мен иммунитеттері туралы хаттама қауымдастықтар мен олардың институттарына өздерінің міндеттерін орындауларына мүмкіндік беретін белгілі бір артыққылықтар мен иммунитеттерді береді. АҚШ-тың Халықаралық ұйымдардың иммунитеті туралы заңы (22 USC § 288h) сондай-ақ Еуропалық қауымдастықтарға да қолданылады. Қызметкерлердің еңбек жағдайлары жұмыс істейтін елдердің еңбек заңдарымен тікелей емес, қауымдастықтардың қызметкерлер ережелерімен реттеледі. Олардың жалақысы, еңбекақысы және басқа да төлемдері Еуропалық қауымдастықтардың пайдасына салық салынады және, өз кезегінде, ұлттық салықтардан босатылады.