Кіріспе

Медициналық құралдың түрі

Медициналық тақырып

Медицинада стент – әдетте металл қорытпасынан немесе полимерден жасалған түтік. Ол анатомиялық ыдыстың немесе каналдың люменіне (бос кеңістігіне) енгізіледі, өткелді ашық ұстап тұру үшін. Стент орнату – стентті орналастыру процесі. "Сент" сөзі сондай-ақ осындай құрылғыны орналастыруды сипаттау үшін етістік ретінде қолданылады, әсіресе атеросклероз сияқты ауру артерия сияқты құрылымды патологиялық түрде тарылтқан жағдайда. Стент пен шунт екі бөлек құрылғы. Шант – дене мүшелерінің екі бұрынғыда байланысқан емес бөлігін қосып, олардың арасында сұйықтық ағынына мүмкіндік беретін түтік. Стенттер мен шунттар ұқсас материалдардан жасалуы мүмкін, бірақ екі түрлі міндетті орындайды. Әртүрлі медициналық мақсаттар үшін қолданылатын стенттердің түрлері көп. Коронарлық стенттер коронарлық ангиопластикада жиі қолданылады, ал дәрі-дәрмек бөлетін (drug-eluting) стенттер ең көп таралған түрі. Қан тамырларының стенттері перифериялық және цереброваскулярлық ауруларға қолданылады, ал зәр жолдарының (уретеральды) стенттері зәр жолының ашық болуын қамтамасыз етеді. Простаталық стенттер уақытша немесе тұрақты болуы мүмкін және олар мейірімді простата гиперплазиясы (ісігі) сияқты жағдайларды емдеу үшін қолданылады. Ішек және асқазан стенттері – ішек және асқазан қатерлі ісігінің соңғы сатыларында паллиативтік ем ретінде қолданылады. Бүйрек және өт жолдарының стенттері өт қабығынан, бүйректен және өт жолдарынан он екі елі ішегіне дренаж жасауға көмектеседі, мысалы, өт тастарымен бітелген жағдайларда. Олардың қасиеттеріне қарай, жалаңаш металл, дәрі-дәрмек бөлетін және биорезорбцияланатын стенттердің түрлері де бар. "Сент" термині 19 ғасырда протез жасау техникасын жетілдірген ағылшын тіс дәрігері Чарльз Томас Стенттің есімінен шыққан. Коронарлық стенттерді қолдану 1986 жылы Жак Пуэль мен Ульрих Сигварт коронарлық хирургия кезінде тамырлардың тарылуын болдырмау мақсатымен бастады.

Коронарлық стент

Коронарлық стенттер коронарлық ангиопластика кезінде орнатылады. Коронарлық стенттер ең көп қолданылатын жер – коронарлық артериялар, оларға металл қаптамасы бар стент, дәрі-дәрмек бөлетін стент, биоабсорбцияланатын стент, қос терапиялық стент (дәрі-дәрмек және биоинженерленген стенттің комбинациясы) немесе сирек жағдайда қапталған стент енгізіледі. Бүгінде қолданылатын коронарлық стенттердің көпшілігі дәрі-дәрмек бөлетін стенттер болып табылады, олар қан ұюы және қайта тарылу (рестеноз) сияқты асқынуларды алдын алу үшін дәрі-дәрмектерді шығарады. Стент орнату процедурасы тері арқылы коронарлық араласу (PCI) деп аталатын әдіс арқылы жүзеге асырылады, онда кардиолог артериядағы бітелуді бағалау және стенттің тиісті мөлшері мен түрін анықтау үшін ангиография мен интраваскулярлық ультрадыбыс қолданады. Әдетте, процедура катетеризация клиникасында жасалады және пациенттерге бақылау үшін бір түн қалу қажет болуы мүмкін. Стент орнату кеуде қысылысын (стенокардия) азайтуға және жүрек шабуынан кейін өмір сүру деңгейін жақсартуға көмектеседі, бірақ тұрақты стенокардиясы бар пациенттерде оның тиімділігі күмәнді. Зерттеулер көрсеткендей, жүрек шабуының көп бөлігі артерияның бітелуінен емес, атеросклеротикалық плаканың жарылуынан туындайды, ол стентпен түзетіледі. Статиндер, ПЦИ/стент орнату және антикоагулянтты терапиямен бірге, емдеудің кең ауқымды стратегиясының бір бөлігі болып табылады. Кейбір кардиологтар коронарлық стенттердің артық қолданылатынына сенседі, бірақ кейбір пациенттер тобында, мысалы, қарт адамдарда жеткіліксіз қолданылатынына қатысты деректер де бар. Қазіргі зерттеулер биоүйлесімді жабындармен немесе сіңірілетін материалдармен жаңа типтегі стенттерді зерттеуді жалғастыруда.

Қан тамырлары үшін стент

Қан тамырларына орнатылатын стенттер – перифериялық және цереброваскулярлық аурулардың асқынған жағдайларын емдеуде жиі қолданылатын тәсіл. Қан тамырлары стенттерімен емделетін кең таралған орындарға жоғайша артериясы, ішек және сан артериялары жатады. Бұл аймақтар сыртқы қысым мен механикалық күштерге ұшырағандықтан, көптеген перифериялық стенттерде нитинол сияқты икемді материалдар қолданылады. Металдан жасалған қан тамырлары стенттері емделген жерде тромбозға немесе қабыну салдарынан жарақаттануға алып келуі мүмкін. Рестеноз мүмкіндігін төмендету мақсатында, фармакологиялық заттармен немесе дәрі жеткізу құралы ретінде қолданылатын дәрі-элюциялық стенттер әзірленді. Қан тамырлары стенттері бітелген артерияның ішінде кеңейіп, оны ашық ұстайды, арқанның еркін ағылуын қамтамасыз етеді. Сондықтан, қан тамырлары стенттерінің механикалық қасиеттері олардың жұмыс істеуі үшін маңызды: олар қан тамыры ішінде стенттің кеңеюі мен жиырылуына мүмкіндік беру үшін жоғары серпімді болуы керек, артериялардың тұрақты физиологиялық жүктемесіне төтеп беру үшін жоғары беріктікке және шаршауға төзімділікке ие болуы керек, тромбоз және қан тамырларының қайта тарылу қаупін азайту үшін жақсы биоүйлесімділікке ие болуы керек, сондай-ақ организмнің имплантты қабылдамауын азайту керек. Қан тамырлары стенттері көбінесе ангиопластикада қолданылады – бұл артерияның бітелген бөліктерін ашып, оны ашық ұстау үшін стент орнатылатын хирургиялық процедура. Бұл жүрек шабуылын емдеудің кең таралған тәсілі, сонымен қатар инсульттің алдын алу және емдеуде де қолданылады. Жыл сайын тек коронарлық артерия ауруы үшін 2 миллионнан астам адамға стент орнатылады. Қан тамырлары стенттері мида, аортада немесе басқа қан тамырларында аневризманың жарылуын болдырмау үшін де қолданылуы мүмкін.

Уретерлік стент

Несеп жолының ашықтығын сақтау үшін несеп жолының стенттері қолданылады, мысалы, бүйрек тастарынан бұзылуы мүмкін. Бұл әдіс кейде бүйрек тасын жою процедурасы жасалғанша бүйрек зақымдануының алдын алу үшін уақытша шара ретінде қолданылады. Уретеральды стент әдетте цистоскоп арқылы енгізіледі, ал стенттің бір немесе екі шеті қозғалысын болдырмау үшін иілген болуы мүмкін. Уретеральды стенттер түрлі мақсаттарда қолданылады, мысалы, тас жою процедурасы күтілгенге дейін бітелген бүйрекке зақым келтірмеу үшін уақытша шара, ісіктерден қысылған несеп жолдарының дренажын қамтамасыз ету және тас жою сияқты процедуралар кезіндегі жарақаттан кейін несеп жолының спазмдарын және құлауын болдырмау. Кейбір стенттерге бекітілген жіп тітіркенуге себеп болуы мүмкін, бірақ оны ақырын тартып алып тастауға мүмкіндік береді. Жіпсіз стенттерді алып тастау үшін цистоскопия қажет. Жақындағы жетістіктер магниттік алу жүйелерін енгізді, бұл стентті алып тастағанда цистоскопия сияқты инвазивті процедуралар қажеттілігін жояды. Магниттерді пайдалану анестезиясыз оңай алуға мүмкіндік береді және оны урологтар емес, жалпы медициналық практикадағы дәрігерлер немесе медбикелер орындай алады. Бұл әдіс ересектер, балалар және бүйрек трансплантациясы жасаған пациенттер сияқты әртүрлі пациенттер тобында жоғары тиімділік көрсетті, сонымен қатар операциялық бөлмедегі процедуралармен байланысты шығындарды азайтты.

Простаттык стент

Простаталық стенттер несеп көпіршігінен зәр шығару жолы мен жыныстық мүше арқылы орналастырылады, бұл несепті жыныстық мүше арқылы шығаруға мүмкіндік береді. Бұл кейде еңбекті простата гипертрофиясында қажет болуы мүмкін. Простаталық стент еркектердің зәр жолын ашық ұстау және простатаның бітелуі және төменгі зәр жолы симптомдары (LUTS) кезінде зәрдің өтуіне жағдай жасау үшін қолданылады. Простаталық стенттер екі түрлі: уақытша және тұрақты. Тұрақты стенттер, әдетте металл спиральдардан жасалған, зәр жолына тұрақты, бірақ жұмсақ қысым жасау үшін енгізіледі және зәр ағынын бөгеп тұрған бөліктерді ашық ұстайды. Оларды амбулаториялық процедура ретінде анестезия астында орнатуға болады, бірақ олардың кемшіліктері бар, мысалы, зәр шығарудың жиілеуі, шектеулі инконтиненция, ықтимал орын ауыстыру немесе инфекция, сондай-ақ келешектегі эндоскопиялық хирургиялық араласуларға шектеулер. Ал уақытша стенттерді Фолей катетері сияқты жергілікті анестезиямен оңай орнатуға болады және пациенттерге өз еркімен зәр шығару мүмкіндігін сақтап қалуға мүмкіндік береді. Дегенмен, олар дискомфортты тудыруы немесе зәр шығару жиілігін арттыруы мүмкін. АҚШ-та FDA мақұлдаған "The Spanner" деп аталатын бір уақытша простаталық стент бар. Ол табиғи, өз еркімен зәр шығаруға мүмкіндік бере отырып, зәр ағынын сақтайды. Тұрақты стенттерге қатысты зерттеулер көбінесе радиалды кеңейіп, зәр жолының бітелген жерлерін ашық ұстайтын металл спиральдарға бағытталған. Бұл тұрақты стенттер еңбекті простата гиперплазиясы (БПГ), қайталамалы бульбарлық уретра стенозы (РБУС) немесе детрузор сыртқы сфинктер диссинергиясы (ДЭСД) сияқты жағдайларда қолданылады. Қазіргі уақытта "Уролюм" – FDA бекіткен жалғыз тұрақты простаталық стент.

Ішек-қарын және тағамтамыр стенттері

Ішек және асқазан-ішек жолының стенттері – ішек және асқазан-ішек жолының қатерлі ісігінің соңғы сатыларында паллиативтік емдеу болып табылады. Ішек стенті әдетте иілгіш металл тордан жасалады, ол тарылған жерді кеңейтіп, ашық ұстайды, нәжіс өтуіне мүмкіндік береді. Ішек стенттері негізінен хирургиялық емге жарамайтын, ішек-жоғарғы тік ішек қатерлі ісігі бар науқастарға паллиативтік ем ретінде қолданылады. Олар іш ауруы, іш қату, ішек түйілуі сияқты симптомдарды жеңілдетуге көмектеседі, бұл ішектегі ісіктер немесе тарылулардың салдарынан туындайды. Ішекке стент орнату, асқазан-ішек жолына стент орнату сияқты эндоскопиялық әдістерді қолданады. Эндоскоп деп аталатын жіңішке құбыр тік ішек арқылы ішекке енгізіліп, тарылған жерді табуға бағытталады. Флюороскопия немесе эндоскопиялық бағыттау арқылы жіңішке сым тарылған жерден өткізіліп, дұрыс орналасқаннан кейін алынып тасталады. Содан кейін стент сол сым арқылы енгізіліп, тарылған ішек бөлігін ашық ұстау үшін кеңейтіледі. Ішек стенттерімен байланысты асқынуларға ішек қабырғасының жарылуы, стенттің жылуы немесе орнынан оқуы, қан кету, енгізу орнында инфекция немесе тіндердің өсуі жатады. Ішекке стент салудың көптеген артықшылықтары бар, оның ішінде көп жағдайда хирургиялық араласусыз ішек түйілуінің белгілерін жедел жеңілдету. Бұл хирургиялық емдеуге қарағанда қалпына келтіру уақытын жеделдетеді, сонымен қатар ішек-жоғарғы тік ішек қатерлі ісігі бар науқастарға сапалы өмірді жақсарту және дұрыс тамақтану арқылы паллиативтік көмек көрсетеді. Дегенмен, стенттің жылуы немесе тарылуы сияқты асқынулармен байланысты белгілі бір тәуекелдер бар, олар осы мәселелерді тиімді шешу үшін қосымша процедуралар немесе араласулар қажет етуі мүмкін.

Панкреатикалық және өт жолдарына арналған стенттер

Панкреастық және өт жолдарының стенттері өт қабықшасынан, бүйрек безінен және өт жолдарынан өт тастарының кедергі келтіруінен туындаған көтеріңкі холангит сияқты жағдайларда он екі елі ішегіне панкреастық және өт ағынын қамтамасыз етеді. Панкреастық және өт жолдарының стенттері өт/бүйрек безі ағуларын емдеу үшін немесе ERCP-ден кейінгі панкреатиттің алдын алу үшін де қолданылуы мүмкін. Өт тасты панкреатиті кезінде өт қабықшасынан өт тасы жұқа ішектің бірінші бөлігіне (он екі елі ішегіне) кіретін жолды бітеп тастайды. Бұл өт және бүйрек безі жолдарына сұйықтық жиналуына алып келеді. Өт қабықшасындағы тастар өт жолдарының бітелуіне әкелуі мүмкін, осы жолдар арқылы өт және бүйрек безі ферменттері он екі елі ішегіне шығарылады, бұл жедел холецистит немесе жедел панкреатит сияқты шұғыл жағдайларға себеп болуы мүмкін. Олар дренаждық каналды қамтамасыз ету арқылы көз ішіндегі қысымды төмендету үшін қолданылады.

Жасырын металлдан жасалған стент

Стент-трансплант немесе жабық стент – матамен қапталған және кеңейтілген түтік тәрізді, бірақ металл стент сияқты жайылатын қан тамырларының стентінің бір түрі. Жабық стенттер эндоваскулярлық хирургиялық процедураларда, мысалы, эндоваскулярлық аневризманы жөндеуде қолданылады. Сондай-ақ стент-транспланттар гемодиализде қолданылатын тамыр трансплантаттары мен фистулалардағы тарылуларды (стенозды) емдеу үшін де пайдаланылады.

Биотипіне иеленетін стент

Биосорбталатын стент – жарақаттық тіндердің өсуін болдырмау үшін дәрі шығаратын материалдан жасалған түтік тәрізді құрылғы. Ол жүрек артерияларының тарылуын ашып, кеңейту үшін қолданылады, содан кейін денеде еріп сіңіріледі немесе ыдырайды. Дәстүрлі металл стенттерден өзгеше, биосорбталатын стенттер қан тамырларының қалыпты қызметін қалпына келтіріп, ұзақ мерзімді асқынулардың алдын алады және артерия қабырғасының табиғи жаңаруына мүмкіндік береді. Металл негізіндегі биосорбталатын мұқтажаттар темір, магний, мырыш және олардың қоспаларын қамтиды. Магний негізіндегі мұқтажаттар әлемнің бірнеше елінде қолдануға бекітілген және тұрақты металл стенттердің кемшіліктерін жоюда үміттендіретін клиникалық нәтижелер көрсеткен. Дегенмен, магнийдің коррозиясын азайту үшін қорыту және жабу әдістеріне назар аударылды. Клиникалық зерттеулер көрсеткендей, биосорбталатын мұқтажаттар дәстүрлі дәрілік элюциялық стенттерге (DES) ұқсас тиімділік және қауіпсіздік профиліне ие. Magmaris биосорбталатын магний мұқтажаты пациенттер тобында жұқа тіректі DES-ке ұқсас жағымды қауіпсіздік нәтижелерін көрсетті. Absorb табиғи түрде ерітілетін стент DES-пен салыстырғанда жүрек-қантамырлық ауыр жағдайлардың азын көрсеткен. Бейнелеу зерттеулері көрсеткендей, бұл табиғи түрде ерітілетін стенттер артерияға орнатылғаннан кейін алты айдан екі жылға дейін еріп бастайды.

Дәрілік препараттарды шығаратын стент

Препаратты элюциялайтын стенттер (DES) – коронарлық артерия ауруларын және перифериялық артерия ауруларын емдеу үшін қолданылатын арнайы медициналық құрылғылар. Олар тарылған немесе бітелген артерияларға жасушалардың өсуін тежейтін дәрі-дәрмекті бөліп, қайта бітелу қаупін азайтады. DES көбінесе тері арқылы жүргізілетін коронарлық интервенция (PCI) процедурасы арқылы орналастырылады, бұл катетер арқылы жасалатын минималды инвазивті процедура. Бұл стенттер бұрынғы металл стенттерге қарағанда айқын артықшылықтар көрсетіп, жүрек ауруларымен ауыратын науқастардың жағдайын жақсартады және өмір сапасын арттырады. 2023 жылғы мәліметтерге сәйкес, PCI процедураларында қолданылатын стенттердің 90%-дан астамы препаратты элюциялайтын стенттер болғандықтан, DES интервенциялық кардиологтар үшін стандартты таңдауға айналды. DES емделген артерияларда рестеноз бен тромбоздың алдын алу үшін дәрілерді біртіндеп бөліп шығарады, бұл бұрынғы емдеулермен байланысты болатын жиі кездесетін асқынуларды жоюға көмектеседі. Қан құйылу және қан кету сияқты қауіптер болғанымен, зерттеулер көрсеткендей, DES жүрек ұстамасы және қайта реваскуляризациялау сияқты ауыр жүрек оқиғаларын азайтуда металл стенттерге қарағанда тиімдірек. Олардың салыстырмалы түрде жақында енгізілуіне байланысты ұзақ мерзімді нәтижелер әлі де зерттелуде; алайда, DES пациенттердің жағдайын айтарлықтай жақсартып, өмір сапасын арттыру арқылы коронарлық артерия ауруларын емдеуде революция жасады.

Этимология

Қазіргі таңда стент сөзінің шығу тегі – ағылшын тіс дәрігері Чарльз Томас Стенттің (1807–1885) есімімен байланысты, ол протез жасау саласындағы жетістіктерімен танымал. Ол 1807 жылдың 17 қазанында Англияның Брайтон қаласында дүниеге келген, Лондонда тіс дәрігері болып жұмыс істеген және гутта перчадан жасалған тіс протезінің негізін жақсарту арқылы есімдерімен шыққан. Ол Стенттің қосылысын жасады, бұл оны тіс іздерін алу үшін қолдануға ыңғайлы материалға айналдырды. Басқалары стент сөзін 1916 жылы голландиялық пластикалық хирург Ян Ф. Эссерге қатыстырады. Эссер 1856 жылы Чарльз Стент ойлап тапқан тіс іздерін алуға арналған қосылысты сипаттау үшін бұл сөзді қолданған. Толық мәліметтер «Дентсистика тарихы журналында» жарияланған. Автордың сөзіне сәйкес, Стенттің қосылымын беттік тіндерді қолдау үшін пайдаланудан дененің әртүрлі құрылымдарын ашық ұстауға арналған стентті қолдану пайда болды. «Стентинг» етістігі ғасырлар бойы киімді қатайту процесін сипаттау үшін қолданылған (Оксфорд ағылшын сөздігінде бұл қолданыс ескірген деп көрсетілген), және кейбіреулер осыдан шыққан деп санайды. Мерриам Вебстердің үшінші жаңа халықаралық сөздігінде есімнің орта ағылшын тіліндегі «stenten» етістігінен пайда болғаны айтылады, ол «extenten» – «кернеуге» деген сөзден қысқартылған, ал ол латын тіліндегі «extendō» – «кернеуге» деген сөздің өткен шаққа шаққан түрінен шыққан. Медициналық тәжірибеде 1986 жылы Лозаннадағы Ульрих Сигварт алғаш қолданған (өздігінен кеңейтілетін) «стенттер» бастапқыда оларды ойлап тапқан Ханс Валстеннің есімімен «Валстент» деп аталды. Хулио Палмаз және тағы басқалар қазіргі кезде қолданылып жүрген шарлы кеңейтілетін стентті жасады.

Тарих

Коронарлық стентті алғаш рет қолдану, әдетте, 1986 жылы Францияның Тулуз қаласында науқасқа стент салған Ульрих Сигварт пен Ричард Шацқа байланыстырылады. Ричард Шац та Германиядағы науқасқа ұқсас стент салған. Стенттің жасалуына бірнеше дәрігердің үлесі болғанымен, АҚШ-та FDA бекіткен алғашқы стентті Ричард Шац және оның әріптестері жасаған. Ол 1987 жылы Palmaz Schatz (Johnson & Johnson) деп аталды. Рестеноздың алдын алу мақсатында 2003 жылы дәрі бөлетін стент енгізілді. Сол кезден бері жүргізілген зерттеулер стенттің жалпы дизайнын өзгертіп, жақсартуға ықпал етті. Биоқабылданатын мұқтажаттар да нарыққа шықты, бірақ ірі клиникалық сынақтар дәрі бөлетін стенттерге қарағанда олардың жедел тәуекелдері жоғары екенін көрсетті. Нәтижесінде, 2013 жылы FDA оларды қолдану туралы ресми ескерту жасады, ал стенттердің дизайны мен тиімділігін оңтайландыру жөніндегі зерттеулер жалғасуда.