Кіріспе
Ди (Uisge Dhè) – Шотландияның Абердиншир аймағындағы өзен. Ол Кэрнгормс тауларынан басталып, Оңтүстік Абердиншир арқылы ағып, Абердинде Солтүстік теңізіне құяды. Өзен өтетін аймақ Дизсайд деп, ал Брэмар мен Банчори аралығындағы бөлігі Корольдік Дизсайд деп аталады, себебі 1848 жылы королева Виктория осы жерге келіп, қатты риза болған. Ол күйеуі, принц Альбертпен бірге бұл жерде Бальморал сарайын салдырды, ол бұрынғы ескі сарайдың орнына тұрғызылды. Дизсайд – табиғатының көркемдігімен және тарихи, сондай-ақ патшалық байланыстарымен туристер арасында танымал аймақ. Шотландияның жаңа статистикалық есебінде Ди атауының б.з. екінші ғасырында Александриялық географ Клавдий Птолемейдің еңбектерінде Δηοῦα (=Дева) деп, "құдай" мағынасында қолданылғаны айтылады. Бұл өзеннің аймақтың ежелгі тұрғындарының нанымында қасиетті мәртебеге ие болғанын көрсетеді. Ұлыбританияда осы атпен бірнеше өзен бар, олардың да ұқсас тегі болған деп саналады, сондай-ақ солтүстіктегі Ди өзенінің жақын көршісі Дон өзені де осыған ұқсас болуы мүмкін.
The River Dee (Uisge Dhè) is a river in Aberdeenshire, Scotland. It rises in the Cairngorms and flows through southern Aberdeenshire to reach the North Sea at Aberdeen. The area it passes through is known as Deeside, or Royal Deeside in the region between Braemar and Banchory because Queen Victoria came for a visit there in 1848 and greatly enjoyed herself. She and her husband, Prince Albert, built Balmoral Castle there which replaced an older castle. Deeside is a popular area for tourists, due to the combination of scenic beauty and historic and royal associations. The New Statistical Account of Scotland attributed the name Dee as having been used as early as the second century AD in the work of the Alexandrian geographer Claudius Ptolemy, as Δηοῦα (=Deva), meaning 'goddess'. This indicated the river had divine status in the beliefs of the ancient inhabitants of the area. There are several other rivers with the same name in Great Britain, and they are believed to have similar derivations, as may the Dee's near neighbour to the north which is the River Don.
Табиғат және табиғатты қорғау
Ди табиғатты қорғау үшін маңызды және аймақта көптеген белгіленген аумақтар бар. Инверейге дейінгі жоғарғы су жиналатын алап Мар Лодж Естетінің аумағында орналасқан, ол Шотландияның Ұлттық Трастына тиесілі және 2017 жылдың мамыр айынан бастап ұлттық табиғи қорық деп жарияланды. 2003 жылы құрылған Кэрнгормс Ұлттық паркі Ди өзенінің толық бассейнін, оның салаларын да қамтиды, Диннетке дейін созылады. Дезид және Лохнагар Ұлттық көрнекті ландшафт аймағы 40 000 гектарды алып, Гелдиден Баллатерге дейін жатады. Дисайд аймағындағы басқа да ерекше қорғалатын аумақтар (SAC): Глен Танар, Мьюр оф Диннет, Баллохбуи және Моррон Бирквуд. Шотландиядағы жартылай табиғи Каледониялық қарағай ормандарының көп бөлігі Ди бассейнінде шоғырланған. Аймақта қарағайлы, қайыңды және жусанды далалар, олармен байланысты жануарлар дүниесінің сирек кездесетін мысалдары бар. Өзен аңғарында жапырақты алғыр және аралас жапырақты ормандар, сондай-ақ шабындықтар кездеседі. Ди лосось балыққа бай өзен және әртүрлі тереңдіктегі су алаптары мен күшті ағыстарға ие. 2020 жылы лосось балық аулау жергілікті экономикаға жылына 15 миллион фунт стерлингтік үлес қосқаны бағаланды, ал Ди өзені Шотландиядағы лосось аулаудың 10% -ын құрады. Ди өзенінде «аулап-босату» тәсілі қолданылады, барлық ауланған лосось өзенге қайта жіберілуі тиіс.
Дезидедегі көлік
A93 жолы Абердиннен Брэмарға дейін өзеннің солтүстік жағалауымен батысқа қарай созылады, содан кейін оңтүстікке бұрылып, Дизсайдты қалдырып, Кеирнвелл асуындағы Гленши шаңғы орталығына көтеріледі, ал одан әрі Пертке дейін жалғасады. Желі 1853 жылы Абердиннен Банчориге дейін ашылды, 1859 жылы Абойнге дейін, ал 1866 жылы Баллатерге дейін ұзартылды. Желі Баллатерден Брэмарға дейін ұзартылмады, себебі бұл Балморалға тым жақын өтуді қажет ететін еді, бұл Виктория патшайымының наразылығына себеп болды. Патшалық отбасы Балморалға сапар жасағанда Баллатер станциясын пайдаланды. Желі жабылғаннан кейін станция теміржол мұражайына айналдырылды. Ол 2015 жылы өрт салдарынан қирады. Милтон-оф-Кратес жанындағы желінің өте қысқа бөлігі «Корольдік Дизсайд темір жолы» деп аталған мұралық темір жол ретінде қайта жаңартылды.
Роял Дизид
Виктория патшайымы тұсынан бері британдық корольдік отбасы жаздарын Балморал сарайында өткізіп келеді. Олар жыл сайын Брэмар таулы жиынына және басқа да жергілікті шараларға қатысады. Бұрын патшайым Елизавета Анаға тиесілі болған Бёркхолл қазір король Карл үшін сүйікті демалыс орны. Осы патшалық байланыстардың арқасында Брэмар мен Баллатер аймағын кейде "Royal Deeside" деп атайды, және бұл атау туристік саласымен насихатталады.