Индустриялық социология: Еңбек процесі теориясы және дамуы

Кіріспе

Әлеуметтану ғылымының бір саласы – индустриялық әлеуметтану. Бұл сала, соңғы кезге дейін еңбек социологиясының маңызды зерттеу бағыты болды. Ол "технологиялық өзгерістердің бағыты мен салдары, жаһандану, еңбек нарығы, еңбек ұйымдастыру, басқарушылық тәжірибе және еңбек қатынастары" сияқты мәселелерді зерттейді. Сонымен қатар, бұл сала "аталған үрдістердің қазіргі қоғамдағы теңсіздіктің өзгеру үлгілерімен және жеке адамдар мен отбасылардың өмірлік тәжірибесімен тығыз байланысты екенін", және "жұмыскерлердің жұмыс үлгілерін өзгертуге, оларға қарсы тұруға және жұмыс институттарын қалыптастыруға қатысқан жолдары" тақырыптарын қарастырады.

Еңбек процесі теориясы

Өнеркәсіптік социологияның бір саласы еңбек процестерінің теориясы (ЕПТ) болып табылады. 1974 жылы Гарри Брейверман «Еңбек және монополиялық капитал» атты кітабында ғылыми басқаруға қатысты сынды талдау жасады. Бұл кітапта марксистік тұрғысынан капиталистік өндірістік қатынастар талданды. Маркспен келісе отырып, Брейверман капиталистік ұйымдардағы еңбек қанаушылық пен бөтендіруге алып келеді, сондықтан жұмысшылар құлдыққа мәжбүр болуы мүмкін деп мәлімдеді. Брейверман үшін капиталистік мүдделерді ұстанғаннан кейін жұмысшының біліктілігі төмендеп, жұмыс қарапайымданады. Тейлорлық еңбек дизайны осы тенденцияның ең толық көрінісі болып табылады. Брейверман фабрикадағы жұмысшылар мен кеңсе қызметкерлері арасындағы бақылаудың әртүрлі механизмдерін көрсетті. Оның маңызды үлесі – «біліктіліктің төмендеуі» тезисі. Брейверман капиталистік меншік иелері мен менеджерлер өндіріс шығындарын төмендету және өнімділікті арттыру үшін жұмыс күшін біліктен шығаруға тырысатынын айтты. Біліктілігі төмен жұмыс күші арзан және, ең бастысы, жұмысшылардың өндіріс процесіне тікелей қатысуы болмағандықтан басқару оңай. Нәтижесінде жұмыс интеллектуалды немесе эмоционалды тұрғыдан қанағаттандырмайды; капиталистік жүйеде адамның білігіне деген қажеттіліктің азаюы жұмыс берушілердің жұмысшыларды минималды экономикалық сыйақымен ғана марапаттау қажеттілігін төмендетіп, олардың еңбегін бағалауын азайтады. Брейверманның еңбек және өнеркәсіп социологиясына (яғни, өндірістік социологияға) қосқан үлесі маңызды, ал оның еңбек процесі туралы теориялары оқыту мен зерттеуде маңызды рөл атқаруда. Алайда, Эндрю Фридман өзінің «Industry and Labour» (1977) еңбегінде Брейверманның тезисіне қарсылық білдірді. Онда Фридман еңбекті тікелей бақылаудың капиталистер үшін белгілі бір жағдайларда тиімді болғанын, бірақ кәсіподақтары бар немесе «негізгі» жұмысшыларға олардың біліктілігін бақыланатын жағдайларда пайдалану үшін «жауапты тәуелсіздік» деңгейін беруге болатынын ұсынды. Сондай-ақ, Ричард Эдвардс 1979 жылы ұйымдардағы иерархия тұрақты болғанымен, капиталистердің мүддесін жұмысшылардың мүддесінен жоғары қою үшін қосымша бақылау формалары (электрондық поштаны бақылау, қоңырауды бақылау сияқты техникалық бақылау; демалыс, ауру жағдайларын рәсімдеу арқылы бюрократиялық бақылау) енгізілгенін көрсетті. Дункан Галли дағды мәселесіне әлеуметтік таптық тұрғыдан қараудың маңыздылығын көрсетті. Оның зерттеуінде жұмыссыз, орта және білікті жұмысшылардың көпшілігі өздерінің жұмысы біліктіліктің жоғары деңгейін талап ететініне сенді, бірақ жұмысшылардың көпшілігі өз жұмысындағы жауапкершілік пен біліктілік деңгейі тұрақты немесе төмендегенін сезінді. Бұл Брейверманның пікірін барлық әлеуметтік топтарға қолдануға болмайтынын көрсетеді. Технология жұмысшылардың тәжірибесін қалыптастыратыны туралы идея Роберт Блаунердің классикалық зерттеуінде ең айқын көрінді. Ол кейбір жұмыстардың басқаларына қарағанда бөтендіруге көбірек себеп болатынын, себебі жұмысшылар әртүрлі технологияларды қолданады. Блаунердің пікірінше, бөтендірудің төрт өлшемі бар: күшсіздік, мағынасыздық, оқшаулану және өзін-өзі шеттету. Адамдар өз әрекеттерін немесе жұмыс жағдайларын бақылай алмайтын кезде күшсіздік сезінеді; жұмысшыларға ешқандай құндылық, қызығушылық немесе маңыздылық сезімін бермегенде жұмыс мағынасыз болады; жұмысшылар өз жұмыс ортасымен байланыс орната алмайтын кезде оқшауланады; ал жұмысшы өзін-өзі шеттетеді, егер жұмысқа қатысу сезімі болмаса. Алайда, Блаунердің тұжырымдары бір технологияны әртүрлі тәжірибеден өтуге болатынын ескермейді. Зерттеулер көрсеткендей, басқару мен кәсіподақ арасындағы қарым-қатынас, иерархиялық бақылау деңгейі, сыйақы және өнімділікті бағалау саясатындағы мәдени айырмашылықтар бір түрлі жұмыстың тәжірибесі елдер мен компаниялар арасында айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Жұмыстың жекеленуі және жұмысшылардың технологиялық өзгерістерге жауап беру үшін икемді біліктілікке ие болу қажеттілігі Блаунердің жұмыс тәжірибесін сипаттауын енді қолдануға болмайды. Сонымен қатар, бүгінгі күні жұмысшылар бөтендік сезімін жеңілдету үшін командада жұмыс істейді, өйткені олар жұмыс процесінің кішкентай бөлігі емес, толығымен қатысады. Қорытындылай келе, автоматтандырылған технологиялар мен компьютерлік жүйелер жақсы жалақы төленетін, тұрақты мемлекеттік және жеке сектордағы жұмыстарда жұмысшылардың жұмысқа қанағаттануын және біліктілігін арттырды. Бірақ, біліктілігі төмен жұмыстарда олар жұмысқа қанағаттанбаушылықты күшейтті, әсіресе осы типтегі жұмыстармен айналысатын көптеген әйелдер үшін.

One branch of industrial sociology is labour process theory (LPT). In 1974, Harry Braverman wrote Labor and Monopoly Capital, which provided a critical analysis of scientific management. This book analysed capitalist productive relations from a Marxist perspective. Following Marx, Braverman argued that work within capitalist organizations was exploitative and alienating, and therefore workers had to be coerced into servitude. For Braverman the pursuit of capitalist interests over time ultimately leads to deskilling and routinization of the worker. The Taylorist work design is the ultimate embodiment of this tendency. Braverman demonstrated several mechanisms of control in both the factory blue collar and clerical white collar labour force. His key contribution is his "deskilling" thesis. Braverman argued that capitalist owners and managers were incessantly driven to deskill the labour force to lower production costs and ensure higher productivity. Deskilled labour is cheap and above all easy to control due to the workers' lack of direct engagement in the production process. In turn work becomes intellectually or emotionally unfulfilling; the lack of capitalist reliance on human skill reduces the need of employers to reward workers in anything but a minimal economic way. Braverman's contribution to the sociology of work and industry (i. e., industrial sociology) has been important and his theories of the labour process continue to inform teaching and research. Braverman's thesis has, however, been contested, by Andrew Freidman in his work Industry and Labour (1977). In it, Freidman suggests that whilst the direct control of labour is beneficial for the capitalist under certain circumstances, a degree of "responsible autonomy" can be granted to unionized or "core" workers, in order to harness their skill under controlled conditions. Also, Richard Edwards showed in 1979 that although hierarchy in organizations has remained constant, additional forms of control (such as technical control via email monitoring, call monitoring; bureaucratic control via procedures for leave, sickness etc.) have been added to gain the interests of the capitalist class versus the workers. Duncan Gallie has shown how important it is to approach the question of skill from a social class perspective. In his study, the majority of non manual, intermediate and skilled manual workers believed that their work had come to demand a higher level of skill, but the majority of manual workers felt that the responsibility and skill needed in their work had either remained constant or declined. This implies that Braverman's claims can't be applied to all social classes. The notion the particular type of technology workers were exposed to shapes their experience was most forcefully argued in a classic study by Robert Blauner. He argued that some work is alienating more than other types because of the different technologies workers use. Alienation, to Blauner, has four dimensions: powerlessness, meaninglessness, isolation, and self estrangement. Individuals are powerless when they can't control their own actions or conditions of work; work is meaningless when it gives employees little or no sense of value, interest or worth; work is isolating when workers cannot identify with their workplace; and work is self estranging when, at the subjective level, the worker has no sense of involvement in the job. Blauner's claims however fail to recognize that the same technology can be experienced in a variety of ways. Studies have shown that cultural differences with regard to management–union relations, levels of hierarchical control, and reward and performance appraisal policies mean that the experience of the same kind of work can vary considerably between countries and firms. The individualization of work and the need for workers to have more flexible skills in order to respond to technological changes means that Blauner's characterization of work experience is no longer valid. Additionally, workers today may work in teams to alleviate workers' sense of alienation, since they are involved in the entire process, rather than just a small part of it. In conclusion, automative technologies and computerized work systems have typically enhanced workers' job satisfaction and skill deployment in the better paid, secure public and private sector jobs. But, in more non skilled manual work, they have just perpetuated job dissatisfaction, especially for the many women involved in this type of work.