Кіріспе

Спартан генерал және регент (шамамен б.з.д. 477 жылы қайтыс болған)

Паусаниас – спартан регенті және генералы. Б.з.д. 479 жылы грек лигасының біріккен құрлық әскерлерінің басшысы ретінде Платая шайқасында Ахеменид империясына қарсы маңызды жеңіске жетті. Грекияға жасалған екінші парсы шабуылын тоқтатудағы рөліне қарамастан, Паусаниас парсы патшасы Ксеркс I-мен құлықтасқаны күдік тудырды. Қайталама тұтқындалғаннан және оның кінәлілігі туралы пікірталас болғаннан кейін, б.з.д. 477 жылы өзінің қалаластары спартандықтар оны аштықтан өлтірді. Оның өмірі туралы мәліметтер көбінесе Фукидидтің «Пелопоннес соғысының тарихы», Диодордың «Bibliotheca historica» және басқа да классикалық дереккөздерде келтірілген.

Ерте өмір

Паузанияс Агиад әулетінен тегін шығарған. Әр ер азамат өмірін қаласына және оның заңдарына арнап, азаматтыққа қол жеткізген. Паузанияс жеті жасынан бастап қатаң әскери жаттығудан өтті және отыз жасқа дейін міндетті түрде әскерде болды.

Спартандық ұрпақ

Регент Клеомброттың ұлы және жақында қайтыс болған батыр патша Леонид I-нің сіңілі баласы Паусаниас, Агиадтар әулетінен шыққан Спарта патшалық үйінің мүшесі болды, бірақ Спарта патшаларының бірінің бірінші баласы болмағандықтан, таққа тікелей мұрагер бола алмады. Леонид қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Плейстарх әлі ересек болмағандықтан, Паусаниас Спартаның регенті қызметін атқарды. Паусаниас сонымен қатар кейін патша болған Плейстоанаксқа әке болды. Паусаниасқа Клеомен және Настерия есімді басқа ұлдары да болды.

Соғыс қызметі

479 жылы Паузанияс Спарта әскерінің басшысы болды, ал Еврианакс, Дорийдің ұлы, Спартаның Агид патшасы Плейстарх, Леонид I-нің ұлы, бұйрық беруге тым жас болғандықтан, олармен бірге басшылық етті. Паузанияс парсылардың шапқыншылығына қарсы тұру үшін құрылған грек қалаларының лигасына көмекке 5000 спарталықты бастап келді. Асопос өзенінің жанындағы Платеядағы грек лагерінде 110 000 адам жиналды. Өзен бойымен төменде парсы әскерлерінің қолбасшысы Мардоний 300 000 парсы әскерін және 50 000 грек одақтастарын орналастырды. Он бір күндік тоқталғаннан кейін Мардоний гректерден жауап алмаған шақыру жасады. Жауап болмағандықтан, Мардоний өз атты әскеріне гректер су ішетін Асопос өзенін ластауға бұйрық берді, сол себепті афиналықтар түнде Платеяға қарай жылжуға шешім қабылдады. Паузанияс басқарған әскерлер Цитарон тауларының жоталары мен етегімен өтті, ал афиналықтар кері бағытта, жазыққа бет алды. Мұны көрген Мардоний афиналықтар қашып бара жатыр деп ойлап, өзінің парсы әскерін Паузанияс әскеріне шабуыл жасауға жіберді, ал грек одақтастарын афиналықтарды қууға аттандырды. Шайқас басталғанда Паузанияс афиналықтардан көмек сұрап хабаршы жіберді, бірақ олар көмектесе алмады. Сондықтан Паузанияс 50 000 лакедемондық және 3 000 тегеялықпен Платеяда шайқасқа дайындалды. Келесі Платея шайқасында Паузанияс гректерді парсылар мен олардың одақтастарынан үлкен жеңіске жеткізді. Платея шайқасы кейде хаостық шайқас ретінде қарастырылса да, басқалары парсылармен қақтығысты спарталық қару-жарақ пен тәртіптің ең тиімді әсер ететін сәтіне дейін кешіктірудегі Паузанияның стратегиялық және тактикалық шеберлігінің дәлелін көреді. Геродот: «Клеомброттың ұлы, Анаксандридтің немересі Паузанияс бізге белгілі ең ұлы жеңіске жетті» деген қорытындыға келді. Платеядағы және одан кейінгі Микале шайқасындағы жеңістерден кейін спартандықтар Кіші Азиядағы грек қалаларын азат етуге қызығушылық танытпады, себебі Спартаның қатысуынсыз Афина Лигада үстемдік ететіні анық болды. Сондықтан Спарта Паузаниясты грек әскерін басқаруға қайта жіберді.

Парсымен келісімге қол қоюға күдік

478 жылға дейін Паузания парсылармен құлақтанды деп айыпталып, Спартаға қайтарылып алынды. Бір айыптама бойынша, Паузания Кипр мен Византияны басып алғаннан кейін Персия патшасының достары мен туыстары болған бірнеше тұтқындарды босатқан. Паузания тұтқындардың жай ғана қашқандарын айтты. Тағы бір айыптама бойынша, Паузания Гонгил Эретрия арқылы (Диодор Фригия генералы Артабаз I-ді делдал ретінде көрсетеді) Ксеркске көмектесуге және Спартаны, сондай-ақ Грекияның қалған бөлігін парсылардың билігіне өткізуге ниетті екенін жазған хат жіберген. Паузания Ксеркске үйленгісі келген. Ксеркс оның жоспарларына келіскеннен кейін Паузания парсылық әдет-ғұрыптарды қабылдап, парсы аристократы сияқты киіне бастады. Дәлелдердің жетіспеуіне байланысты Паузания ақталды және өз еркімен Спартадан кетіп, Гермиона қаласынан трирема алды. Фукидид пен Плутархтың айтуынша, афиналықтар мен грек лигасының көптеген одақтастары Паузанияның мақтандығы мен билігіне наразы болды. 477 жылы спарталықтар Паузанияны қайта шақырды. Паузания Спартаға оралмас бұрын Троададағы Колонайға барды. Спартаға келгеннен кейін ефорлар Паузанияны түрмеге қамады, бірақ жеткілікті дәлелдердің болмауына байланысты оны адалдығына күдік келтіре алмады, тіпті кейбір гелоттар Паузанияның гелоттар көтеріліске қосылса, оларға бостандық ұсынарын хабарлады. Кейін Паузания парсылармен байланыс жасаған елшілерінің бірі спарталық ефорларға жазбаша дәлел (Паузанияның ниеттерін көрсететін хат) ұсынды. Диодор Фукидидтің баяндамасына қосымша мәліметтер қосты. Ефорлар елші ұсынған хатқа сенбегендіктен, елші Паузанияның растауын жеке өзі көрсетуді ұсынды. Паузания хатында парсыларға хабаршыны өлтіруді бұйырған. Хабаршы ефорлармен бірге Посейдон ғибадатханасына (Тайнарон) барды. Ефорлар киелі орындағы шатырға жасырынды, ал хабаршы Паузанияны күтті. Паузания келген кезде хабаршы оған хатта кімді өлтіру керектігін неге жазғанын сұрады. Паузания өкініш білдіріп, хабаршыдан қатесін кешіруін өтінді. Паузания хабаршыға сыйлықтар ұсынды. Ефорлар шатырдан олардың сөзін естіді. Геродот афиналықтардың Паузанияға қарсы болғанын және оның грек қолбасшылығынан алынуын қалағанын, ал оның афиналық әріптесі Темистокл оны демократияға қауіп деп ашық айыптағанын айтады. Тарихшы А. Р. Берн спарталықтардың гелоттарды босату туралы Паузанияның прогрессивті көзқарастарына алаңдағанын болжайды.

Өлім

Фукидид, Диодор және Полиеннің мәлімдемесінше, Паузанияс ефорлардың қудалауынан қашып, "Қола үйдің" (Хαλκίοικος, Chalkioikos) Афина храмына (Спарта акрополінде орналасқан) синып келді. Паузанияның анасы Теано (Θεανώ) дереу храмға барып, есіктің алдына кірпіш қойып былай деді: "Спарталық болуға лайық емессің, сен менің ұлым емессің" (Диодордың сөзіне сүйенсек). Спарталықтар анасының үлгісімен, кірпішпен есікті жауып, Паузаниясты аштықтан өлтіруге мәжбүр етті. Паузаниястың денесі туыстарына жерлеу үшін тапсырылғаннан кейін, Дельфи оракулы арқылы құдайлар жалбарынушылардың қасиеттігін бұзуға наразылық білдірді. Оракул Афинаның жалбарынушыны қайтаруды талап еткенін жеткізді. Спарталықтар құдайдың бұйрығын орындай алмағандықтан, Афина храмына Паузаниястың екі қола мүсінін орнатты.

Мұра

Паузанияс – Ричард Нортон мен Томас Саузерннің "Паузанияс, өз еліне опасыздық жасаған" трагедиясындағы маңызды тұлға.