Кіріспе

Ауғанстанның солтүстік-шығысындағы тар жер белдеуі Вахан дәлізі (; دالان واخان) – Ауғанстанның Бадахшан провинциясында орналасқан тар аумақ. Бұл дәліз шығысқа қарай созылып, Ауғанстанды Қытайдың Синьцзянмен байланыстырады. Сонымен қатар, солтүстіктегі Тажикстанның Горно-Бадахшан автономиялық облысын оңтүстіктегі Солтүстік Пәкістаннан бөліп тұрады. Бұл биік таулы аңғар Панж және Памир өзендерінің бастауы болып табылады, олар бірігіп үлкен Аму өзенін құрайды. Сан ғасырлар бойы осы аңғар арқылы маңызды сауда жолы өтіп, Шығыс, Оңтүстік және Орталық Азияға саяхатшылардың қозғалысын жеңілдетіп келді. Дәліз 1893 жылы британдық Мортимер Дюранд пен Ауғанстан әмірі Абдуррахман Хан арасындағы келісім нәтижесінде құрылды, осы келісіммен Дюранд сызығы белгіленді. Бұл тар белдеу Ресей империясы мен Британ империясы арасындағы буферлік аймақ қызметін атқарды (Ресей Түркістанының аймақтары, қазіргі Тажикстан және Британ Раджының солтүстік бөлігі, қазіргі Пәкістан). Оның шығыс жағында Қытайдың Синьцзян аймағы орналасқан, сол кезде оны Цин әулеті иеленген. Дәліз Ауғанстанның Бадахшан провинциясының Вахан ауданында орналасқан. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, онда 17 167 адам тұрады. Ваханның солтүстік бөлігін вахи және памир халқы мекендейді, бұл аймақ Памир деп те аталады. Тұрғындарға ең жақын әуежай – батыстағы Файзабад қаласындағы Файзабад әуежайы, оған автомобиль жолдары арқылы жетуге болады.

География

Оның батыс кіреберісінде, Ауғанстанның Ишкашим қаласына жақын жерде, дәліз кең. Жоғарыда көрсетілгендей, ең шығыс асуы – Вахжир асуы, ол Қытаймен байланысты және осы ел мен Ауғанстан арасындағы жалғыз шекаралық байланыс болып табылады. Коридор шығыста батысқа қарағанда биік (Вахжир асуы биіктігі бойынша) және Ишкашимге дейін төмендейді. Вахжир өзені Вахжир асуының Ауғанстан жағындағы мұз үңгірінен шығып, батысқа қарай ағады, Бозай Гумбаз ауылының жанында Бозай Дарьяға қосылып, Вахан өзенін құрайды. Вахан өзені Кала-и-Пандж маңындағы Памир өзеніне қосылып, Панж өзенін құрайды, содан кейін Ишкашимде Вахан дәлізінен шығып кетеді. Қытайлықтар Тағдұмбаш Памирін жалғастыратын, Вахжир асуының шығысындағы Чалачигу аңғары, Қытай жағындағы, Вахан дәлізінің бөлігі деп санайды. Бұл биік тау аңғары шамамен ұзын. Ташқұрған өзені осы аңғар арқылы ағады, оның ені әдетте кең, ал ең тар жерінде кем. Қытай жағындағы осы аңғарға келушілерге рұқсат жоқ, бірақ жергілікті тұрғындар мен малшылар кіре алады.