Кіріспе

жоқ Көптеген әлеуметтік жануарларда үстемдік иерархиясы болады.

Бастапқылар

Зерттеуші М. У. Фостер приматтарды зерттеді және көшбасшылардың күшті болуына қарағанда, өздерінің айналасындағыларға көбірек көмек көрсетушілер екенін анықтады.

Бабуиндар

Альфа-еркек бабуиндар ресурстарды монополиялайды және ұрғашылармен жұптасуға қол жеткізеді, сонымен қатар олар стреске жиі тап болады. Төмен дәрежелі еркектер жұптасу мүмкіндігі үшін көбірек уақыт пен күш жұмсауы керек. Альфа-еркектер кейде бағынышты еркектерге жұптасуға мүмкіндік береді, осылайша бағынышты еркектер "қосалқы әкелер" рөлін атқарып, өз балаларын басқа альфа-еркектерден қорғай алады.

Капуцин маймылдар

Жабайы капуцин маймылдарында (Cebus apella nigritus) көбеймейтін маусымда альфа-еркектер мен әйелдердің арасындағы байланыс туралы зерттеу, альфа-еркектердің әйелдер үшін қалаулы серік болатынын және екінші жағынан, әйелдердің альфа-статусы мен альфа-еркекпен қарым-қатынасы әйелдің жеке ерекшеліктері немесе әлеуметтік желісі арқылы түсіндіріле алатынын анықтауға бағытталды. Нәтижелер көрсеткендей, ересек әйелдер үшін альфа-еркек капуциндер қалаулы серіктер болып табылады. Дегенмен, альфа-еркектермен тығыз байланыс тек альфа-әйелдерде байқалды, себебі әйелдер арасындағы үстемдік иерархиясы тек ең үстем және күшті әйелдердің ғана альфа-еркекпен қарым-қатынасқа түсуіне мүмкіндік берді. Альфа-еркектің тобы тарапынан өлтірілуі сирек кездеседі. Жай шимпанзелер қауымның альфасына құрмет көрсету үшін арқасын ұсыну, қысылу, иілу немесе секіру сияқты ритуалдық позалар мен қимылдар көрсетеді. Альфа-еркектен төмен дәрежедегі шимпанзелер альфа-еркекке бағыну белгісі ретінде қол ұсынып, ыңқырап тұрады. Ал бонобо қоғамының басшылығын альфа-әйелдер жүзеге асырады. Аталық боноболар дәреже алу үшін әйелдермен байланыс жасайды, себебі әйелдер әлеуметтік ортада басымдыққа ие. Егер аталық бонобо тобында альфа-статусқа қол жеткізгісі келсе, ол альфа-әйелдің қабылдауына ие болуы керек. Әйел боноболар әлеуметтік мәртебені арттыру үшін гомосексуалистік қатынасқа барады. Жоғары дәрежедегі әйелдер басқа әйелдермен жыныстық қатынасқа сирек түседі, ал төмен дәрежедегі әйелдер барлық әйелдермен жыныстық қатынас жасайды.

Гориллалар

Гориллалар альфа-позицияны орнату және сақтап тұру үшін қорқыту тактикасын қолданады. Тау гориллаларының (Gorilla beringei beringei) еркектерінің көбелек мінез-құлқына қатысты жүргізілген зерттеу, үлкен топ мүшелерінің саны артып, әртүрлі еркектердің арасындағы бәсекелестік күшті болған жағдайда да, үстем еркектердің ұрпаққа ие болуына басымдық берілетінін көрсетті. Зерттеу сонымен қатар, жұптасуға қол жеткізу деңгейінің мәртебеге байланысты күрт төмендемейтінін, нәтижесінде, үстем емес еркектердің жұптасу табысы күтілгеннен гөрі альфа-еркекке жақын екенін анықтады.

Мандрильдер

Альфа статусы бар ересек ата мандрильдердің терісінде жарқын түс байқалады, ал бета статусы барлардың түсі солғын болады. Еркектердің екі түрі де көбейеді, бірақ ұрпақ беруге тек басым альфа еркектер ғана қабілетті. Мандриль еркектері көбею құқығы үшін кейде төбелес тудырады, нәтижесінде үстемдік орнатылады. Қақтығыстар сирек болғанымен, олар өлімге әкелуі мүмкін. Үстемдікке ие болу, яғни альфа еркек болу, "тестікулалардың көлемінің ұлғаюына, бет және жыныс мүшелерінің жыныстық терісінің қызаруына және стернал тері безінің секрециясының күшеюіне" әкеледі. Егер еркек үстемдігін жойса немесе альфа статусын жоғалтса, кері процесс жүреді, бірақ көк қырқалар жарқын күйінде қалады. Оның көбеюге қабілеті де төмендейді. Бұл әсер біртіндеп, бірнеше жылға созылады. Бета еркектер бір әйелді қорғап жұптасқанда, олардың арасындағы бәсекелестік альфа еркектерге ұрпақ беруге көбірек мүмкіндік береді, себебі бета еркектердің саны альфа еркектерден 21 есе артық.

Тюльдер

Басымдыққа ие болатын теңіз пилдерінің аталары көктемде көбейтуге арналған жерлерге келіп, мүмкіндігінше көп әйелдермен жұптасу үшін ашаршылыққа шыдайды. Еркектер сегіз-тоғыз жасқа келгенде, олар айқын ұзын мұрынды, сондай-ақ кеуде қалқанын – кеуде аймағындағы қалыңдаған теріні дамытады. Бұл сұр қасқырлардың үйір динамикасына қатысты көзқарас кейін зерттеуші Л. Дэвид Мехтің 1970 жылғы «Қасқыр» кітабында кеңінен танымал болды. Кейін ол «альфа» еркек тұжырымының толық емес деректерді интерпретациялау болуы мүмкін екенін көрсететін қосымша дәлелдер тапты және 1999 жылы бұл терминологияны ресми түрде жоққа шығарды. Ол мұның негізінен туылған және бір-бірімен байланысы жоқ жеке тұлғалардан тұратын тұтқындық үйірлердің мінез-құлқына негізделгенін түсіндірді, бұл қателік жабайы үйірлердің қыста тәуелсіз сұр қасқырлар арасында қалыптасатыны туралы бұрынғы кең таралған пікірді көрсетеді. Жабайы сұр қасқырларға жасалған кейінгі зерттеулер үйірдің әдетте бір жұп өрбуге қабілетті қасқырлар мен олардың соңғы 1-3 жылдағы балаларынан тұратын отбасы екенін көрсетті. Мақалада Мех «альфа» терминін жұптасқан қасқырларды сипаттау үшін қолдану ешқандай қосымша ақпарат бермейді және «адам ата-анасын немесе елікке «альфа» деп атаудан гөрі қолайсыз» деп жазды. Ол сондай-ақ бұл терминологияның «күшке негізделген үстемдік иерархиясын» бұрмалап көрсететінін атап өтті. 13 жыл бойы жабайы қасқырларды бақылап жүргенде, ол олардың арасында үстемдік үшін күресті көрген жоқ. Кейбір басқа жабайы иттілерде «альфа» еркек «альфа» әйелге эксклюзивті қол жеткізуге ие болмауы мүмкін. Африкалық боялған иттің (Lycaon pictus) басқа үйір мүшелері «альфа» әйелдің бала туатын орнын күзетуі мүмкін.

Хироксифия

Ер Chiroxiphia manakins әдетте альфа және бета деп аталады, себебі олардың арасында нақты үстемдік қатынасы бар. Альфа-еркек тек бір ғана болады, бірақ түрлеріне қарай бір немесе екі бета-еркек болуы мүмкін. Бета-еркектер кейде жас ересектер болып табылады, оларды оңай тануға болады, себебі олардың қауырсындарында әйелдерге тән белгілер сақталады. Тек альфа-еркек ғана әйелмен көбейеді.

Монтезума оропендоласы

Уэбстер және тағы басқалар аталықтары жыныстық қабылдауына дайын әйелдерді қорғайтынын байқады, бұл Montezuma oropendolas-ында әйелдерді қорғауға негізделген жұптасу жүйесі бар екенін көрсетеді. Аналықтар ұя салып жатқанда, аталықтары бір-бірімен шайқасып, бір-бірін ығыстырып шығады, және әр шайқастың нәтижесіне қарай аталықтардың дәрежесі анықталады. Алфа-аталық ақырында қалған барлық аталықтарды қуып шығарып, жалғыз қалады. Алфа-аталықтар кеткенде, қалғандары қайта оралып, ол қайтып келгенше әйелдерді қорғайды. Бұл жұптасу жүйесі құстарға емес, көп әйелді сүтқоректілерге ұқсас.

Саяқ ән шырқаған қаздар

Әдетте, әйел ақшыл әнші-шаңшы бір еркекпен (моногамия) жұптасады, бірақ "бұзылған вельд" өсімдіктерінде (кіші Карудағы жемге бай орта) бір әйел мен екі еркек полиандроздық үштік құрауы мүмкін. Мұндай жағдайда альфа еркек және анаға жас бағуда бета еркек көмектеседі. Бағынышты еркектер ұяны қорғауға және жеммен қамтамасыз етуге көмектесу арқылы өрбуге қабілеттілігін арттыра алады. Бұрынғы ұялардан шыққан жануарлар өздерінің туған жерінде қалып, өрбу тобының құрамына кіруі мүмкін, бұл көбею кезеңімен сәйкес келеді. Түс көрсетуден басқа, цихлидтер қарсыластарының айналасындағы су қозғалысын сезу үшін бүйірлік сызықтарын пайдаланады, бұл оларға қарсыластың физикалық қасиеттерін/қабілетін бағалауға көмектеседі. Еркек цихлидтер көбею қысымына байланысты өте аумақтық болып келеді және өздерінің аумағы мен әлеуметтік статусын қарсыластарды (жаңа келгендерді) бүйірлік көрсетулер (параллель бағдар, жаңқаларды ашу), тістеу немесе ауызша шайқастар (ашық ауыздармен соқтығысу, жақ өлшемдерін анықтау, бір-бірінің жақ сүйектерін тістеу) арқылы физикалық күш көрсету арқылы орнатады. Цихлидтердің әлеуметтік дихотомиясы бір доминанттан және бірнеше бағыныштылардан тұрады, онда еркектердің физикалық агрессиясы ресурстар үшін күреске айналады. Альфа еркек жарқыраған түске ие, және әрбір төмен су кезінде жасылдан көк түске өтеді, содан кейін басқа барлық балықтарға шабуыл жасап, тістеу көрсетісін жасайды. Бұл оның қалған еркектерге үстемдігін көрсетуінің және аналықтарды бақылауда ұстауының тәсілі. Көбею маусымында және су тасқыны басталар алдында альфа еркек толық көк түске айналып, барлық аналықтарды жинап алады, содан кейін шағылысу қызуы басталады.

Мозамбик тилапиясы

Мозамбик тилапиясы көбінесе қатаң үстемдік иерархиясы сақталатын топтарда жүзеді. Иерархиядағы позициялар аумақтық мінез-құлық, құдалық деңгейі, ұяның мөлшері, агрессия және гормон өндірісімен байланысты. Әлеуметтік құрылым тұрғысынан Мозамбик тилапиясы «лек өсіру» деп аталатын жүйеге қатысады, онда аталар үстемдік иерархиясы бар аумақтарды белгілейді, ал аналықтары олардың арасында қозғалады. Әлеуметтік иерархия әдетте тағам, аумақ немесе жұптасу мүмкіндігі сияқты шектеулі ресурстар үшін бәсекелестік нәтижесінде қалыптасады. Көбейтілу маусымында аталар белгілі бір аумақтардың маңында жиналады, сайып келгенде тығыз топтасып тұрады. Бұл жиын лекке негіз болады, осы арқылы аналықтары өздеріне қолайлы жұбайларын таңдайды. Лектегі аталардың көбеюге қатысуы әлеуметтік статусымен және үстемдігімен тікелей байланысты. Тұтқындық жағдайындағы тилапиялармен жүргізілген тәжірибелер сызықтық иерархиялардың қалыптасуын көрсетті, онда альфа-ата көптеген агонистік әрекеттерге қатысады. Осылайша, жоғары дәрежедегі аталар төмен дәрежедегі аталарға қарағанда әлдеқайда агрессивті мінез-құлық көрсетеді. Дегенмен, көпшілік пікірге қарамастан, Мозамбик тилапиясы өздерінің иерархиялық сатысы жақын балықтарға қарағанда, иерархиялық шкалада алыс тұрған балықтарға көбірек агонистік әрекеттер көрсетеді. Бұл мінез-құлықтың бір гипотезасы агрессивті әрекеттердің құны жоғары екендігімен байланысты. Осы контексте, бұл әлеуметтік жүйенің мүшелері ресурстарды сақтау үшін көршілес сатылармен қақтығыстардан аулақ болады, түсініксіз және тәуекелді күреске түспейді. Керісінше, үстемдік құрған аталар оңай жеңіске жетіп, өз дәрежесін сақтап қалу үшін бағынышты тилапияларды қорлауға тырысады.