Трибалли – ежелгі Балқан тайпасы, соңғы темір ғасырында бүгінгі Болгария, Сербия аумағында өмір сүрген. Тарихы, мәдениеті, жоғалу себептері туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Балқандағы ежелгі тайпа
Ancient tribe in the Balkans
Трибаллилер (Τριβαλλοί, ) – темір дәуірінің соңында Морава аңғары аумағына жақын, оңтүстік-шығыс Сербияға дейінгі Римдік Эск аймағында Солтүстік Болгарияда өмір сүрген ежелгі халық. Трибаллилер шығыста фракиялықтар, батыста иллирийлер және солтүстікте келттер арасында қоныстанды және олардың ықпалында болды. Сондықтан, заманауи дереккөздерде олар тәуелсіз, фракиялық, иллириялық немесе кельт тайпасы ретінде әртүрлі сипатталады. Римдік тарихшы Аппиан (2 ғ. б.з.) Трибаллилерді соңғы рет атады. Аппианның сөзіне сүйенсек, Трибаллилер Скордискілермен болған соғыстарда азайып, өздеріне тән халық ретінде жойылудан бұрын Дунайдың солтүстігіндегі геталардың арасына қашып кеткен.
The Triballi (Τριβαλλοί, ) were an ancient people who lived in northern Bulgaria in the region of Roman Oescus up to southeastern Serbia, possibly near the territory of the Morava Valley in the late Iron Age. The Triballi lived between Thracians to the east, Illyrians the west and Celts to the north and were influenced by them. As such in contemporary sources, they are variably described as an independent, Thracian, Illyrian or Celtic tribe. As an existing people, the Triballi are mentioned for the last time by Roman historian Appian (2nd century CE). According to Appian, the Triballi were reduced in numbers through their wars against the Scordisci and fled among the Getae, north of the Danube before they went extinct as a distinct people.
Археология
Трибаллилерді зерттеу Фанула Папазоглудың «Орталық Балқан тайпалары Римге дейінгі дәуірде» (1968 жылы серб тілінде, 1978 жылы ағылшын тілінде) кітабымен басталды. Трибалли туралы жазған басқа да тарихшылар мен археологтардың арасында Милутин Гарашанин, Драгослав Срейович, Никола Тасич, Растко Васич, Милош Евтич және әсіресе Милорад Стожич («Трибали археологиясы мен тарихи деректері», 2017) бар. Фанула Папазоглудың еңбегіне сүйене отырып, темір дәуіріндегі Морава аймағындағы (Ұлы Морава және Оңтүстік Морава) бірнеше археологиялық жағдайлар Трибаллилермен байланыстырылды. 2005 жылы Сербияның оңтүстік-шығысындағы Лесковац қаласындағы Хисар төбесінде Трибаллилердің қабірлері табылды. 2008 жылдың маусым айында Сербияның шығыс-орталығындағы Пожаревац қаласында керамикамен (құмыралармен) бірге Трибалли қабірі табылды. Сербияның орталық бөлігіндегі Крагуевацтан батысқа қарай Люльячиде «Трибаллиан» деп белгіленген қабір табылды. Болгарияда б.з.д. 4 ғасырға жататын Вратсадағы ер адамның қабірі табылды; патша қабірінде алтыннан жасалған әдемі бұйымдар, мысалы, құмыралар мен гүл шоқтары бар. Кейбір авторлар «Трибаллиан» сөзінің «серб» сөзімен мағынасы бірдей екенін нақты түсіндіреді. Мысалы, Никетас Хониат (немесе Акоминат, 1155–1215 немесе 16) император Иоанн Комнен туралы тарихында: «Осыдан кейін ол Трибаллиандар (кейбіреулер оларды сербтер деп те атайды) ұлтына қарсы жорық жасады» десе, ал одан кейін Димитрий Халкокондилес (1423–1511) ислам дініне кірген христиан ақсүйекі туралы айта келіп: «Мына Махмуд, Михаилдың ұлы, анасы арқылы Трибаллиан, яғни серб, ал әкесі арқылы грек» дейді. немесе Мехмед Фатих Сербияны тонау туралы айтқанда. Михаило Воиславлевич 1046 жылы «Дукля» князі болды, немесе оның мемлекеті замандасы Цедреннің айтуынша: «Triballorum ac Serborum principatum» деп аталды. Георгий Кедренос (шамамен 1050 ж.) және Иоанн Скилицес (шамамен 1057 ж.) – олар Трибаллиандар мен сербтердің басшылары (Τριβαλλών και Σέρβων αρχηγός / Τριβαλλῶν καὶ Σέρβων ἀρχηγός) болды. 15 ғасырда «Трибалия» елтаңбасы пайда болды, онда басына жебе өткен жабайы шошқа бейнеленген (геральдикадағы шошқалар туралы қараңыз), бұл елтаңба император Стефан Душанның «Ұлы» (1331–1355 жж.) елтаңбасы ретінде де пайдаланылған, ал 1415 жылы Сербия деспотының елтаңбасы ретінде қолданылған және Стефан Лазаревичтің жеке мөрлерінің бірінде еске алынған, деп «Сабор у Констанци» газеті хабарлайды. Павао Риттер Витезович 1701 жылы «Трибалияны» осы мотивпен бейнелесе, Христофор Жефарович 1741 жылы да осылай көрсеткен. Марин Барлети (1450–1513) Скандербегтің өмірбаянында (1508 және 1510 жылдар аралығында жарияланған) Скандербегтің анасы Воисаваның әкесі «Трибаллиандық дворян» (pater nobilissimus Triballorum princeps) болғанын жазды. Басқа тарауда ол Светградты қорғаған Жоғарғы Дебар тұрғындары туралы айтқанда, оларды «болгарлар немесе Трибаллилер» (Bulgari sive Tribali habitant) деп атайды. Бірінші серб көтерілісінің басталуымен 1805 жылы Парламент Сербияның елтаңбасын қабылдады, олардың ресми мөрінде Сербияның және Трибалияның геральдикалық белгілері бейнеленген. Бірқатар византиялық деректер мен белгілі бір геральдикалық мұралар екі атауды синоним ретінде қолданғанмен, сербтердің ресми тарихнамасы сербтер мен Трибаллилерді теңестірмейді, сондай-ақ екеуінің арасындағы мәдени байланысты жасамайды.
The research of the Triballi began with Fanula Papazoglu's book The Central Balkan Tribes in Pre Roman Times (1968 in Serbian, 1978 in English). Other historians and archaeologists who wrote on the Triballi include lt=Milutin Garašanin, Dragoslav Srejović, Nikola Tasić, Rastko Vasić, Miloš Jevtić and, especially, Milorad Stojić (Tribali u arheologiji i istorijskim izvorima, 2017). Based on the work of Fanula Papazoglou, several archeological findings in the Morava Valley (Great Morava and South Morava) region in the Iron Age have been linked to the Triballi. In 2005, several possibly Triballi graves were found at the Hisar Hill in Leskovac, southeastern Serbia. In June 2008, a Triballi grave was found together with ceramics (urns) in Požarevac, central eastern Serbia. A tomb labeled as "Triballian" was unearthed at Ljuljaci, west of Kragujevac, central Serbia. In Bulgaria, a male grave at Vratsa dated to the 4th century BCE has been unearthed; the royal tomb contains beautiful goldwork, like pitchers and wreaths. Some of these authors clearly explain that "Triballian" is synonym to "Serbian". For example, Niketas Choniates (or Acominatus, 1155–1215 or 16) in his history about Emperor Ioannes Komnenos: " Shortly after this, he campaigned against the nation of Triballians (whom someone may call Serbians as well) " or the much later Demetrios Chalkokondyles (1423–1511), referring to an Islamized Christian noble: " This Mahmud, son of Michael, is Triballian, which means Serbian, by his mother, and Greek by his father." or Mehmed the Conqueror when referring to the plundering of Serbia. Mihailo Vojislavljević succeeded as Knez of "Duklja" in 1046, or as his realm was called by contemporary Cedrenus: "Triballorum ac Serborum principatum". According to George Kedrenos (fl. 1050s) and John Skylitzes (fl. 1057), he was the Prince of Triballians and Serbs (Τριβαλλών και Σέρβων αρχηγός/ Τριβαλλῶν καὶ Σέρβων ἀρχηγός). In the 15th century, a coat of arms of "Tribalia", depicting a wild boar with an arrow pierced through the head (see Boars in heraldry), appeared in the supposed coat of arms of Emperor Stefan Dušan 'the Mighty' (r. 1331–1355). The motif had, in 1415, been used as the coat of arms of the Serbian Despotate and is recalled in one of Stefan Lazarević's personal Seals, according to the paper Сабор у Констанци. Pavao Ritter Vitezović also depicts "Triballia" with the same motif in 1701 and Hristofor Zhefarovich again in 1741. Marin Barleti (1450–1513), wrote in his biography of Skanderbeg (published between 1508 and 1510), that father of Skanderbeg's mother Voisava was a "Triballian nobleman" (pater nobilissimus Triballorum princeps). In another chapter, when talking about the inhabitants of Upper Debar that defended Svetigrad, he calls them "Bulgarians or Triballi" (Bulgari sive Tribali habitant). With the beginning of the First Serbian Uprising, the Parliament adopted the Serbian coat of arms in 1805, their official seal depicted the heraldic emblems of Serbia and Tribalia. Even though the two names were used as synonyms by some Byzantine sources and certain heraldic inheritance, Serbian official historiography does not equalate the Serbs and the Triballi, nor does it fabricate a cultural continuity between the two.
Қазіргі заманғы
Бузек, Дж. және Ондрейова, И., 1990. Рогозен қазынасы және Трибалл тайпасының өнері. Эйрен, 27, 81–91 беттер.
Bouzek, J. and Ondřejová, I., 1990. The Rogozen treasure and the art of the Triballoi. Eirene, 27, pp. 81–91.