Кіріспе
Scordisci (Σκορδίσκοι; Scordiscii, Scordistae) – темір дәуіріндегі Орталық Еуропа тайпасы, Оңтүстік-Шығыс Еуропаға кельттер қоныстанғаннан кейін пайда болған мәдени топ. Олар қазіргі Сербия аумағында, Сава, Драва, Морава және Дунай өзендерінің қосылған жерінде орналасқан. Б.з.б. III ғасырының басынан бастап біздің заманымызға дейінгі кезеңге дейін тарихи тұрғыдан маңызды болды және тайпалық мемлекетке бірікті. Өркендеген шағында олардың негізгі аумағы қазіргі Сербия, Хорватия, Болгария және Румынияның бір бөлігін қамтыды, ал олардың ықпалы одан да кеңірек таралды. Біздің заманымыздың I ғасырында Римнің жаулап алуынан кейін олардың жерлері Паннония, Моэзия және Дакия Рим провинцияларының құрамына енді.
The Scordisci (Σκορδίσκοι; Scordiscii, Scordistae) were an Iron Age cultural group who emerged after the Celtic settlement of Southeast Europe, and who were centered in the territory of present day Serbia, at the confluence of the Savus (Sava), Dravus (Drava), Margus (Morava) and Danube rivers. They were historically notable from the beginning of the third century BC until the turn of the common era, and consolidated into a tribal state. At their zenith, their core territory stretched over regions comprising parts of present day Serbia, Croatia, Bulgaria and Romania, while their influence spread even further. After the Roman conquest in the 1st century AD, their territories were included into the Roman provinces of Pannonia, Moesia and Dacia.
Атауы
Скордиски руының аты "скордиски" деген сөздің тамыры "хардх ël" сияқты сөздермен салыстырылды, олар "кесіртке" мағынасын береді, ал IE skord ula сөзі "кесіртке", "тритон" немесе осыған ұқсас жануарды білдіреді. Әсіресе, албан тіліндегі hardhushkë және hardhjeshkë сөздері IE skordiskā-дан туындаған деп есептеледі. Осылайша, "Скордиски" руының аты "кесіртке тайпасының" тотемдік атауы болған болуы мүмкін. "Скордиски" атының тамыры Иллирия вокализміне тән Scardus тау атына да байланыстырылды.
Шығу тегі
Скордискилер – Балқанға галлдардың басып кіргенінен кейін құрылған кельт тобы, немесе жергілікті фракиялықтар мен иллириялықтармен араласқан «кельт саяси құрамы». Олардың тайпалық атауы Скордус, Шар тауымен байланысты болуы мүмкін. Жеке есімдер кейіннен иллирия тіліне жақындатылып, Оңтүстік Паннония мен Солтүстік Далмацияның ықпалына ілескен. Ономастикалық мәліметтерге сәйкес, Морава өзенінің шығысындағы Скордискилердің қоныстары фракиялықтардың ықпалында болған. Моэзияның (Орталық Сербияның солтүстік-шығысы) кейбір аймақтарында Скордискилер мен фракиялықтар қатар өмір сүрген, бұл б.з.б. 3-ші ғасырдан б.з.б. 1-ші ғасырға дейінгі археологиялық қазбалармен дәлелденеді. Скордискилер Ильрия, Фракия және Дакияда әртүрлі кезеңдерде кездеседі, кейде Скордискилер Майор және Скордискилер Майнор сияқты екіге бөлінетін. Паннонияда және Moesia Superior-дың солтүстігінде жергілікті өндірістің кең таралған Ла Тен типті заттары табылған, бұл кельт қоныстарының шоғырлануын және мәдени байланыстардың бар екенін көрсетеді. Дегенмен, Сава өзенінің оңтүстігінде мұндай табыстар сирек кездеседі. Паттерсон және авторлар тобы 2022 жылы бүгінгі Хорватияның Осиек қаласындағы қару-жарақ пен иттің қаңқасы бар қабірден алынған, 25-35 жастағы ер адамның б.з.б. 150-50 жылдарына жатқан сынамасын зерттеді. Оның Y ДНК гаплогруппасы R1b V88 (> R BY17643) және мтДНК гаплогруппасы J1c12 болды. Үштік араласу моделі бойынша, оның ата-тегінің шамамен 53,5% ерте еуропалық фермерлерге, 38,3% батыс далалық малшыларға және 8,2% батыс аңшы-жинаушыларға жатады.
Домен
Скордицтер қазіргі Сербия аумағында, Сава, Драва және Дунай өзендерінің қосылатын жерінде шоғырланған. Скордицтер тайпалық мемлекет құрды. Өрбу кезеңінде олардың негізгі аумағы қазіргі Сербия, Хорватия, Болгария және Румынияның бір бөлігін қамтыған аймақтарға дейін жетті, ал олардың ықпалы одан да кеңірек тарады.
Мәдениет
Римдіктер қан ішу салты болғанын және тұтқындарды римдік Беллона мен Марсқа ұқсас құдайларға құрбан ететінін хабарлаған.
4 және 3 ғасырлар
Кельттердің экспансиясы Карпатқа б.з.д. 4-ші ғасырдың басында жетті. Ливийдің айтуынша, болжам бойынша кельт жырларына сүйенсек, Италия мен Иллирияға көшіп келген келттердің саны 300 000-ға жуық болған. Кельттер Паннонияда қоныстанды, паннониялықтарды бағындырды және 4-ші ғасырдың соңында Балқанға шабуылдарды жаңартты. Б.з.д. 3-ші ғасырдың басына қарай Паннония келттенуге ұшырады. Дельфиден (б.з.д. 280–278) шегінген кельттер Саваның сағасына қоныстанды және өздерін Скордиски деп атады. Скордискилер Дарданидің солтүстігін бақылауға алды. Скордискилер туралы ең алғашқы мәліметтер Македонияның Филипп V патшалығы тұсында (б.з.д. 221–179) пайда болады, олар Дардани мен Римге қарсы Македонияның одақтастары ретінде көзге түседі. Б.з.д. 3-ші ғасырдың екінші жартысында Италияға жалғыз жол болатын маңызды Сава аңғарын бағындырған Скордискилер "бірқатар жылдар бойы Солтүстік Балқандағы ең маңызды күшке" айналды. Олар аймақтағы түрлі паннониялық тайпаларды басқарды, салық жинады және Орталық Балқандағы ең күшті тайпа мәртебесін иеленді (Трибалли, Аутариата, Дардания және Моэзия тайпаларын қараңыз), Сингидунумда (қазіргі Белград қаласы) және Таурунумда (қазіргі Земун) бекіністер салды. Олар Моэсиядағы бірнеше тайпаларды, соның ішінде Дарданияны, бірнеше батыс фракиялық тайпаларды және пеониялықтарды бағындырды.
Б. з. б. 2 ғасыр
Скордискилер, шамамен б.з.д. II ғасырдың ортасында Дардандарды бағындырған болуы мүмкін, содан кейін Дардандар туралы ұзақ уақыт бойы ешқандай мәлімет болмады. Б.з.д. 141 жылдан бастап Скордискилер Римнің Македонияға қарсы соғыстарына үнемі қатысты. Олар б.з.д. 135 жылы Тракияда Косконийден жеңіліске ұшырады. 118 жылы Салоника маңында табылған ескерткіш тасқа сәйкес, Секст Помпей, мүмкін триумвирдің атасы, Стоби маңында олармен шайқасып қаза тапты. 114 жылы олар Сербияның батыс тауларында Гай Порций Катон әскерін күтпеген шабуылмен жойды, бірақ екі жылдан кейін Марк Ливий Друз (б.з.д. 112 ж.) және бірнеше жылдан кейін Минуций Руф (б.з.д. 107 ж.) оларды жеңді. Дегенмен, олар Паннонияға деген талаптарынан бас тартқан жоқ, себебі б.з.д. 119 жылы Сисақтың екінші қоршауына қатысқандары айтылады.
Б. з. б. бірінші ғасыр
Олар әлі де ара-тұра Македонияның римдік басшыларына қиындық туғызды, себебі олар маеди және дардандармен бірігіп, олардың территориясына шабуыл жасады. Олар тіпті Дельфиге дейін жетіп, ғибадатхананы тонады, бірақ Луций Корнелий Сципион Азиатикус б.з.д. 88 жылы оларды жеңіп, Дунай артына ығыстырды. Осыдан кейін Скордискилердің күші тез құлдырады. Бұл құлдырау римдік әскери науқандарының нәтижесінен гөрі, "барбарикум" аймағындағы саяси жағдайға байланысты болды, өйткені олардың тәуелділері, әсіресе паннондар, күштірек және саяси жағынан тәуелсіз болды. Б.з.д. 56-50 жылдар аралығында Скордискилер Буребистаның дактарынан жеңіліп, оның бағынышына түсті. Б.з.д. 15 жылы Тиберий оларды талқандап, римдіктерге бағынышты етіп, жалдамалы әскерлер рөлін орындады. Басқа дереккөздерде римдіктер Тиберийдің Альпілік жорығынан кейін б.з.д. 15 жылы Сирмиум және Дунай аңғарларында Скордискилермен одақтасқандығы айтылады. Бұл одақ паннондарды (б.з.д. 15 ж.) және кейіннен бреуктерді (б.з.д. 12 ж.) жеңу үшін өте маңызды болды.
Дакияның жаулауы
Дакияның шамамен б.з.д. 50 жылы Скордискилерді бағындыруы, әскери науқандар, келіссөздер және, мүмкін, тәуелділік қарым-қатынасын орнатудың нәтижесі болды. Нақты мәліметтер жеткіліксіз болғанымен, Дакия патшасы Буребистаның Скордискилерге әскери жеңістер немесе дипломатиялық келісімдер арқылы ықпал етіп, олардың территориясын Дакияның бақылауына көшіргені саналады. Осы бағындырудың нақты мәні тарихи тұжырымдамалар мен қолда бар дәлелдерге қарай өзгеріп қалуы мүмкін.
б. з. б. 1-ғасыр
Страбонның «Географиясы» (б.з.д. 20–б.з. 23 жж.) Скордискилердің бір тобы – Үлкен Скордискилердің Сава өзенінің сағасы мен Морава өзенінің сағасы арасында, ал екінші тобы – Кіші Скордискилердің Мораваның шығысында, моэстер мен трибаллдармен шектесетін жерде мекен еткенін айтады. Олар Траян билігі тұсында (98–117 жж.) римдік азаматтық құқықтарын ала бастады. Римдік мәдениетке сіңісуімен бірге, тәуелсіз этносаяси бірлік ретінде жойылды.
Мұра
Скордискілер Белградты негізін қалаушылар деп есептеледі.