Кіріспе
1977-1991 жылдар аралығындағы Кеңес Одағының негізгі заңы – 1977 жылғы Кеңес Одағының Конституциясы, ресми түрде Кеңес Социалистік Республикалар Одағының Конституциясы (негізгі заңы), 1977 жылдың 7 қазанында қабылданған. 1977 жылғы Конституция, сондай-ақ Брежнев Конституциясы немесе дамыған социализмнің Конституциясы деп белгілі, Жоғарғы Кеңестің IX шақырылымының ерекше (7-ші) сессиясында бірауыздан қабылданды және Президиум Төрағасы Леонид Брежнев қол қойды. Бұл Кеңес Одағының үшінші және соңғы Конституциясы болды. 1977 жылғы Конституция 1936 жылғы Конституцияны алмастырды, ал КСРО Конституциясы күнінің мерекесі 5 желтоқсаннан 7 қазанға көшірілді. 1977 жылғы Конституцияның кіріспесінде «пролетариат диктатурасының мақсаттары орындалғандықтан, Кеңес мемлекеті бүкіл халықтың мемлекетіне айналды» делінді және ол енді тек жұмысшылар мен шаруаларды ғана емес, бүкіл халықты білдірді. 1977 жылғы Конституция 1924 және 1936 жылғы Конституциялармен салыстырғанда қоғамды конституциялық реттеу аумағын кеңейтті. Бірінші тарауда Кеңес Одағы Коммунистік партиясының (КОКП) жетекші рөлі анықталды және мемлекеттік билік пен үкіметтің ұйымдық принциптері белгіленді. 1-бапта КСРО социалистік мемлекет ретінде анықталды, бұл бұрынғы барлық Конституцияларда да көрсетілген: Кеңес Социалистік Республикалар Одағы – жұмысшылардың, шаруалардың және интеллигенцияның, елдің барлық халықтары мен ұлттарының еңбекшілерінің еркі мен мүдделерін білдіретін бүкіл халықтың социалистік мемлекеті. 1977 жылғы Конституция ұзақ және егжей-тегжейлі болды, 1936 жылғы Кеңес Конституциясынан 28 бапқа артық болды және Мәскеудегі Орталық үкімет пен республикалар үкіметтері арасындағы жауапкершілікті бөлуді нақтылады. Келесі тарауларда экономикалық басқару мен мәдени қатынастардың принциптері бекітілді. 1977 жылғы Конституция 72-бапты қамтыды, ол бұрынғы Конституцияларда уәделенгендей, Кеңес Одағынан республикалардың бөлінуіне ресми құқық берді. Алайда, 74 және 75-баптарда, егер Кеңес сайлау округі Жоғарғы Кеңес қабылдаған заңдарға қайшы келетін заңдар қабылдаса, Жоғарғы Кеңестің заңдары басым болады делінген, бірақ Одақтың бөлінуін реттейтін заңдар Совет Одағының соңғы күндеріне дейін қабылданбады. 74-бап. КСРО заңдары барлық Одақтық Республикалар аумағында бірдей күшінде болады. Одақ Республикасының заңы мен Бүкіл Одақтық заңның арасында қайшылық туындаған жағдайда, КСРО заңы басым болады. 75-бап. Кеңес Социалистік Республикалары Одағының аумағы біртұтас болып табылады және Одақтық Республикалардың аумақтарынан тұрады. КСРО-ның егемендігі оның бүкіл аумағына таралады. 1977 жылғы Конституция 1991 жылдың 26 желтоқсанында Кеңес Одағының таратылуымен байланысты жойылды, ал посткеңестік мемлекеттер жаңа Конституцияларды қабылдады. 72-бап, совет заңнамасындағы олқылықтарға қарамастан, 1990 жылы республикалардың қысымымен толтырылды және таратылу процесінде маңызды рөл атқарды.
The 1977 Constitution of the Soviet Union, officially the Constitution (Fundamental Law) of the Union of Soviet Socialist Republics, was the constitution of the Soviet Union adopted on 7 October 1977. The 1977 Constitution, also known as the Brezhnev Constitution or the constitution of the developed Socialism, was the third and final constitution of the Soviet Union, adopted unanimously at the 7th (Special) Session of the Ninth Convocation of the Supreme Soviet and signed by Chairman of the Presidium Leonid Brezhnev. The 1977 Constitution replaced the 1936 Constitution and the Soviet public holiday of USSR Constitution Day was shifted from 5 December to 7 October. The 1977 Constitution's preamble stated that "the aims of the dictatorship of the proletariat having been fulfilled, the Soviet state has become the state of the whole people" and no longer represented the workers and peasants alone. The 1977 Constitution extended the scope of the constitutional regulation of society compared to the 1924 and 1936 constitutions. The first chapter defined the leading role of the Communist Party of the Soviet Union (CPSU) and established the organizational principles for the state and the government. Article 1 defines the USSR as a socialist state, as did all previous constitutions:
The Union of Soviet Socialist Republics is a socialist state of the whole people, expressing the will and interests of the workers, peasants, and intelligentsia, the working people of all the nations and nationalities of the country. The 1977 Constitution was long and detailed, including twenty eight more articles than the 1936 Soviet Constitution and explicitly defined the division of responsibilities between the Central Government in Moscow and the governments of the republics. Later chapters established principles for economic management and cultural relations. The 1977 Constitution included Article 72, which granted the official right of constituent republics to secede from the Soviet Union promised in previous constitutions. However, Articles 74 and 75 stated that when a Soviet constituency introduced laws in contradiction to Supreme Soviet, the laws of the Supreme Soviet would supersede any legal difference, but the Union law which regulated the secession was not provided until the last days of the Soviet Union. Article 74. The laws of the USSR shall have the same force in all Union Republics. In the event of a discrepancy between a Union Republic law and an All Union law, the law of the USSR shall prevail. Article 75. The territory of the Union of Soviet Socialist Republics is a single entity and comprises the territories of the Union Republics. The sovereignty of the USSR extends throughout its territory. The 1977 Constitution was repealed upon the dissolution of the Soviet Union on 26 December 1991 and the post Soviet states adopted new constitutions. Article 72 would play an important role in the dissolution despite the lacuna in the Soviet law, which was eventually filled under the pressure from the Republics in 1990.
Түзету процесі
Конституцияны қабылдау Жоғарғы Кеңестің заң шығару актісі болды. Конституцияға енгізілген өзгерістер де осы органның заңнамалық актісімен қабылданды. Түзетулерді Халық депутаттары съезінің депутаттарының үштен екі көпшілігі мақұлдауы қажет болды және съез өзі бастама көтере алатын. Бастама құқығы Жоғарғы Кеңеске, оның комиссиялары мен комитеттері арқылы, Жоғарғы Кеңестің Президиумы мен Төрағасына, Конституциялық бақылау комитетіне, Министрлер Кеңесіне, Республикалық Кеңестерге, Халықтық бақылау комитетіне, Жоғарғы Сотқа, Прокуратураға және бас мемлекеттік төрешіге берілді. Сонымен қатар, ресми ұйымдардың басқару органдары, тіпті Ғылым академиясы да түзетулер мен басқа да заңнамаларды бастамамен енгізе алатын. Кеңес Конституциялары жиі өзгертіліп, көптеген Батыс елдерінің Конституцияларына қарағанда жиірек өзгертілді. Дегенмен, 1977 жылғы Конституция жиі түзетулерден аулақ болуға тырысып, мемлекеттік органдарға қатысты ережелерді (әсіресе 1936 жылғы Конституциядағы министрліктер, мемлекеттік комиссиялар және басқа да органдар тізімдері) бөлек, бірақ бірдей құқықтық күшке ие, рұхсаттамалық заңнамада, мысалы, 1978 жылғы 5 шілдедегі Министрлер Кеңесі туралы заңда орнатуға ұмтылды. Басқа да рұхсаттамалық заңнамаға азаматтық туралы заң, Жоғарғы Кеңеске сайлау туралы заң, Жоғарғы Кеңес депутаттарының мәртебесі туралы заң, Жоғарғы Кеңес регламенті, комиссиялар туралы қаулы, жергілікті басқару туралы ереже, Жоғарғы Сот және Прокуратура туралы заңдар кірді. Рұхсаттамалық заңнама осы мемлекеттік органдардың нақты және өзгермелі жұмыс істеу ережелерін анықтады.
1977 жылғы Конституцияға өзгерістер
1988 жылдың қазан айында 1977 жылғы Конституцияға енгізілетін түзетулер мен толықтырулар жобасы кеңестік баспасөз арқылы халық талқысына ұсынылды. Халық пікірін ескергеннен кейін, Жоғарғы Кеңес 1988 жылдың желтоқсан айында түзетулер мен толықтыруларды қабылдады. Бұл түзетулер мен толықтырулар сайлау және саяси жүйелерді маңызды және түбегейлі түрде өзгертіп, жаңартты. Кеңес шенеуніктері бұл өзгерістерді "Лениншіл" формалар мен функцияларға оралу деп бағалап, Халық депутаттарының съезінің Кеңестер съезінен бастау алатынын айтты. Алайда, бұл өзгерістер көп жағынан бұрын-соңды болмаған құбылыс болды. Жоғарғы Кеңес төрағасының лауазымы ресми түрде бекітіліп, оған заңнамалық күн тәртібін жүргізу, бұйрықтар (распоряжения) шығару, сондай-ақ шетелдік үкіметтер мен халықаралық ұйымдармен келіссөздер жүргізу және шарттарға қол қою сияқты нақты өкілеттіктер берілді. Халық депутаттары съезіне мүше емес адамдардан құралған Конституциялық бақылау комитеті құрылып, орталық және республикалық үкіметтердің заңдары мен нормативтік актілерінің Конституцияға сәйкестігін тексеруге, оларды тоқтату және жою туралы ұсыныс беруге ресми өкілеттік алды. Сайлау процесі конституциялық тұрғыдан бірнеше кандидаттарға ашық болды, бірақ көп партиялық кандидаттарға мүмкіндік болмады. Заң шығару органы – Жоғарғы Кеңес – жылдың көктемгі және күзгі сессияларына үш-төрт ай мерзіммен жиналатын болды. Дегенмен, бұрынғы Жоғарғы Кеңестен өзгеше, жаңа Жоғарғы Кеңес халықтың тікелей сайлауымен емес, Халық депутаттары съезінің мүшелерінен сайланды.
Конституциялық құқықтар
Кеңес Конституциясы азаматтық және саяси құқықтар қатарын қамтыды. Олардың ішінде сөз бостандығы, баспасөз бостандығы, жиналыс еркіндігі, діни сенім мен құлшыныс ету құқығы болды. Бұдан өзге, Конституцияда көркемдік шығармашылықтың еркіндігі, отбасының қорғалуы, жеке тұлға мен үйдің қол сұғылмаушылығы және жеке өмірге құқық қарастырылды. Үкіметтің марксистік-лениндік идеологиясына сай, Конституция кейбір капиталистік елдерде конституциялық түрде қамтамасыз етілмейтін әлеуметтік және экономикалық құқықтарды да берді. Олардың қатарында жұмыс істеу, демалыс және бос уақытты пайдалану, денсаулық сақтау, егде жасқа келгенде және ауру кезінде күтім, тұрғын үй, білім беру және мәдени игіліктерге қол жеткізу құқығы жатты. Батыс елдерінің конституцияларынан өзгеше, Кеңес Конституциясы саяси құқықтарға шектеулер қойды, ал капиталистік елдерде мұндай шектеулер көбінесе заң шығарушы және/немесе сот органдарына жүктелді. 6-бап КПСС-ке қоғамды басқару және бағыт-бағдар беру билігін беру арқылы үкімет ішіндегі партиялық оппозицияны және жікке бөлінуді тиімді түрде жойды. 39-бап үкіметке, олардың пікірінше зиян келтіретін кез келген әрекетті тыйым салуға мүмкіндік берді, себебі «азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын пайдалану қоғамның немесе мемлекеттің мүдделеріне зиян келтірмеуі тиіс» делінген. 59-бап азаматтарды партия белгілеген заңдарға бағынуға және социалистік қоғамның нормаларына сәйкес өмір сүруге міндеттеді. Үкімет Конституция халыққа берген саяси және әлеуметтік-экономикалық құқықтарды өзгермейтін деп санамады. Азаматтар осы құқықтарды жүзеге асырғанда мемлекет мүдделеріне кедергі келтірмесе ғана оларды пайдалана алатын болды, ал үкімет және қоғам саясатын анықтау билігі мен құқығы тек КПСС-ке ғана тиесілі еді. Мысалы, 52-бапта белгіленген сөз бостандығы құқығы партия саясатына қайшы болған жағдайда тоқтатылуы мүмкін еді. Гласность кезеңіне дейін сөз бостандығы үкіметті сынау құқығын қамтымады. Конституция «сенім еркіндігін, яғни кез келген дінді ұстануға немесе ұстанбауға, сондай-ақ діни құлшыныс етуге немесе дінсіздік үгілін жүргізуге» мүмкіндік берді. Бұл заңда діни негізде жек көрушілікке және арандатуға тыйым салынды. Конституцияда құқықтарды қорғау үшін саяси және сот механизмдері де қарастырылмады. Осылайша, Конституцияда халықтың құқықтарын қорғауға қатысты нақты кепілдіктер болған жоқ. Шындығында, Жоғарғы Кеңес адам құқықтарын қорғауға бағытталған ешқандай түзетулерді қабылдаған жоқ. Сондай-ақ, адамдардың құқықтары бұзылған жағдайда олар биліктегі жоғары органға шағымдану мүмкіндігіне ие болған жоқ. Демократиялық жүйеден өзгеше, конституциялық құқықтың заңмен сақталуын немесе үкімет тарапынан құрметтелуін қамтамасыз ететін конституциялық сот болған жоқ. Кеңес Одағы Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі конференцияның қорытынды құжатына (Хельсинки келісімдеріне) қол қойды, онда қол қойған елдерде халықаралық деңгейде танылған адам құқықтарын құрметтеу талап етілді, бірақ конституциялық және ішкі заңдарды адам құқықтары жөніндегі халықаралық міндеттемелерге сәйкестендіру мәселесі 1980-жылдардың соңында ғана ашық талқыланды.
Азаматтың рөлі
Конституцияның 59-бабында азаматтардың өз құқықтарын пайдалануы олардың міндеттерін орындаудан бөліне алмайтыны айтылған. 60-69 баптарда осы міндеттер белгіленген. Азаматтар жұмыс істеуге және еңбек тәртібін сақтауға міндетті болды. Заңнамада жұмыстан қашу "паразиттік" қылмыс деп жарияланып, оған жаза қарастырылған. Конституция сонымен қатар азаматтарды социалистік мүлікті қорғауға және жемқорлыққа қарсы күресуге міндеттеді. Барлық азаматтар "Совет мемлекетінің күшін және беделін нығайту" мақсатында әскери қызметке шақырылды. Бұл міндетті орындамау "Отанға сатқындық және ең ауыр қылмыс" саналды. Ақырында, Конституция ата-аналардан балаларын қоғамдыққа пайдалы жұмысқа даярлауды және оларды социалистік қоғамның лайықты мүшелері ретінде тәрбиелеуді талап етті. Конституция және басқа да заңдар совет азаматтығын қорғады және сақтады. Азаматтық туралы заңда табиғи және жасанды түрде азаматтық алған азаматтарға тең құқықтар берілді. Заңда азаматтардың өз еркімен азаматтығынан бас тартуға құқығы жоқ екені де көрсетілген. Азаматтар мұндай рұқсат алу үшін Жоғарғы Кеңес Президиумына өтініш беруі керек еді, ал Президиум өтініш беруші әскери қызметін аяқтамаса, сотқа қатысты міндеттемелерін орындамаса немесе күтіп отырған отбасы мүшелері болса, өтінішті қабылдамауға құқылы болды. Сонымен қатар, Президиум ұлттық қауіпсіздікті қорғау мақсатында немесе Кеңес Одағының абыройын түзейтін немесе ұлттық қауіпсіздігіне зиян келтіретін әрекеттер үшін өтінішті қабылдамауға немесе азаматтығынан айыруға құқылы болды.