Кіріспе

Шотландияның дәстүрлі аймағы Росс (Ros) – Шотландия аймағы. 9-шы ғасырда Шотландияның провинцияларының бірі болған ол, кейіннен графтыққа, ал Росс графтығына және одан кейін Росс және Кромарти графтықтарына атын берді. Росс атауының гаэль тілінде "мүйіс" деген мағынаны білдіретін сөзден шыққандығы айтылады, бұл, мүмкін, Қара аралға сілтеме. Тағы бір мүмкін шығу тегі – Оркней үшін Батыс норвегиялық тілдегі Hrossey, яғни "жылқы аралы" деген сөз; бұл аймақ бір кезде Норвегияның (Батыс норвегиялық) Оркней графлығына қараған. Росс – тарихи графтық аймағы, бәлкім Росс Мормердігінен ертерек пайда болған. Бұл сондай-ақ Кирк қолданатын аймақ, Росс пресвитериі Росс, Сазерленд және Кейтнес Синодының құрамында.

Тарих

Вестер Росс жағалауындағы Сэнд, Аппелкростағы жартастық пана және қабыршақты орталықтағы қазба жұмыстары жағалауды мезолиттік аңшы-жинаушылар мекендегенін көрсетті. Птолемейдің 2 ғасырлық "Географиясы" кітабында кейіннен Истэр Росс аймағына айналған жерді мекендеген Деканта тайпасы тізімделген. Римдіктердің қазіргі округ аумағына уақытша қоныстанғаны күмәнді. Рим дәуірінде және одан кейін ұзақ жылдар бойы бұл жерді пиктілер басып алды, олар 6 және 7 ғасырларда Әулие Колумбаның ізбасарлары арқылы христиан дініне көшті. Келесі үш ғасыр бойы жергілікті тұрғындар норвегиялық викинг шабуылдарына үздіксіз ұшырады, олардың іздері бірнеше жер аттарында сақталған (Дингволл, Тэйн және т.б.). Осы кезде ел үлкен Морей провинциясының (латынша: Moravia) бір бөлігін құрады, ол Дорнох Ферт және Ойкельге дейін созылып, іс жүзінде Росс және Кромартидің барлық аумағын қамтыды. Росс алғаш рет аумақтық бірлік ретінде шотланд туған киелі Катроның өлімінен кейін 971-976 жылдар аралығында жазылған хагиографиясында тіркелген. Росс графының 4-ші графы Уильям Баннокберн шайқасында (1314) өзінің кланымен бірге болды, ал шамамен бір ғасырдан кейін (1412) Абердинширдегі Харлоу шайқасы алдында Дингволл қамалы, Аралдар лорды Дональдтың материктегі басты резиденциясы, Дональдтың қолына түсті. Шайқастан кейін Росс халқы Дональд пен Мариотаны, герцог Альбанидің (Стюарт) ұлына графтық құқығын беруге тырысқанына қарамастан, графтықтың заңды билеушілері ретінде қабылдады. Дональд 1423 жылы қайтыс болды, ал 1424 жылы графтық тәжге қайта оралды, бірақ Джеймс оны көп ұзамай Дональд Макдональдтың әйелі Мариотаға және графтықтың мұрагеріне қайтарып берді. Ол Аралдар лорды Александр Макдональдтың анасы болды, ол осылайша 11-ші граф атанды. Алайда, Джон Макдональдтың, 4-ші және соңғы Аралдар лорды және 12-ші Росс графының сатқындығы салдарынан графтық тағы да тәжге қайтарылды (1476). Бес жылдан кейін Джеймс III оны екінші ұлы Джеймс Стюартқа берді және оны 1488 жылы Росс герцогы етіп тағайындады. 16 ғасырда округтің барлық аумағын әртүрлі кландар иеленді. Россерлер қазіргі Истэр Росс жерін иеленді; Мунролар Бен Уайвис маңындағы шағын аумақты, соның ішінде Дингволлды; Маклеодтар Льюисті және материктегі Лох Маре мен Лох Торридон арасындағы ауданды; Гленгарри, Когиахтың Макдональдтары және Стром Ферри мен Кайл Лохалш арасындағы ауданды, ал Маккензилер қалған бөлігін иеленді. Росс округі 1661 жылы, Кромарти 1685 және 1698 жылдары құрылды, екеуі де 1889 жылы қазіргі округке біріктірілді. Бәсекелес кландар арасындағы эпизодтық қақтығыстардан басқа, округтегі жалғыз шайқастар Инверкарронда, Дорнок Ферт басында болды, онда Монтроз полковник Арчибальд Страханмен 1650 жылдың 27 сәуірінде жеңіліске ұшырады; және Гленшиелде, онда Якобиттер, Сифорт графының басшылығымен, испандықтардың көмегімен 1719 жылдың 10 маусымында генерал Джозеф Уайтман басқаратын күштерден жеңілді.

Геология

Бұл округтің орталық бөлігін жас таулық шисталар немесе Далрадиандық қатарлар алып жатыр. Олар кварциттерден, мика шисталарынан, гранатты мика шисталарынан және гнейстерден тұрады, барлығының еңісі оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған. Округтің шығыс жағында Далрадиан шисталары Ескі Қызыл құмтаспен жабылады. Шекара Эддертоннан Дорнок-Фертке, Стратпефферден, Боули маңына қарай оңтүстікке қарай созылады. Бұл тау жыныстары қызыл тулар мен құмтастардан, сұр битумды тулар мен тақтатастардан тұрады. Оңтүстік-батыс – солтүстік-шығыс оспен антиклиналдық бүктелу Кромарти-Ферттің аузындағы қатардың негізгі қабаттарын көтеріп, Кромарти-Ферттің кіреберісін күзетіп тұрған Суторлардағы (Кромарти Суторлары) шисталарды қайта көрсетеді. Жас шистаның батыс шекарасын округтің ішінде тікелей бағытталған үлкен прекамбрийлік жарылыс жолы құрайды, ол солтүстіктегі Элфиннен басталып, Уллапул арқылы Гленкарронға дейін созылады. Бұл жарылыс сызығының батысындағы аумақтың көп бөлігі Торридон құмтасымен жабылып, негізінен қара қызғылт құмтастардан, кесек құмдардан және тақтатастардан тұрады, бұл ежелгі Льюис гнейсінің үстіне сәйкес келмейтін жабынды түзеді. Сәйкес келмеушілік Гайрлох, Лох-Мари және Лох-Торридон жағалауларында жақсы көрінеді. Бұл тау жыныстары айтарлықтай қалыңдыққа ие және үш кіші топқа бөлінеді, олар Applecross, Coigach және басқа таулы аудандарды құрайды. Торридон аймағында ескі Льюис гнейсі Коигачтан солтүстікке қарай, Энард шығанағының шығысында, Груинард шығанағы мен Лох-Мари арасында кең аумақтарды алып жатыр. Соңғы есімделген және Гайрлох арасында, ортаңғы Лох-Торридонның екі жағында және басқа да көптеген жерлерде кішкентай участалар кездеседі. Льюис гнейсі барлық жерде базальдық дикелермен тесілген, әдетте солтүстік-батыс – оңтүстік-шығыс бағытында; олардың кейбіреулері кеңінен таралған. Торридон тау жыныстарынан кейін кембрийлік қабаттар сериясы келеді, олар негізгі итеру сызығының батысындағы өзгермелі, бірақ тар белдеумен шектеледі. Бұл кембрий тау жыныстары белдеуі үлкен мөлшерде қосалқы итеруге ұшыраған. Ол төмендегідей қабаттардан тұрады: жалған кварцит, құбырлы кварцит, фукоидтық қабаттар және Olenellus жолағы, серпулит кесегі, Дурнес доломиті мен мәрмәр, Дурнес доломиті мен әк тас: бірақ олар әрқашан бір жерде көрінбейді. Итеру аймағындағы бұзылыс соншалықты үлкен болғандықтан, кейбір жерлерде, Лох-Кишорн маңында және басқа жерлерде тау жыныстары толығымен аударылып, ежелгі гнейс Торридонның үстіне үйілген. Морей-Ферт жағалауында Ратиде кішкентай Кимеридж тақтасы кездеседі, ал Шандвик жарларының астында жұқа көмір қабаты бар төменгі Оолит бар. Мұздық сызықтар тауларда 1006 м (3300 фут) биіктікке дейін табылады, ал алтақты балшық аңғарларда көптеп кездеседі және шығыс аудандарда кең аумақтарда таралады. Теңіз деңгейінен 33 метрге дейін көтерілген жағажайлар бар, олар Лох-Карронды жақсы көрсетеді.

Климат пен ауыл шаруашылығы

Батыс жағалауда жауын-шашын көп: Лох Брумде жылдық орташа көрсеткіш , ал Стром Ферриде – (күз және қыс ең жауын-шашынды маусымдар), бірақ шығыс жағалауда жылдық орташа көрсеткіш тек . Жылдың орташа тәуліктік ең жоғары температурасы . Қаңтар және шілде айларының орташа тәуліктік максимумы сәйкесінше және . Ең құнарлы жерлер шығыс жағалауда, әсіресе Истер-Росс және Блэк-Айленд аймақтарында, мұнда топырақ жеңіл құмды қиыршық тастардан бай, терең қара топыраққа дейін өзгереді. 1911 жылы дәнді дақылдардың ішінде сұлы ең көп өсірілді, бірақ арпа мен бидай да өсірілді. Репа мен картоп – басты жасыл дақылдар. Биік жерлерде жақсы жайылымдық жерлер көп, олардың көп бөлігінде қара жүзді қойлар бағылады. Жылқылардың көпшілігі, негізінен, ескі гаррон (қатаң, еңбекқор, шағын жануарлар) мен Клайдсделдер араласып туған жартылай тұқымды болып, ауыл шаруашылығына пайдаланылды. Мал басы, негізінен, жергілікті таулы мал немесе олардың будандары, көп болды, олардың көп бөлігі Лондон нарығына жіберілді. Шошқалар да өсірілді, бірақ бұрынғыдан азырақ, көбінесе шаруалар тәрбиеледі. 1911 жылы жердің шамамен бөлігі бұғы ормандарына берілді, бұл Шотландиядағы кез келген округтен гөрі үлкен аумақ. Олардың ішіндегі ең ірілері: Ашнашелах – , Фанних – , Кинлохлюихарт – , Бреймор – , Инчбае – және Дундоннелл – . Бір кезде ағаштармен жабылған аумақ өте кең болуы керек, егер «Росс» сөзінің ежелгі ирланд тіліндегі «ros» – ағаш деген мағынасынан шыққандығын қабылдасақ, және соңғы уақытқа дейін жергілікті орманның кең аумағы сақталды, негізінен қарағай, емен, күл және алдер ағаштары өсті. Жануарлар дүниесі ерекше. Қызыл және қара бұғылар көптеп кездесті, түлкілер мен альпілік қояндар да көп болды, ал кейде қарақұстар мен жабайы мысықтар ауланды. Қанатты аңдар жеткілікті болды, ал жыртқыш құстардың арасында алтын бүркіт пен оспрей кездесті. Теңіз көлдерін әр түрлі су құстары мекендеді. Көптеген өзендер мен көлдерде лосось пен форель көп, ал Конон өзенінің төсенігінде інжу-маржанды мидия табылды.

Басқа салалар

Туризм аймақтағы маңызды сала болып табылады, жұмыс күшінің 20% астамы көтерме сауда, мейрамхана және қонақүй секторында жұмыс істейді, бұл мемлекеттік қызмет секторынан кейін екінші орында тұрады. Жұмыс күшінің 5% астам бөлігі дәстүрлі түрде аймақтағы маңызды салалар болған ауыл шаруашылығында, орман шаруашылығында және балық аулауда жұмыс істейді. 1970 жылдары өнеркәсіптік дамудың қарқынды өсуіне түрткіс болған мұнай өнеркәсібі әлі де маңызды жұмыс беруші болып табылуда, бірақ төмендеп келеді. Глен Орд және Гленморанжи дистиллериялары танымал виски дистиллериялары болып есептеледі. Инвернесс қаласынан басталатын, «Солтүстік желісі» деп аталатын темір жол округке Боулидің солтүстігінен кіріп, Дингвол арқылы солтүстікке қарай, одан әрі Тэйнге және Дорнох Фертінің оңтүстік жағалауымен жүреді. Одан әрі бір рельстік желі Сазерленд арқылы солтүстік/солтүстік-шығысқа қарай Кейтнесс округіндегі Тёрсо және Уик қалаларына дейін жалғасады. Дингволдан Кайл-оф-Лохалшқа бағытталған Кайл-оф-Лохалш желісі батыс/оңтүстік-батысқа қарай өтеді.

Көне бұйымдар

Ежелгі дәуірдің маңызды ескерткіштері – негізінен тас шеңберлер, обалар және бекіністер – шығыс аймақта кездеседі. Фоддерти ауданындағы Нокфаррел төбесінде шыныдан жасалған бекініс орналасқан, ал Лохкаррон ауылының жанында дөңгелек дун бар. Көрнекті мүсіндік тастардың мысалдары да табылады, әсіресе, дәстүр бойынша, Нигг жағалауында кеме апатына ұшыраған Дания королінің үш ұлының жерленген орнын көрсетеді. Бұл үштің ең үлкені және ең әдемісі – Клэх а’ Харрайд, немесе Шандвиктегі Арықтау тасы. Оның биіктігі шамамен 3 метр, онда Әулие Андрейдің шейіт болуы, сондай-ақ піл мен иттің бейнелері бейнеленген. 1847 жылы болған дауылда құлап, үш бөлікке бөлінді. Нигг шіркеуінің ауласындағы айқышқа екі қолдарын жайып тұрған адам бейнесі салынған, олар дұға етуде; олардың арасынан көгершін түсіп келеді, ал төменде екі ит бейнеленген. 1725 жылы қоңырау мұнарасы құлағанда айқыш зардап шекті, бірақ қайтадан біріктірілді. Үшінші тас бұрын Хилтон Кадболлда тұрды, бірақ қауіпсіздік үшін Инвергордон қамалының жеріне көшірілді. Ескі қамалдардың арасында 13 ғасырға дейін салынған деген болжам бар, Феарн ауданындағы Лохслин қамалы, қираған болса да, жақсы сақталған екі шаршы мұнарасы бар; Росс графтарының бекінісі болған Тарбат ауданындағы Балоне; олардың бастапқы ордасы – Дингвол қамалының қалдықтары; және 1719 жылғы сәтсіз Якобит көтерілісі кезінде британдық әскери кемелерімен жарылған Лох-Алштағы Эйлен Донан.