Кіріспе

Құрып кеткен динозаврлар туысы

Troodon (/'t//r//oʊ//.//ə//d//ɒ//n/ TROHə don; ескі дереккөздерде Troödon) – бұрынғы «қоқыс себеті» саналатын таксон және салыстырмалы түрде кішкентай, құс сияқты терропод динозаврларының күмәнді туысы. Ол соңғы креда кезеңінің Кампан дәуірінен (шамамен 77 миллион жыл бұрын) анық белгілі. Оған кем дегенде бір түр кіреді – Монтанада табылған Troodon formosus. 1855 жылдың қазанында ашылған T. formosus Солтүстік Америкада табылған алғашқы динозаврлардың бірі болды, бірақ 1877 жылға дейін ол кесіртке деп есептелді. Альберта провинциясындағы Динозаврлар паркі формациясынан табылған бірнеше мәлім троодонтид үлгілері бұрын осы туысқа жатқызылған. Дегенмен, 2017 жылғы жаңа талдаулар осы туыстың диагностикалық еместігін көрсетті және осы үлгілердің бір бөлігін Stenonychosaurus туысына (көптеген жағдайда Troodon-мен синоним саналған), ал қалғанын Latenivenatrix және Pectinodon туыстарына жатқызды. Туыстың атауы ежелгі грек тілінен аударғанда «жаралайтын тіс» деген мағынаны білдіреді, бұл тістеріне байланысты қойылған, олар сол кездегі басқа терроподтардың тістерінен ерекшеленген. Тістерінің үстінде айқын, апикальды бағытталған тісті тістер орналасқан. Алайда, бұл «жаралайтын» тістілер морфометриялық тұрғыдан шөппен қоректенетін жорғалаушылардың тістеріне ұқсас келіп, олардың барлық нәрді жейтін болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Алғашқы зерттеулер

1856 жылы Джозеф Лейди бұл атауды Troödon (диэрезиспен) деп жазған, ал 1876 жылы Савэдж оны ресми түрде қазіргі түріне өзгертті. Troodon-ның типтік үлгісі жіктеме жасауда қиындықтар туғызды, себебі бүкіл туыс Джудит өзенінің қабаттарынан табылған бір ғана тіске негізделген. Troodon тарихи тұрғыдан өте тұрақсыз жіктелім болып келді және осыған ұқсас теропод үлгілерімен көптеген келіспеушілік синонимиялардың нысаны болды.

Туысқан түрлердің атаулары

Троидонға жатқызылған алғашқы үлгілер, тістерден басқа, 1930-жылдардың басында Альберта провинциясының Динозаврлар паркі формациясынан Стернберг тапқан. Біріншісі 1932 жылы Стернберг аяқ, қолдың фрагменттері және бірнеше құйрық омыртқалары негізінде Stenonychosaurus inequalis деп атады. Бұл қалдықтардың ерекшелігі – екінші саусақтағы үлкен тырнақ, ол қазір ертедегі паравиандарға тән қасиет ретінде танылған. Стернберг бастапқыда Stenonychosaurus-ты Coeluridae тұқымдастығының мүшесі ретінде жіктеген. Екінші үлгі, төменгі жақ сүйегінің ішінара бөлігі, Гилмор (1932) оны Polyodontosaurus grandis деп атаған жаңа кесіртке түрі ретінде сипаттады. 1951 жылы Стернберг кейін P. grandis-ті Троодонның ықтимал синонимі деп мойындап, Stenonychosaurus-тың «өте ерекше аяғы» және Троодонның «сондай ерекше тістері» болғандықтан, олар тығыз байланысты болуы мүмкін деген болжам жасады. Алайда, сол кезде бұл идеяны тексеруге мүмкіндік беретін салыстырмалы үлгілер болған жоқ. Материалды ван дер Рист пен Кьюри жақында қайта қарағанда, Polyodontosaurus басқа таксондармен синонимизацияға жарамсыз, номен dubium деп танылды. Стенонихозавр 1980-жылдары, аяғы мен ми сауыты егжей-тегжейлі сипатталғанда, кеңінен танымал тераподқа айналды. Саурорнитоидтармен бірге ол Saurornithoididae тұқымдастығын құрады. Тіс құрылысындағы айырмашылықтар мен түпнұсқа Troodon formosus үлгілерінің өте фрагментті болуына байланысты, саурорнитоидтар жақын туыстар деп есептелді, ал Троодон – осы тұқымдастықтың күмәнді туысы саналды. 1987 жылы Фил Кьюри тиісті үлгілерді қарап, троодонтидтер мен саурорнитоидтар арасындағы тіс және жақ құрылысындағы айырмашылықтар түрлер арасындағы емес, тістің жасына және жақтағы орнына байланысты екенін көрсетті. Ол Stenonychosaurus inequalis, Polyodontosaurus grandis және Pectinodon bakkeri-ді Troodon formosus-тың кіші синонимдері ретінде қайта жіктеді. Кьюри сондай-ақ Saurornithoididae-ді Troodontidae-дің кіші синонимі деп жариялады. 1988 жылы Грегори С. Пол одан да әрі барып, Saurornithoides mongoliensis-ті Troodon туысына T. mongoliensis ретінде қосты, бірақ бұл жіктеу, сондай-ақ көптеген басқа бір жақты синонимизациялармен бірге, басқа зерттеушілер тарапынан қабылданбады. Кьюридің Солтүстік Америкадағы барлық троодонтид материалдарын бір түрге – Troodon formosus-қа жіктеуі басқа палеонтологтар тарапынан кеңінен қабылданды және бұрын Stenonychosaurus деп аталған барлық үлгілер ғылыми әдебиетте 21-ші ғасырдың басына дейін Троодон деп аталды.

Бір түрдің үлгісін жою

Алайда, барлық Солтүстік Америкадағы кеш Креда кезеңіне жататын троодонтидтердің бір түрге ғана жататындығы туралы пікір Керридің 1987 жылғы мақаласы жарияланғаннан кейін көп ұзамай, тіпті Керридің өзінің арасында да күмәндану тудырды. Керри және әріптестері (1990) Джудит өзеніндегі троодонтидтердің барлығы T. formosus екеніне сенгенмен, басқа формациялардан, мысалы, Хелл Крик және Ланс формацияларынан табылған троодонтидтердің қазбалары басқа түрлерге жатуы мүмкін екенін атап өтті. 1991 жылы Джордж Ольшевский алғаш Пектинодон бакери деп аталған, бірақ кейін Троодон формозуспен синонимделген Ланс формациясының қазбаларын Троодон бакери түріне жатқызды. Ал бірнеше зерттеушілер (Керриді қоса алғанда) Динозаврлар саябағы формациясының қазбаларын Троодон инеквалис (қазір Stenonychosaurus inequalis) деп бөлек қарастыруға қайта оралды. 2011 жылы Занно және әріптестері Солтүстік Америкадағы кеш Креда кезеңіне жататын троодонтидтердің жіктелу тарихын зерттеді. Олар Лонгричтің (2008) Pectinodon bakkeri-ді жарамды туыс ретінде қарастырып, қазіргі уақытта Троодон формозусқа жатқызылған көптеген кеш Креда кезеңінің үлгілері болуы мүмкін екенін, бірақ үлгілерді толығырақ зерттеу қажет екенін көрсетті. Т. formosus-тың голотипі бір тіс болғандықтан, бұл Троодонды nomen dubium етеді. Соған орай, Аарон ван дер Рист және Керри Эванс пен әріптестері сияқты қорытындыға келді және Stenonychosaurus-қа жатқызылған материалдың көп бөлігін жаңа туысқа бөлді: Latenivenatrix. 2018 жылы Варриккио және әріптестері Эванс пен әріптестерімен келіспеді, себебі Стенонихозавр Керри мен әріптестері оны Троодонмен синонимдегеннен бері отыз жыл бойы қолданылмады және «Troodon formosus осы таксонның дұрыс атауы болып қала береді» деді. Варриккионың бұл тұжырымына Сельес және әріптестері Тамароның 2021 жылғы сипаттамасында қолдау көрсетті. Вариккионың пікірлерін кейіннен Каллен және әріптестері 2021 жылы Динозаврлар саябағы формациясының биоәртүрлілігін қарастырғанда талқылады. Олар Stenonychosaurus шындығында 30 жылдан бері қолданылмағанын, бірақ Керридің бастапқы субъективті синонимия гипотезасы (тіс және жақ морфологиясына негізделген) тікелей тексерілмегенін және кейінірек жүргізілген зерттеулер троодонтидтерде тістер отбасы деңгейінен төмен диагностикалық емес екенін анықтағандықтан, Керридің бастапқы гипотезасы қолда бар деректермен расталмағанын атап өтті, ол бастапқыда ұсынылған уақытқа қарамастан. Олар холотипке байланысты болуы мүмкін толық скелеттік материалдың (яғни тіс, маңдай және посткраниалды элементтерді қамтитын) сипаттамасы синонимия гипотезасын тікелей тексеруге мүмкіндік беретінін ұсынды, бірақ қазіргі уақытта, қолдау көрсететін дәлелдердің болмауына байланысты, Троодон мен Stenonychosaurus синонимиясын сақтау мүмкін емес екенін және тек 30 жыл бойы сынақтан өтпегендігі диагностикалық материалдары ұқсамайтын таксондарды біріктіру туралы ұсынысты қабылдау үшін жеткілікті себеп емес екенін мәлімдеді. Троодонға тиесілі болуы мүмкін бір түйіршік оның Альфадон сияқты ертедегі сүтқоректілерді аулағанын көрсетеді. 2011 жылы ішкі Моңғолиядан тағы бір дамыған троодонтид, Линхевенатор сипатталды. Авторлар оның салыстырмалы түрде қысқа және мықты алдыңғы аяқтары, сондай-ақ, базальды троодонтидтерге қарағанда, дромаеозавридтердегідей екінші педальді жамбасының ұзартылғанын атап өтті. Дамыған троодонтидтердің дромаеозавридтерге тән екінші үлкен педальді жамбалары, аң аууға байланысты бейімделу ретінде, конвергентті түрде дамығаны туралы болжам жасалды. Авторлар бұл Троодонды қоса алғанда, басқа дамыған троодонтидтерге де қатысты болуы мүмкін екенін атап өтті, бірақ бұл соңғы туыстың жеткілікті қалдықтарының аздығына байланысты қазіргі уақытта белгісіз.

Коммуналдық ұя салу

2023 жылы Олдман формациясынан алынған, Троодон жұмыртқа қабықтары деп саналатын материалдарды қолдана отырып, олардың қалыптасуы мен дамуын анықтау үшін топталған изотоптық термометрия қолданылды. Зерттеу нәтижесінде, қазіргі құстардағы жұмыртқалардың минералдануының үдеуіне қарамастан, Троодон және, ықтималда, басқа құс емес манирапторлардың жұмыртқаларының кальцификациясы басқа жорғалаушылар сияқты баяу болғаны анықталды. Бұл, құстардан өзгеше, Троодон мен басқа манирапторлардың жұмыртқа өндіруін шектейтін екі функционалды жатыры болғанын көрсетеді. Осылайша, зерттеу соңында, әрбір жекелеме жұмыртқа өндіруі шектеулі болғанына қарамастан, формацияда табылған ірі жұмыртқа жиынтығы Троодонның біріккен ұя салу әдетіне ие екенін көрсетеді, онда бірнеше аналықтар бір ұяға жұмыртқаларын біріктіріп, үлкен жиынтықтарды құрайды. Бұл стратегияны страустар сияқты кейбір қазіргі құстар да қолданады.

Палеоэкология

Troodon formosus-тың типтік үлгісі Монтана штатының Джудит өзені формациясынан табылды. Джудит өзені формациясының тау жыныстары Альберта штатының Олдман формациясымен бірдей жасқа ие, ол 77,5 және 76,5 миллион жыл бұрын дауірленген. Бұрын, басқа геологиялық формациялардан табылған қалдықтар Джудит өзенінің троодонымен бір туыс деп есептелген. Қазіргі таңда, бұл қазбалардың барлығы бір-бірінен жүздеген немесе мыңдаған шақырым қашықтықта, миллиондаған жылдар бойы бөлініп жатқан жерлерден табылғандықтан, бір түрді немесе тіпті бір троодонтид туысын көрсететіні күмәнді. Троодонның қанша түрі болғанын анықтау үшін қосымша зерттеулер мен көбірек қалдықтар қажет. Әрі қарай зерттеулерден кейін, тағы бір түрді Троодонға жатқызу мүмкін емес, онда туыс номен дубиум деп есептеледі. Троодонға жатқызылатын қалдықтар Аляска штатының Принс-Крик формациясынан белгілі, ол Кейінгі Бор кезеңінің соңғы Кампан және Маастрихт дәуірлерінен басталады. Тау жыныстарындағы гипс пен пириттің болуы, бұл формацияның үлкен су көлімен шектелгенін көрсетеді. Тозаң қалдықтарының болуына сүйенсек, басым өсімдіктер ағаштар, бұталар, шөптер және гүлді өсімдіктер болған. Температура шамамен 2-12°C аралығында болған, бұл шамамен 36-54°F-қа сәйкес келеді. Бор кезеңінің соңында Алясканың орналасуына байланысты, аймақта 120 шамасында қысқы қараңғы күндер болған. Бұл манирапторан центрозаврид Пахиринозавр пероторум, сауролофин хадрозаврид Эдмонтозаврдың бір түрі, пахицефалозаврид Аляскацефале ганглоффи, аты аталмаған аждархид птерозавр және тираннозаврид Нануксавр хоглунди сияқты көптеген басқа да жорғалаушылармен бірге өмір сүрген. Ол сондай-ақ метатерий сүтқоректісі Уннуакомыс хутчисонимен де бірге өмір сүрген. Табылған тістердің мөлшеріне сүйенсек, бұл троодонтид формацияның ең көп таралған тероподы болды, барлық үлгілердің 2/3-ін құрады. Бұл Монтанадағы оңтүстік кен орындарымен күрт контрастқа түседі, онда троодонтидтер барлық тероподтардың тек 6%-ын құрайды. Бұл, сондай-ақ Троодонның ерте Маастрихт кезеңіндегідей салқын аралықтарда көбірек таралғаны туралы мәліметтермен бірге, Троодонның салқын климатты ұнатқанын көрсетеді. Қазіргі уақытта Троодонға жатқызылатын қосымша үлгілер Монтананың жоғарғы Екі Медицина формациясынан алынған. Троодонға ұқсас тістер Техас штатының төменгі Жавелина формациясынан және Нью-Мексико штатының Охо-Аламо формациясының Наашоибито мүшесінен табылған.