Кіріспе

1953 жылы жазылған Реймонд Чандлер романы

"Ұзақ қоштасу" – Реймонд Чандлердің 1953 жылы жарық көрген, жеке тергеуші Филип Марлоуды басты рөлде бейнелейтін алтыншы романы. Кейбір сыншылар оны "Ұлы ұйқы" немесе "Қош бол, сүйіктім" романдарынан нашар деп санайды, ал басқалары оны оның ең жақсы туындысы деп есептейді. Чандлер бір досына жазған хатында осы романды "менің ең жақсы кітабым" деп атаған. Романның ерекшелігі – оның әлеуметтік сын үшін қатал детективтік жанрды пайдалануы және Чандлер өмірінен алынған автобиографиялық элементтерді қамтуы. 1955 жылы роман "Жылдың үздік романы" номинациясы бойынша Эдгар сыйлығына ие болды. Кейіннен ол 1973 жылы сол атпен, 1970-ші жылдарғы Лос-Анджелеске бейімделіп, Эллиотт Гулдтың басты рөлде ойнауымен фильмге түсірілді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Лос-Анджелестегі "Dancers" клубының сыртында Филип Марлоу бетінің бір жағында іздері бар маскүнем Терри Леннокспен танысады. Олар келесі бірнеше айда бірге ішімдік ішіп, әсіресе гимлеттерді ішіп, жайсыз дос болады. Маусым айында Леннокс бір түні Марлоудың үйіне "үлкен қиындыққа" тап болып, Мексиканың Тихуана қаласындағы шекарадан әуежайға дейін көлік сұрайды. Марлоу Леннокс өзінің неге қашып бара жатқанын айтпаса, келіседі. Кейін ол Терри қалдырған 500 долларды табады. Лос-Анджелеске оралғанда Марлоу Леннокстың әйелі Сильвияның қайтыс болғанын біледі; ол Леннокс қашқанға дейін өлген екен. Марлоу тергеушілермен ынтымақтастық көрсетпегені үшін, Леннокстың қашуына көмектескенін мойындауын талап ететін күдікті қылмыскерге көмектескені үшін тұтқындалады. Үш күн бойы тергеушілерге қарсылық көрсеткеннен кейін Марлоу босатылады, полиция Леннокс Мексиканың шағын қаласында өзін-өзі өлтіргенін және жанында жазбаша мойындау бар екенін түсіндіреді. Марлоу үйге келгенде Леннокстан "Мэдисоннің портреті" (5000 долларлық банкнота) бар құпия хатты табады. Нью-Йорк баспашысы Говард Спенсер Марлоуға телефон соғып, бір істі тергеуді сұрайды. Спенсердің ең жақсы жазушыларының бірі Роджер Уэйдтің ішімдікке тәуелділігі бар және ол үш күннен бері жоғалып кеткен. Марлоу бастапқыда бас тартады, бірақ Уэйдтің әйелі Айлин де Марлоудан көмек сұрағаннан кейін ол келіседі. Марлоу Уэйдті оқшауланған, жақын арада тасталып кететін ранчодағы уақытша детоксикация орталығында табады. Ол ақысын алады, бірақ Уэйдтердің айтқандары үйлеспейді. Уэйдтер Роджерді ішімдік ішудің орнына жазуға мәжбүрлеу үшін үйінде қалуға көндіруге тырысады. Ол бас тартса да, олардың өтініші бойынша үйге қайта оралады. Ол ұятты коктейль кешіне шақырылады, онда доктор Эдвард Лоринг Уэйдке әйелі Линданы жалғыз қалдыруды ескертеді. Марлоу бұрын Лоринг ханыммен барда кездескен, олар Терри Леннокс есімімен бірге гимлет ішіп отырған. Линда Лоринг – Сильвия Леннокстың қарындасы, Терриді жақсы білген. Мас және бағдарсыз Роджердің шақыруымен Марлоу келіп, Уэйдтің басы жараланған күйде шөпте жатқанын және Уэйд ханым күйеуінің жағдайына қызығушылық танытпағанын көреді. Ол бас жарақатымен төсекке жатқызылады. Доктор Лоринг шақырылып, Уэйдті тексеріп, наразылығын жасырмайды. Уэйд оянып, Марлоудан мас күйінде жазған, әйелі оқымауы үшін жоюын сұрайды. Марлоу беттерді оқып, Уэйдтің түсінбеген басылған жарақатқа нұсқаған өзіне талдауын және "бірде жақсы адам өлді" деген нақты мәлімдемені табады. Марлоу бұл дәлелді сақтап алады. Атыс естіп, ол Роджердің бөлмесінде қару үшін күресіп жатқан жұпты табады. Марлоу Роджер ұйқыға арналған дәрілерді ішкенше онымен бірге отырады. Ол кетіп бара жатқанда, жартылай жалаңаш Айлин трансқа түсіп, Марлоуды Екінші дүниежүзілік соғыста қаза болған бұрынғы сүйіктісі деп ойлап, оны азғыруға тырысады. Марлоу бас тартады және олардың диванында ұйықтап, Айлиннің ұсынысына азғырылмау үшін мас болып құлайды. Уэйдтердің үй қызметшісі Кенди Марлоуға қауіп төндіреді. Келесі күні таңертең Айлин қалыпты түрде мінез-құлық танытады және Марлоу кетеді. Марлоуға Леннокс ісі бойынша тергеуді тоқтату туралы бірнеше рет қауіп төндіреді, біріншіден Леннокстың гангстер досы Менди Менендес, содан кейін Леннокстың бай қайын атасы Харлан Поттер, оның ескі досы Берни Олс Лос-Анджелес полициясынан, Кенди және миссис Уэйд. Өзінің жеке сезімдері мен сұрақтарына сүйене отырып, Марлоу Терри Леннокс бұрын Пол Марстон ретінде өмір сүргенін біледі, ол үйленген және Англияда біраз уақыт өткізген. Роджер Марлоуға қайтадан телефон соғып, оны Уэйдтер үйіне түскі асқа шақырады. Жазу қиындықтары үшін өзін-өзі аяғаннан кейін, ол өзінің алкоголик екенін айтады, өйткені ол өткендегі жарақаттарға жауап іздеуге тырысады, Марлоуға 1000 долларлық чек ұсынады, содан кейін өзін-өзі мазасыз етіп ішеді. Марлоу одан Пол Марстон есімді адамды білген-білмегенін сұрайды, ал Роджер күш салып "жоқ" дейді. Марлоу сыртқа шығып, серуендейді. Ол қайтып келгенде, Эйлин кілтін ұмытып, есікті шалып жатыр. Марлоу Роджерді диванда өлі, өз-өзіне қол жұмсап өлтіргенін табады, бірақ Айлин Марлоуды оны өлтірген деп айыптайды. Кенди Марлоудың Уэйд ханыммен ұйықтағаны туралы әңгіме шығарып, оны кінәлі деп санайды, бірақ оның сөздері тергеуде жоққа шығарылады. Полиция Марлоуды ұстамайды. Марлоу Спенсерден Уэйдтің өлімі туралы қоңырау алады және Спенсерді Уэйд ханымды көруге мәжбүрлейді. Сол жерде Марлоу Сильвия Леннокстың өлімі туралы сұрақ қояды. Айлин бастапқыда барлығын Роджерге тастауға тырысады, бірақ Марлоу оның айтқандарындағы қателерді көрсетеді, оның Сильвия Ленноксты және Роджер Уэйдті өлтіргенін, ал Леннокс оның бірінші күйеуі болғанын, соғыс кезінде Норвегиядағы британдық коммандосы ретінде қаза болғанын айтады. Айлин Уэйд жауапсыз кетіп қалады. Келесі күні Марлоу оның ауырсынуға қарсы дәрілерге артық доза беріп, өзін-өзі өлтіргенін біледі, оның хатында күйеуімен болған қарым-қатынас сипатталған және оларды қызғаныштан өлтіргені мойындалған. Марлоу осы оқиғаны жасырғысы келмейді және билік тексеру жүргізуден бас тартқанда, ол полициядан Айлиннің мойындауын фотокөшірмесін ұрлайды. Марлоу таныс тілшіге қоңырау шалып, мойындау жариялануын қамтамасыз етеді, тілші оның көптеген жауларын болатыны туралы ескертеді. Марлоу оның Терри Леннокстың сәлемдесуімен айналысқанын айтады. Бірнеше күннен кейін Марлоу Менендес шабуылдайды, оны Олс ұстайды. Олс Марлоуға фотокөшірме ұрлауға рұхсат етілгенін түсіндіреді, өйткені полиция Менендесті қылмысқа ұстағысы келді және Марлоудың принципиалдылығы мен жақындығы оны осылай істеуге жетеледі. Линда Лоринг Марлоуға телефон соғып, күйеуі доктор Лорингтен ажырасып жатқанын хабарлайды, ол кейіннен миссис Уэйдке үлкен дозада Демерол рецептін жазып, оның өзін-өзі өлтіруіне мүмкіндік берген. Линда Марлоудың үйіне бір түнге қалың киімдерімен келеді, олар шампан ішеді. Ол түнімен қалады және тіпті Марлоуға үйленуді ұсынады. Таңертең олар жақсылықпен ажырасады, Линда Парижге кетеді. Кейін Марлоуға Мексикалық адам келіп, Леннокс оның қонақ бөлмесінде өлтірілгенін көргенін айтады. Марлоу оның әңгімесін тыңдайды, бірақ оны қабылдамайды және өзінің нұсқасын айтады, Мексикалық адамның Леннокс екенін ашады, ол пластикалық операция жасаған. Леннокс Марлоуға келтірген қиындықтары үшін өтеуге тырысады, бірақ ол одан бас тартады. Марлоу оны соттамайтынын айтса да, ол 5000 долларлық банкнотаны қайтарады және Леннокс "қазір мұнда жоқ" дейді. Леннокс мұнан ренжіп, қоштасып кетеді. Роман Марлоу Леннокстың кететінін тыңдап, оның қайтып келуіне аздап үміттенсе де, оны ешқашан көрмегенін түсіндіреді.

Өмірбаян

"Ұзақ қоштасу" – Чендлердің ең жеке романы. Ол оны әйелі Сисси қайтыс болғанда жазған. Оның ұзаққа созылған сырқаты мен өлімі оған терең әсер етті, оны күйзеліске түсіріп, тіпті өмірден қол жұмаққа дейін жетеледі. Романның екі кейіпкері Чендлердің өзінен үлгі алған; екеуі де Чендлердің кемшіліктері – алкоголизмге бейімділігі мен жазу еңбегінің құндылығына күмәндануын көрсетеді. Чендлер кейіпкері ең анық бейнеленгені – көбінесе мас күйде болатын жазушы Роджер Уэйд. Чендлер сияқты, Уэйдтің де жарық көріп, табысқа жеткен романдары бар еді, бірақ ол есейген сайын жазу оған қиындық тудырды. Сонымен қатар, Чендлер сияқты, Уэйд роман (көбінесе махаббат романдары) жазды, олар көптеген адамдар нағыз әдебиет емес деп санайтын, ал Уэйд өзін мәнді автор ретінде тануды қалады. Уэйд Ф. Скотт Фицджеральдты жоғары бағалаған сияқты, әдебиет туралы пікір алмасуларда да Чендлердің орнында болады. Екінші Чендлердің бейнесі – Терри Леннокс. Чендлер сияқты, Леннокс та алкоголизммен күреседі. Сондай-ақ, Чендлер сияқты, ол соғыста болған және одан кейін жарақат алған. Леннокс үшін бұл Екінші дүниежүзілік соғыс болса, Чендлер үшін Бірінші дүниежүзілік соғыс. Леннокс – Канада азаматы, бірақ ол көп уақытын Англияда өткізіп, ағылшын джентльмендеріне тән сыртқы ұстамдылық пен ресмилік сақтап қалды. Оның әйелінің байлығының арқасында өмір сүрген Лос-Анджелестің қарбалас және бейресми ортасында ол ерекше көзге түсті. Чендлер де Англияда өсіп, классикалық білім алды. Чендлер ағылшындарға және олардың Лос-Анджелестің бетке шығарып, терісі тонқа басқан өмір салтымен салыстырғанда, өркениеттірек өмір салтына деген құрметін сақтап қалды. Осы себепті ол Билли Уайлдер сияқты сценарийші әріптестерімен және Лос-Анджелес пен Голливуд қоғамының көп бөлігімен пікір келіспеушіліктерге жиі тап болды.

Кино, теледидар және радиоға бейімделулері

Бұл роман 1954 жылы Climax! антологиялық сериясы үшін теледидарға қойылды, он жыл бұрын "Жақсылық, жаным" фильмінде ойнаған Дик Пауэлл Марлоу рөлін сомдады. Тіке эфирде көрсетілген эпизодта, моргтағы мәйіт рөлін ойнаған Трис Коффин камера көзіне түскенде салғыштан тұрып кеткен көрініс болды деген қауесет тарады. Бірақ, кейінірек берген сұхбатында Коффин бұл әңгімені жалған деп мәлімдеді; оның үстінен жамылғы кадрдан шығар алдында ішінара алынған, бірақ ол камераның толық көз алдында орнынан тұрмады. 1973 жылы Роберт Альтман қазіргі Лос-Анджелесте түсірілген, Эллиотт Гулд Марлоу рөліндегі еркін бейімдеуін жасады. Романның радиолық бейімделуі BBC Radio 4 арнасында 1978 жылдың 16 қаңтарында Эд Бишоп Марлоу рөлінде, ал 2011 жылдың 1 қазанында Тоби Стивенс Марлоу рөлінде, Classic Chandler сериясының бөлігі ретінде эфирге шықты. 2014 жылы жапондық NHK телеарнасы романның жапондық бейімделуінің бес эпизодын көрсетті.

Басқа шығармаларда

"Ұзақ қоштасу" басқа да көркем шығармаларда еске алынған. Грег Айлс Чендлер және романның атауын өзінің "Тыныш ойын" романында атады, онда кейіпкерлердің бірі Марстон деп аталды. Ол жапондық токусацу драмасы "Камен Райдер W" ("Kamen Rider W")-де де кездеседі, онда басты кейіпкер кітаптың жапондық нұсқасынан үнемі оқиды. Сондай-ақ, Марлоу кейіпкері Филипп кейіпкерінің атына шабыт берген. Майкл Коннелли өзінің "Қара мұз" ("The Black Ice") романында романның атауын келтіріп, одан цитаталар келтіреді. Марлоуға арналған "Қара көзді сары қыз" ("The Black Eyed Blonde") романында осы романдағы оқиғаларға флэшбэктер бар. Романның атауы басқа көркем шығармалардың тақырыптарында да қолданылған, олар қылмыстық, нуар, детективтік немесе гангстерлік тақырыбтарға арналған, соның ішінде британдық гангстерлік фильм "The Long Good Friday" (1980), "Жұлдыздар жолы: Келесі буын" ("Star Trek: The Next Generation") эпизоды "The Big Goodbye" (1988) және Фрэнк Миллердің комиксі "The Hard Goodbye" (1991–92), "Sin City" сериясының бірінші томы. Музыкада криминал романшысы Мэтт Ристің "Poisonville" тобы, Дашилл Хэмметтің "Қызыл орақ" ("Red Harvest") романының ойдан шығарылған жерінің атымен аталған, өзінің алғашқы альбомында "The Long Goodbye" туралы ән шығарды. Рис романды "адамдар ойлағаннан да қорқынышты кітап" деп сипаттады. 1973 жылы аргентиналық жазушы Освальдо Сорианоның "Triste, Solitario y Final" романы Филипп Марлоудың Терри Леннокске айтқан соңғы сөздерін келтіреді: "Мен қоштаспаймын. Мен саған мағынасы бар кезде айттым. Мен оны қайғылы, жалғыз және соңғы рет айттым".