18 ғасырдың алаяқтық қазбалары: Өтірік тастар ісі

Кіріспе

18 ғасырдың алаяқтық фоссилиялары

Берингердің жалған тастары (Lügensteine) – түрлі ойдан шығарылған жануарлардың пішініне қашалған әк тас үлгілері. Оларды 1725 жылы Вюрцбург университетінің медицина факультетінің деканы Иоганн Бартоломей Адам Берингер (1667–1740) «табып» алған. Берингер оларды фоссилия деп сенді, ал кейбіреулерінде еврей тілінде Құдайдың аты жазылғандықтан, олардың құдайдан келгенін болжады. Сол кездегі ғылыми қауым фоссилиялардың не екендігіне толық сенімді болған жоқ, олардың бұрын тіршілік еткен организмдердің тасқа айналған қалдықтары екендігі туралы пікір көптеген гипотезалардың бірі ғана еді. Берингер өз жаңалығы туралы кітап жариялады, бірақ көп ұзамай ол алаяқтық құрбаны болғанын білді. Ол алаяқтық жасағандарды сотқа беріп, істі жеңіп алды, бірақ оның абыройы мәңгілікке дақталды.

Өмірбаян

Иоганн Бартоломеу Адам Берингер 1667 жылы неміс дәрігері Людвиг Берингердің отбасында дүниеге келді. Берингер жоғары лауазымдарды иеленді, оның ішінде Джулиан ауруханасының бас дәрігері және университеттің медицина факультетінің деканы болды. Бұған қоса, ол минералогиямен қызығушылық танытты. 1725 жылы Вюрцбургтің маңындағы ерекше тастарды іздеуге көмектесу үшін Кристиан Зенгерді (17 жаста) және Никлаус пен Валентин Хенн (18 және 14 жаста) бауырларын жалдады. Университеттегі география профессоры Игнас Родерик, университет кітапханашысы Иоганн Георг фон Экхарт және жергілікті барон фон Хоф профессордың мақтандығын ескере отырып, оны әжуалауға шешім қабылдады. Родерик әктастан мүсіндер жасап, оларды Берингердің көмекшілерінің бірі арқылы жасырды. Кейбір тастарға латын, араб және еврей тілдерінде Құдайдың есімі жазылған. Олар бұл тастарды Эйбелштадт тауына тығып қойды, онда Берингер және оның көмекшілері жиі қазбаларды іздеуге баратын. Берингер көптеген осындай тастарды таба бастады және оларды күмәнданбай құжаттауға кірісті. Олар кесіртке, бақа және торына ілген мойынды жәндіктер сияқты жануарлардың пішінінде болды. Берингер 1726 жылы «Lithographiae Wirceburgensis» атты кітабын жариялады. Кітап басылып шыққаннан кейін көп ұзамай ол алданып қалғанын түсінді және Родерик пен фон Экхартқа қарсы сотқа жүгініп, істі жеңіп шықты. Екеуі де университеттегі лауазымдарынан алынды, Родерик Вюрцбургтен қуылды, бірақ Берингердің беделі түгелдей құлап кетті. Экхарт кітапхана мен мұрағатты пайдалану құқығынан айырылды, бұл оның өлімінен кейін аяқталмаған тарихи зерттеулеріне кедергі келтірді. Тастар «жалған тастар» немесе «өтірік тастар» деп аталды. Кейбір тастар қазірге дейін сақталған, ал бірнешеуі Оксфорд университетінің мұражайында және Нидерландыдағы Тейлерс мұражайында қойылған. Кітабында Берингер тастардың пайда болуын түсіндіру үшін бірнеше гипотезаларды қарастырды, оның ішінде олар бұрынғы тіршілік формаларының қалдықтары, органикалық емес, пластикалық күштермен, құдайлық табиғаттың ерекше шығармашылық күштерімен немесе «Құдайдың еркімен» пайда болған болуы мүмкін. Ол сондай-ақ, бұл мүсіндер ежелгі пұтқа табынушылардың жасағандары болуы мүмкін деген ойды да қарастырды, бірақ пұтқа табынушылар Құдайдың есімін білмегендіктен, бұл мүмкін емес екенін түсінді. Оның заманында бұрынғы тірі организмдердің бейнелері болған деген пікірді Киелі кітаптағы топан су туралы аңыз қолдады. Кейбір сыншылар тастардағы кескіш іздерін көрсетті, ал Берингер: «Мүсіндер тастардың өлшемдеріне осылай дәл келген, олар өте ұқыпты мүсіншінің жұмысы екеніне сенуге болады [және олар] мүсіншінің пышағының анық іздерін көрсетеді. Көптеген тастарда пышақтың қате соққандары мен әртүрлі бағыттағы артық ойыстарды байқауға болады. Алайда, мүсіннің осы белгілері оны осы балғаның Құдайдың қолынан шыққандығына одан да сендірді». Сот ісінің бір бөлігі әлі де сақталған, ал куәлікте алдаушылар Берингердің беделін түсіруді мақсат еткендерін нақты айтты, себебі, олардың сөзіне қарағанда, «ол өте мақтанды және бізді жек көреді». 2005 жылғы кітапта Родерик 1725 жылдың 11 желтоқсанында ғана Вюрцбург университетіне тағайындалғаны және 1725 жылдың жазында тастар табылған кезде Мюнстерде болғаны үшін қазбаларды жасауға жауапты болмауы мүмкін екендігі айтылды. Авторлар Берингердің өзі алдауға қатысқан болуы мүмкін деген болжам жасады. Берингер кітабының көшірмелерін көп жылдар бойы іздеп тапты. Кітабының екінші басылымы 1767 жылы, оның қайтыс болғаннан кейін көп уақыт өткен соң шықты және 1963 жылы ағылшын тіліне аударылды.

Johann Bartholomew Adam Beringer was born in 1667 to German physician Ludwig Behringer. Beringer held high positions including chief physician to the Julian Hospital and Dean of the Faculty of Medicine at the University. In addition to all this, he took an interest in oryctics. He had hired Christian Zänger (aged 17), and the brothers Niklaus and Valentin Hehn (aged 18 and 14) to help him search for unusual rocks around Würzburg in 1725. A professor of geography at the university J. Ignace Roderique, Johann Georg von Eckhart, librarian to the university and a local Baron von Hof decided to prank the professor as he was considered arrogant. Roderique had figures carved in limestone and had them planted through one of Beringer's assistants. To some of these stones, they added inscriptions such as the Hebrew name of God in Latin, Arabic, and Hebrew characters. They planted these stones on Mount Eibelstadt where Beringer and his assistants frequently went to search for fossils. Beringer began to find many such rocks and without suspecting them began to document them. The hoaxers carved fragments of limestone into shapes of animals such as lizards, frogs, and spiders on their webs. Beringer published a book with illustrations of his findings Lithographiae Wirceburgensis (1726). Shortly after the book went into print, he realized that he had been duped and took legal action against Roderique and von Eckhart and won the case. The two were removed from their positions at the university and Roderique was banished from Würzburg but Beringer's reputation was forever destroyed. Eckhart lost his post and privileges to use the library and archives. This hampered his own historical research, which was left unfinished at his death. The stones became known as Lügensteine, or "lying stones". Some of the stones have survived to the present and a few are now on display at the Oxford University Museum, and Teylers Museum in the Netherlands. In his book Beringer examined multiple hypotheses to explain the origin of the stones including that they were the remains of former life forms, formed inorganically, vis plastica, by special creative forces of divine nature or the "capricious fabrications of God". He also considered the possibility that they were the carvings of prehistoric pagans, but he had to rule this out since pagans had no knowledge of the name of God. The idea that they were impressions of former living forms was supported in his time by the belief of the Biblical flood. Some critics had pointed out chisel marks on the rocks and Beringer noted that:

the figures are so exactly fitted to the dimensions of the stones, that one would swear that they are the work of a very meticulous sculptor [and they] seem to bear unmistakable indications of the sculptor's knife One would swear that he discerned in many of them the strokes of a knife gone awry, and superfluous gouges in several directions. However, this evidence of sculpting only convinced him more strongly that the chisel was wielded by the hand of God. Some of the court transcript still exists, and in the testimony the hoaxers make clear that they did indeed want to discredit Beringer, because, they said, "he was so arrogant and despised us all". A 2005 book suggests that Roderique may not have been responsible for the fabrications of the fossil since Roderique was posted to the University of Würzburg only on 11 December 1725 and was in Münster when the stones were found in the summer of 1725. The authors suggested that Beringer himself may have been responsible for the fraud. Beringer spent many years recovering copies of his book. A second printing of his book was made in 1767, well after his death and it was translated into English in 1963.