Кіріспе

Америкалық Вьетнам соғысына қарсы наразылық білдіруші (1933–1965) Норман Р. Моррисон АҚШ-тың Вьетнам соғысына қатысуына наразылық таныту үшін өзін-өзі құрбан етті, бұл оның қазасына әкелді. Бұл әрекет напалм бомбалаудан зардап шеккен вьетнамдық балалардың суреттерінен шабыттанды, сондай-ақ католик президент Нго Динь Диемнің Оңтүстік Вьетнам үкіметі жасаған репрессияға қарсы өзін өртеп өлтірген Тих Куанг Дюк және басқа буддалық монахтардың ізімен жасалды. 13 жасында оның отбасы Нью-Йорк штатының Чаутауква қаласына көшіп келді, онда Моррисон Американың скауттары қатарына қосылып, «Құдай және Ел» бағдарламасына қатысты, Чаутауква округындағы бұл сыйлықты алған ең жас BSA мүшесі атанды. Моррисон 1956 жылы Вустер колледжін бітірді. Ол квакерлер мен олардың идеалдарына қызығушылық танытты, бірақ Питтсбургтегі және Шотландиядағы Эдинбург университетіндегі пресвитериан семинарларын да қатысты. Моррисон 1959 жылы «Достар қоғамының» мүшесі болды және 1965 жылға қарай Балтимордағы «Стони Рун Достар жиынында» атқарушы хатшы болып жұмыс істеді. Пацифизм принципіне берілген адал жақтас ретінде, ол Вьетнам соғысындағы АҚШ әскерінің әрекеттерін айыптады. Осыдан алты ай бұрын, 9 наурызда, АҚШ президенті Линдон Б. Джонсон Вьетнам соғысында напалмды қолдануға рұқсат берді, нәтижесінде соғыс аяқталғанға дейін әуе шабуылдарынан кем дегенде 50 000 бейбіт тұрғын қаза тапты. Бұл шешім квакер және бейбітшілік белсендісі Элис Герцті сол жылдың 16 наурызында Мичиган штатының Детройт қаласындағы көшеде өзін өртеп жіберуге итермеледі, бұл Тих Куанг Дюк 1963 жылы жасаған әрекетті еске салды. Қаза болған кезде Моррисон да квакер болған Энн Уэлшқа үйленген еді, олардың екі қызы мен бір ұлы болды.

Өлім

Моррисон бір жасар қызы Эмилиді Пентагонға алып барып, өзін өртеп жібермес бұрын оны жерге қойды немесе көпшілік арасынан біреуіне тапсырды. Форт-Майерге жедел жәрдеммен жеткізілгеннен кейін екі минут ішінде қайтыс болды. Моррисонның Эмилиді алып кету себептері толыққанды белгілі емес. Бірақ Моррисонның әйелі Энн кейіннен: «Ол осылай ойлаған жоқ болса да, Эмилидің онымен бірге болуы Норман үшін соңғы және үлкен серпіліс болды деп ойлаймын. Ол біз бомбалар мен напалм арқылы өлтірген, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалардың күшті символы еді». Уэльске жазған хатында Моррисон оның өзінің ісіне деген сенімін нығайтты. «Мен сені жақсы көретінімді біл, бірақ дін қызметкерінің ауылындағы балаларға көмектесуім керек». Макнамара Моррисонның өлімін «тек оның отбасы үшін ғана емес, сонымен қатар мен үшін де, ел үшін де трагедия» деп сипаттады. Бұл – көптеген вьетнамдықтар мен американ жастарының өмірін қиратып жатқан соғысқа қарсы айқай болды. Ол Анн Уэльш және үш баласы – Бен (1976 жылы рактан қайтыс болды), Кристина және Эмилиді қалдырды.

Мұра

Моррисон өзін-өзі құрбан етуге белсенді және шын ниетпен келген адам ретінде танылды. Вьетнамда Моррисон тез арада кейбір адамдар үшін халық қаһарманына айналды, оның есімі Мо Ри Ксон деп жазылды. Моррисон қайтыс болғаннан бес күн өткен соң, вьетнамдық ақын То Ху «Эмили, менің балам» атты өлеңін жазды, Моррисонның өзінің қызы Эмилиге арнап, оған құрбандығының себептерін түсіндірді. Моррисоннан бір апта өткен соң Роджер Аллен ЛаПорт Нью-Йоркте Біріккен Ұлттар Ұйымы ғимаратының алдында осыған ұқсас әрекет жасады. 1967 жылғы 9 мамырда, 1967 жылғы Пентагон лагерінің басталуы аясында наразылық білдірушілер Моррисон үшін қаралы жиын өткізді, содан кейін Пентагонды төрт күн бойы басып алып, олар ұсталды. Моррисонның жесірі Энн және олардың екі қызы 1999 жылы Вьетнамға сапар шекті, онда «Эмили, менің балам» атты танымал өлеңнің авторы То Хумен кездесті. Энн Моррисон Уэльс өзінің «Жүректің жалыны: Норман Моррисоннің Вьетнамдағы және үйдегі мұрасы» атты монографиясында осы сапарды және күйеуінің трагедиясын баяндайды. 2007 жылы АҚШ-қа келген Вьетнам Президенті Нгуен Мин Трит Моррисонның өзін өртеп жіберген жерге жақын Потомак өзенінің жағалауына барып, Моррисонды еске алу үшін То Хуның өлеңін оқыды.

Мәдени суреттер

Фильм жасаушы Эррол Моррис өзінің "Соғыс тұманы" атты деректі фильмінде Макнамарамен ұзақ сұхбат жүргізді, онда Макнамара былай дейді: "[Моррисон] Пентагонға келді, өзін бензинмен сулады. Ол кеңсеме астында өзін өртеп өлтірді – оның әйелі өте құнды мәлімдеме жасады: "Адамдар бір-бірін өлтіруді тоқтатуы керек" – және мен де сол сенімді бөлістім, сол кезде бөлістім, бүгін одан да мықтырақ сенемін". Содан кейін Макнамара: "Жақсылық жасау үшін қаншалықты жамандық жасауымыз керек? Бізде белгілі бір идеалдар, белгілі бір жауапкершіліктер бар. Кейде жамандыққа баруға тура келетінін мойындаңыз, бірақ оны барынша азайтыңыз". Моррисонның Пентагон алдындағы өзін-өзі өртеуі 2002 жылғы HBO драмасы "Соғыс жолында" көрсетілген, Моррисон рөлін Виктор Слезак ойнады. 1967 жылғы француз деректі фильмі "Вьетнамнан алыс" жинағында Моррисонның жесірі Энн Уэлш кішкентай балаларымен бірге Уильям Клейн түсірген бөлімде пайда болады. Уэлш күйеуінің қалай қайтыс болғанын айтып, оның ісіне қолдау білдіреді. Бұл кадрлар Парижде тұратын вьетнамдық эмигрант Энн Уенмен жасалған сұхбатпен алмастырылады, ол Моррисонның құрбандығы вьетнам халқы үшін қандай мағынаға ие болғанын сипаттайды.

Ескерткіштер

Вьетнамның Дананг және Хошимин қалаларында Моррисон атымен көше бар (бірақ Хошимин қаласында "Морисон" деп жазылған). Солтүстік Вьетнам Ханойдағы бір көшені оның құрметіне атады және оның құрметіне пошта маркасын шығарды. АҚШ-тың Солтүстік Вьетнамға қатысты эмбаргосының салдарынан, АҚШ-та осы маркаға ие болуға тыйым салынды.