Леопольд Годовский: Литвалық-американдық пианист және композитор

Кіріспе

Литвалық-американдық пианист және композитор (1870–1938)

Леопольд Мордхелович Годовский аға (13 ақпан 1870 – 21 қараша 1938) – Литвада туған американдық виртуоз пианист, композитор және педагог. Ол өзінің заманындағы ең беделді орындаушылардың бірі болды, пианино техникасындағы бос салмақ пен қозғалыстың тиімділігін қолдану туралы теорияларымен танымал болды – бұл принциптер кейіннен оның шәкірттері, мысалы, Генрих Нойхаус тарапынан таратылды. Ол музыкалық генийлер арасында "Пианоның Буддасы" деп даңқталды. Ферруччо Бусони олар екеуі – Годовский мен ол, "Франц Листтен бері клавиштік жазуға маңызды үлес қосқан жалғыз композиторлар" екенін айтты. Композитор ретінде Годовский ең белгілісі – «Ява сюитасы», «Триаконтамерон», «Пассакалия» және «Вальзермаскен», сондай-ақ басқа композиторлардың шығармаларын транскрипциялауларымен танымал. Осы туындылардың ең танымалдары – Шопеннің этюдтеріне арналған 53 зерттеу (1894–1914).

Өмір

Леопольд Годовский Žasliai (кейін Вильна губернаторы, Ресей империясы, қазіргі Литва) еврей тегінен шыққан Мордхель Годовский (1848—1872), Меркинеден, және Ханна Шейна Годовский (Левин, 1848—1918), Гельвонайдан туған. Оның ата-анасы 4 желтоқсан 1868 жылы Ширвинтаста үйленді. Годовскийдің әкесі, құрметті фельдшер, ұлы туылғаннан кейін он сегіз ай өткен соң холера эпидемиясында қайтыс болды, Леопольдты Вильнюсте анасы және асырап алған ата-анасы Луи мен Минна Пассиноктар тәрбиеледі. Оның таланты өте ерте көрінді, бес жасында Годовский шығармалар жаза бастады және фортепиано мен скрипкада шеберлікке жетті. Ол тоғыз жасында алғашқы концертін берді, одан кейін Литва мен Шығыс Пруссияда гастрольдік сапармен болды. Бала кезінде бірнеше сабақ алғанмен, Годовский көбінесе өзіндік білім алды. Годовский өзінің автобиографиялық фрагменті "Ретроспектива" еңбегінде былай деп жазды:

«Егер мен [Франц] Листтің немесе басқа да ұлы тұлғаның шәкірті болғанымды шындықпен айта алсам, қатты қуанған болар едім, бірақ олай емес. Мен өмірімде үш айлық сабақ алған емеспін. Мен екі жасымда фортепианода ойнай бастадым деп естідім. Дегенмен, менің ойымша, бұл оқианы тудырған отбасының қиялы болса керек. Мен оның шындығына кепілдік бере алмаймын. Менде ерекше тәжірибелер болды, мүмкін, осылай болған шығар. Маған ноталардың мәнін және пернетақтадағы саусақтардың қолданылуын кім үйреткенін немесе мен білімімді өзімдік ізденіс арқылы алғанмын, есімде жоқ, бірақ бесінші жасымнан бастап маған ешкім көмектеспегенін жақсы есімде. Берлиндегі Корольдік музыка мектебінде Эрнст Рудорфтан қысқа уақыт оқығаннан кейін ол АҚШ-қа кетті, онда 1884 жылы Бостонда алғашқы концертін өткізді. Оның ұлы Леопольд Годовский кіші (Леопольд Маннспен бірге) Кодахром фотомөлдірлік пленкасын ойлап тапты, сонымен қатар скрипкашы да болды. Леопольд кіші Джордж Гершвиннің кіші қарындасы Франсеске үйленді, осылайша музыкалық дәстүр жалғасты. Оның қызы, актриса Дагмар Годовский (1897—1975), Голливудтың бірнеше нұсқаусыз фильмдерінде, соның ішінде Рудольф Валентиномен бірге басты рөлдерде ойнады. Ол танымал қоғамдық тұлға болды және «Бірінші жақ көпше» (Нью-Йорк, 1958) атты автобиография жазды.

Композициялар

Композитор ретінде Годовский басқа композиторлардың фортепианолық шығармаларын парафразалауымен танымал болды, оларды ол тапқыр контрапунктикалық тәсілдермен және бай хроматикалық гармониялармен жетілдірді. Оның осы жанрдағы ең танымал жұмысы – Шопеннің этюдтарына арналған 53 зерттеу (1894–1914), онда ол әртүрлі әдістерді қолдана отырып, (қажеттілігі жоғары) түпнұсқа этюдтерді өзгертеді: қарсы мелодияларды енгізу, техникалық қиын үзінділерді оң қолдан сол қолға ауыстыру, сол қолға арналған толық шығарманы транскрипциялау немесе тіпті екі этюдті өзара тоқу, сол қол біреуін, оң қол екіншісін орындайды. Бұл шығармалар пианино музыкасының ең қиын туындыларының бірі болып саналады, және олардың кез келгенін орындауға батыл болған пианистердің саны аз. Мұндай пианистердің қатарында – бүкіл жинақты жаздырып, көптеген беделді сыйлықтарға ие болған Марк Андре Хамелин және концертте толық жинақты орындаған (жадынан орындаған жалғыз пианист) Франческо Либетта, сондай-ақ жинақты бейнежазбаға түсірген (Милан, 2006 жылғы наурыз). Годовскийдің шығармаларын жиі орындайтын пианистердің ішінде – Борис Березовский, Константин Щербаков және Эмануэле Делуччи. Годовскийдің басқа да маңызды транскрипциялары: «Ренессанс» (1906–09), онда Рамо мен Луллидің музыкалық шығармаларына қосымша, 12 Шуберт әні (1927) және Бахтың жеке виолончель мен скрипкаға арналған алты шығармасы фортепианоға транскрипцияланған, бірақ қосымша дауыстармен және т.б. Оның транскрипциялары көбірек танымал болғанымен, Годовский көптеген маңызды түпнұсқа шығармалардың авторы. Ол «Пассакалияны» (1927) және тек сол қолға арналған шығармалар жинағын (1930–31) өзінің ең жетілген туындылары деп санады; алайда, екеуі де гармония мен контрапунктқа дәстүрлі көзқарас ұстанады. «Жава сюитасы» (Phonoramas) (1925) – геймелан музыкасының ықпалымен Жаваға сапардан кейін жазылған эксперименталды туынды. Годовский «Пассакалия» немесе «Ми-минорлық» фортепианолық соната (1911) сияқты ірі масштабты шығармалар жазумен қатар, «Триаконтамерон» (1920; «Үш өлшемдегі 30 көңіл-күй мен көрініс» деген қосымша атауы бар) сияқты төрт қолға арналған 46 миниатюра сияқты кішкентай шығармалар жинағын жасауға да қабілетті болды. Годовскийдің көптеген түпнұсқа шығармаларын орындау өте қиын; «Пассакалия» (Франц Шуберттің «Аяқталмаған» симфониясының ашылу тақырыбына 44 вариация, каденция және фугадан тұрады) тіпті Владимир Горовиц ойнауға мүмкін емес деп мәлімдеді, оның пікірінше, оны орындау үшін алты қол қажет. Дегенмен, бұл шығарманың бірнеше жазбалары бар. Дәстүрлілігіне қарамастан, Годовскийдің композициялары Морис Равел мен Сергей Прокофьевке әсер еткен болуы мүмкін.

As a composer, Godowsky has been best known for his paraphrases of piano pieces by other composers, which he enhanced with ingenious contrapuntal devices and rich chromatic harmonies. His most famous work in this genre is the 53 Studies on Chopin's Études (1894–1914), in which he varies the (already challenging) original études using various methods: introducing countermelodies, transferring the technically difficult passages from the right hand to the left, transcribing an entire piece for left hand solo, or even interweaving two études, with the left hand playing one and the right hand the other. The pieces are among the most difficult piano works ever written, and only a few pianists have ventured to perform any of them. Among such pianists are Marc André Hamelin, who recorded the entire set and garnered a number of prestigious awards, and Francesco Libetta, who performed the complete set in concert (the only pianist to do so from memory) and made a video recording of the set (live in Milan, March 2006). Other pianists who frequently perform Godowsky are Boris Berezovsky, Konstantin Scherbakov and Emanuele Delucchi. Other important transcriptions by Godowsky include Renaissance (1906–09), a collection which includes arrangements of music by Rameau and Lully, 12 Schubert Songs (1927), and six transcriptions of Bach's music for solo cello and solo violin, arranged for piano, but with complementary voices, etc. Although his transcriptions are much more well known, Godowsky also composed a number of substantial original works. He considered the Passacaglia (1927) and a collection of pieces for left hand alone (1930–31) to be his most mature creations; both, however, employ traditional approach to harmony and counterpoint. A more experimental work was the Java Suite (Phonoramas) (1925), composed after a visit to Java, under the influence of gamelan music. Godowsky was equally comfortable writing large scale works like the Passacaglia or the five movement Piano Sonata in E minor (1911) as he was creating collections of smaller pieces, such as the 46 Miniatures for piano four hands and the Triakontameron (1920; subtitled "30 moods and scenes in triple measure"). Quite a number of Godowsky's original works are considerably difficult to perform; the Passacaglia (which consists of 44 variations, cadenza and fugue on the opening theme of Franz Schubert's "Unfinished" Symphony) was declared to be unplayable even by Vladimir Horowitz, who claimed it would require six hands to perform. Nevertheless, the work has had a number of recordings. Despite their traditionalism, Godowsky's compositions may have influenced Maurice Ravel and Sergei Prokofiev.

Қабылдау және ықпал

Годовский өз заманының ең жоғары бағаланған пианиношыларының бірі болды, оны тыңдаушылар, әріптестері және сыншылар бірдей мадақтады. Артур Рубинштейн оның «механизміне ие болу үшін бес жүз жыл қажет болады» деп атап өтті, ал Ферруччо Бусони өзін және Годовскийді Листтен бері пернетақтаға нота жазу және орындау өнеріне маңызды үлес қосқан жалғыз композиторлар деп есептеді. Годовскийдің өте қиын транскрипциялары мен ұстамды техникасы кейбір сыншыларды, Джеймс Хунекер сияқты, оны «пианиношылар үшін пианиношы» деп сипаттауға итермеледі. Годовскийдің ізбасарларының арасында Владимир де Пахман және Сергей Рахманинов сияқты көрнекті пианиношылар болды, олар Годовскийдің қызы Дагмардың сөзіне сәйкес, оның музыкасын және орындалуын құдайлаған. Годовскийдің орындауын ұнатпағандар да оның үлкен техникалық қабілетін мойындады: Клаудио Аррау, мысалы, оны «ең ұлы техниктердің бірі» деп жариялады, тіпті оның ойнауын «жалықтыратын» деп санап, Годовскийдің «меццо фортеден асып кетпегенін» айтты. Годовскийдің кең репертуары екі ғасырдан астам музыканы қамтыды, қазіргі заманғы музыкадан бастап Рамо мен Луллидің музыкасына дейін, олардың шығармаларын ол транскрипциялады. Осының салдарынан Годовскийдің ең жақсы туындылары концерт сахнасында немесе жазу студиясында емес, үйінде туды. Бір күні кешке Годовскийдің үйінен шыққан Йозеф Хофман Абрам Часинге: «Бүгін естігендеріңді ешқашан ұмытпа, сол дыбыстың есте сақтауын жоғалтпа. Ондай дыбыс әлемде жоқ. Әлемнің Попсиді оның ең жақсы орындауында естімегені өкінішті» деді. Годовскийдің шәкірттерінің қатарында Пол Уэллс, Аполинари Сзелуто, Ян Сметерлин, Иссай Добровен, Тина Лернер, Фанни Чарльз Диллон, Элис Фриска, Леонард Либлинг, Абби Саймон, Ханна Воленховен, Миртл Элвин және Генрих Нойхаус болды, ол Сәуірбек Рихтер, Эмиль Гилельс және Раду Лупуға сабақ берді.