Альпілік эдельвейс – тау гүлінің сипаттамасы

Кіріспе

Өсімдік түрі, басқаша "Арыстан аяғы" деп аталады.

Leontopodium nivale, көбінесе эдельвейс (Alpen Edelweiß, ағылшынша айтылуы /audio=en us edelweiss.ogg/'/eɪ//d//əl//v//aɪ//s/ AYdəlvice) деп аталады, астралылар тұқымдасына жататын тау гүлі. Бұл өсімдік шамамен [биіктік көрсетілмеген] биіктіктегі тасты әккішті жерлерді ұнатады. Ол улы емес және дәстүрлі медицинада асқазан мен тыныс алу ауруларына ем ретінде қолданылған. Оның жапырақтары мен гүлдері тығыз түкпен жабылған, бұл өсімдікті суықтан, құрғақтықтан және ультракүлгін сәулеленуден қорғайды. Бұл – шалқары таулы аймақтарда кездесетін, қысқа ғұмырлы, сирек гүл. Ол альпинизмнің, Альпі мен Карпат тауларымен байланысты қатаң сұлулық пен тазалықтың символы ретінде қолданылады. Бұл Болгария, Австрия, Словения, Швейцария және Италия сияқты бірнеше елдің ұлттық символы болып табылады. Румынияда ол 1931 жылы "табиғат ескерткіші" деп жарияланды. Эдельвейс күні 5 наурызда тойланады. Халық арасындағы дәстүр бойынша, осы гүлді жақындарына сыйлау – адалдыққа берілген уәде.

Аттар

Гүлдің жалпы атауы Edelweiß неміс тілінде, ол "асыл" және "ақ" сөздерінен құралған. Словения тілінде оның аты – планика, яғни "тау қызы". Румынияда оны floare de colț деп атайды, бұл "қапталды тік жардан төңкерілген гүл" дегенді білдіреді. Итальян тіліндегі Альпіде оны Stella Alpina деп, ал француз тіліндегі Альпіде étoile des Alpes деп атайды, яғни "Альпі тауының жұлдызы". Эдельвайс – бұл өсімдіктің көптеген аймақтық атауларының бірі болды және 19 ғасырдың бірінші жартысында Альпілік туризмнің даму кезеңінде кеңінен таралды. Басқа атаулары: Chatzen Talpen ("мысық тырнақтары") және ескіше Wullbluomen ("жүн гүл", 16 ғасырда кездесетін). Leontopodium ғылыми атауы – грекше leontopódion, "арыстан тырнағы" сөзінің латыншасы. Латынша nivale сөзі "қар" немесе "қараспан" дегенді білдіреді.

Таксономия

1822 жылдан бері Леонтоподиум Gnaphalium туысының құрамына енбей, Gnaphalieae тайпасы ішінде жеке туыс ретінде жіктеледі. 2003 жылы Leontopodium alpinum Leontopodium nivale-нің бір түрі ретінде қайта жіктелді. Осылайша, альпілік эдельвейс қазіргі уақытта Leontopodium nivale subsp. alpinum (Cass.) Greuter және Leontopodium nivale subsp. nivale екі түршеге бөлінеді.

Сипаттама

Өсімдіктің жапырақтары мен гүлдері ақ түкпен жабылған, жұмсақ (томентозды) көрінеді. Edelweiss гүлдің гүлшоғырлары жабайыда немесе өсірілгенде 1 метрге дейін өседі. Әрбір гүл бес-алты сары, шоғырланған гүлшоғыр гүлшелерінен тұрады, олар екі жұлдызды пішіндегі жұмсақ ақ "жапырақтармен" (техникалық тұрғыдан, тостағаншалармен) қоршалған. Гүлдер шілде мен қыркүйек айлары аралығында гүлдейді.

Тіршілік ету ортасы және таралуы

Леонтоподиум нивале Альп, Пиреней таулары және Италияның Апеннин тауларындағы әктас тасты жерлерді, шамамен белгілі бір биіктікте өсіруді ұнатады.

Қорғау

Leontopodium nivale IUCN-нің алаңдатуды тудырмайтын түрі саналады. Бұл түрдің саны көптеп теріліп алыну салдарынан азайған, бірақ қазір заңдармен қорғалады, экс-ситу сақтау шаралары қолданылады және ұлттық саябақтарда өседі. Өсімдіктердің өмір сүру мерзімі қысқа, оларды тұқымнан өсіруге болады.

Химиялық құрамдас бөліктер

Терпеноидтар, фенилпропаноидтар, май қышқылдары және полиацетилендер сияқты әртүрлі кластағы қосылыстар эдельвейс өсімдіктерінің әртүрлі бөліктерінде кездеседі. Леолигин лигнаның басты құрауышы екені хабарланды. Эдельвейс Альп тауларында ғасырлар бойы дәстүрлі халық медицинасында қолданылып келеді. Өсімдіктің әртүрлі бөліктерінен алынған экстракттар іш ауруын, тыныс алу ауруларын, жүрек ауруларын және диареяны емдеу үшін пайдаланылған. Сондықтан ол көп жылдар бойы "құрсақ ауруы гүлі" деп те аталды. Тау халқы оны құрғақ гүл шоғында ұзақ сақталатын ("мәңгілік гүл") гүл ретінде де қолданды. Косметика индустриясы осы өсімдік пен оның экстракттарына бірнеше жыл бұрын ғана назар аударды.

Символды қолданыстар

XIX ғасырда эдельвейс Альпілік аймақтың және оның жергілікті тұрғындарының тазалығының символы болды. Бұрын назарсыз қалған эдельвейске деген құмарлық 19 ғасырдың ортасында басталды. Оқиға 1856 жылы Австрия императоры Франц Иосиф I әйелі Сисимен бірге Гросглокнердегі Пастерзен мұздығына тау сапарына шыққан кезде болды. Император сол жерде әйелі үшін тік жартастан эдельвейс жұлып алып, «Өмірімде алғаш рет өзім таңдаған гүл» деді. Бұл танымал жұптың эдельвейске деген әуесі ортақ еді және бұл оқиға көптеген адамдардың назарын осы альпілік өсімдікке аударды. Өсімдік Австрияның Елизавета патшайымының символы ретінде танылды. 1865 жылы суретші Франц Ксавер Винтерхальтер салған портретте патшайымның шашына тоғыз жасанды эдельвейс гүлінен жасалған жұлдыз өрілген. Бағалы металл мен алмастан жасалған зергерлік бұйымдарды 1850 жылдан кейін сол кездегі сарай зергері Александр Эммануэль Кёхерт жасады. XIX ғасырдың соңында тау туризмінің дамуымен эдельвейс альпинистер мен таушылардың белгісі мен символына айналды. Көптеп теріліп алынатын бұл символды түрдің жойылып кетуіне жол бермеу үшін ол ертеден табиғат қорғауға алынды. Эдельвейс көптеген альпинистік клубтар мен қауымдастықтардың логотипінде пайда болды. Әсіресе, Австро-Венгрия армиясында сыншыл, қарапайым және төзімді альпілік өсімдіктер мен альпійлік әскерлерге қажетті табандылық, ептілік және жаңашылдық арасындағы символикалық байланыс танылды, атап өтілді және көбінесе төсбелгілер мен атаулармен көрсетілді. Альп эдельвейсі император Франц Иосифтің әскерлеріне (Кайзершутценнің үш полкі) Австро-Венгрия армиясының тауларда қолдануына арналған белгі ретінде тағайындалды. Ол форманың жағасында тағылды. Бертольд Ауербахтың «Эдельвейс» романында (1861) альпинист үшін эдельвейс гүлін алудың қиындығы осылай бейнеленген: «Бір гүлге ие болу – ерекше батылдықтың дәлелі». Бұл идея сол кездегі альпинизмнің алғашқы кезеңдеріндегі танымал мифологияның бір бөлігіне айналды. Ауербахтың романы 1869 жылы ағылшын тіліне аударылып, Ральф Уолдо Эмерсонның сөзімен алғы сөз жазылды: «Ботаниктерге белгілі бір гүл бар, ол біздің жазғы «Мәңгілік өмір» деп аталатын өсімдігімізбен бір туыс, сондай Гнафалиум, Тироль тауларының ең қол жетпес жартастарында өседі, онда шамоилар батылы бармайды, және аңшы, оның сұлулығына және оның махаббатына (өйткені швейцариялық қыздар оны өте бағалайды), оны алу үшін жартасқа көтеріледі және кейде гүлін қолында ұстап, аяғында өлі қалпында табылады. Ботаниктер оны Gnaphalium leontopodium деп атайды, ал швейцариялықтар Edelweisse дейді, яғни «Асыл тазалық»». Бүгінде эдельвейс альпілік генцианмен бірге Альпідегі жалғыздықтағы шыңдар мен таза ауаның символы болып табылады. Осы өсімдіктерге арналған әндер шырқалады және олармен байланысты көптеген сувенирлер сатылады.

In the 19th century, the edelweiss became a symbol of the rugged purity of the Alpine region and of its native inhabitants. The passion for edelweiss, which had previously been neglected, began in the middle of the 19th century. The focus is on an incident from 1856, when the Austrian Emperor Franz Joseph I went on a mountain hike to the Pasterzen Glacier on the Großglockner with his wife Sisi. There the emperor picked his wife an edelweiss from the steep rock with the words "The first in my life that I picked myself". The affection for edelweiss was a common feature of the famous couple and this well known story raised people's attention to this alpine plant. The plant became known as a symbol of the Austrian Empress Elisabeth. A portrait by the painter Franz Xaver Winterhalter painted in 1865 shows Empress Elisabeth with nine artificial edelweiss stars braided in her hair. The jewelry made of precious metal and diamonds was designed in the years after 1850 by the then court and chamber jeweler Alexander Emanuel Köchert. With the rise of mountain tourism at the end of the 19th century, the edelweiss became the badge and symbol of alpinists and mountaineers. In order to prevent the extinction of the often picked symbolic species, it was placed under nature protection early on. The edelweiss was soon adopted as a symbol in the logo of numerous alpine clubs and associations. In the Austro Hungarian Army in particular, the symbolic relationship between defiant, frugal and resilient alpine plants, and the required perseverance, agility and cutting edge of the alpine troops was recognized, emphasized, and often promoted by badges and designations. The Alpen Edelweiss was assigned as a badge by Emperor Franz Joseph to troops (three regiments of Kaiserschützen) of the Austro Hungarian Army intended for use in the mountains. It was worn on the collar of the uniform skirt. In Berthold Auerbach's novel Edelweiss (1861), the difficulty for an alpinist to acquire an edelweiss flower was exaggerated to the point of claiming: "the possession of one is a proof of unusual daring." This idea at the time was becoming part of the popular mythology of early alpinism. Auerbach's novel appeared in English translation in 1869, prefaced with a quote attributed to Ralph Waldo Emerson:
There is a flower known to botanists, one of the same genus with our summer plant called "Life Everlasting", a Gnaphalium like that, which grows on the most inaccessible cliffs of the Tyrolese mountains, where the chamois dare hardly venture, and which the hunter, tempted by its beauty, and by his love (for it is immensely valued by the Swiss maidens), climbs the cliffs to gather, and is sometimes found dead at the foot, with the flower in his hand. It is called by botanists the Gnaphalium leontopodium, but by the Swiss Edelweisse, which signifies Noble Purity. Together with the alpine gentian, the edelweiss is also a symbol of lonely peaks and pure air in the Alps today. These plants are celebrated with songs and many souvenirs related to them are sold.

1945 жылдан кейін

Эдельвейс – АҚШ армиясының 10-шы арнайы күштер тобының 1-ші батальонындағы әскерлер киетін белгі. Флинт Казернедегі Waffen SS офицерлік мектебін (Юнкерсшуль) басып алғаннан кейін, олар символды полковник Аарон Банктің басшылығымен қабылдады. "Эдельвейс" атты ән Роджерс пен Хаммерштейннің "The Sound of Music" (1959) мюзиклі үшін жазылды. 2002 жылдан бері Австрияның 2 евроценттік монетасында эдельвейс бейнеленген. 1959 жылдан 2001 жылға дейін бір шиллингтік монетада үш гүлдің шоғыры бейнеленген. Бұл Болгария туристік одағының және Болгария тау бақылау және құтқару қызметінің символы. Сонымен қатар, бұл Швейцарияның ұлттық туристік ұйымының символы. Ол Румынияның елу лей банкнотында бейнеленген. Австриялық пиво бренді – Edelweiß. Эдельвейс бірнеше альпинисттік клубтардың логотиптерінде қолданылады, мысалы, Deutscher Alpenverein (Германияның Альпинисттік клубы), Österreichischer Alpenverein (Австрияның Альпинисттік клубы), Societá Alpina Friulana (Фриулияның Альпинисттік клубы) немесе Alpenverein Südtirol (Оңтүстік Тироль Альпинисттік клубы). Эдельвейс сонымен қатар Халықаралық тау жетекшілері қауымдастығының (UIMLA) логотипінде де қолданылады. Оңтүстік Тироль халықтық партиясы гүлді өзінің логотипі ретінде пайдаланады. "Астерикс Швейцарияда" (1970) комиксіндегі сюжет Швейцария тауларында эдельвейс іздеуге және уланған римдік квесторды емдеу үшін Галлияға гүл әкелуге байланысты. Edelweiss Air, Швейцарияда орналасқан халықаралық әуе компаниясы, гүлдің атымен аталады және оның логотипінде де бейнеленген. Музыкант Moondog "High on a Rocky Ledge" әнін эдельвейс гүлінен шабыт алып жазды. "Bring me Edelweiss" музыка тобының ең танымал әні. Польшаның кәсіби хоккей командасы MMKS Podhale Nowy Targ өзінің эмблемасы ретінде эдельвейс қолданады. Edelweiss Lodge and Resort – Германияның Гармиш қаласында орналасқан әскери демалыс орны. Лорд Хуронның "La Belle Fleur Sauvage" әнінің мәтіні сүйікті адамға эдельвейс сыйлау дәстүрінен шабыттанған. Dark Parables франшизасының 7-ші бөлімінде Snow Edelweiss гүлі Snow Queen, Snow White-тың қарсыласы, Prince Ross Red of the Fiery Rosa гүлімен байланысты гүл екені анықталды. HBO-ның 2001 жылғы "Ағалар тобы" мини-сериалында өлі неміс солдатының киімінен эдельвейс табылған. Бұл туралы сұрағанда, капитан Льюис Никсон: "Бұл эдельвейс. Ол тауларда, ағаштардың үстінде өседі. Яғни, ол оны алу үшін сол биіктікке көтерілген. Бұл – нағыз жауынгердің белгісі". Тактикалық RPG, Valkyria Chronicles-те команда өз танкін "Эдельвейс" деп атады, бұл жауларына қарсы табандылықтың символы. "Сендерге ұшатын апат" корей драмасында Ри Чжон Хёк Юн Сериге тоқшадағы эдельвейс сыйлайды. Кейіннен ол одан "эдельвейс өсетін жерде" кездесуін сұрайды, бұл олар кейін кездесетін Юнгфрау аймағын білдіреді. Эдельвейс – украин қарулы күштерінің 10-шы тау шабуыл бригадасының символы. 2023 жылдың ақпан айында президент Владимир Зеленский бригадаға "Эдельвейс" құрметті атағын берді. Литва тәуелсіздігін алғаннан кейін, Литвада тұратын неміс тегіндегі балалар Эдельвейс қауымдастығын құрды, кейіннен Эдельвейс Вольфскиндері (Волк балалары) деп аталды. "Tiroler Edelweiss" – Калифорниялық Minenwerfer Black Metal тобының 2019 жылғы Alpenpässe альбомынан шыққан, Бірінші дүниежүзілік соғыстың Альпі театрларын еске түсіретін ән.

The edelweiss is worn by troops in the 1st Battalion of the United States Army's 10th Special Forces Group, who adopted the symbol under the command of Colonel Aaron Bank after it had occupied a Waffen SS officer school (Junkerschule) at Flint Kaserne. A song, "Edelweiss", was written for Rodgers and Hammerstein's musical The Sound of Music (1959). Since 2002, the Austrian 2 euro cent coin has depicted an edelweiss. From 1959 to 2001, the one schilling coin depicted a bunch of three flowers. It is the symbol of the Bulgarian Tourist Union and the Bulgarian Mountain Control and Lifeguard Service. It is also the symbol of the Swiss national tourism organisation. It is featured on the Romanian fifty lei note. An Austrian brand of beer is Edelweiß. The edelweiss is used in the logotypes of several alpine clubs such as the Deutscher Alpenverein (German Alpine Club), the Österreichischer Alpenverein (Austrian Alpine Club), the Societá Alpina Friulana (Friulian Alpine Club) or the Alpenverein Südtirol (South Tyrol Alpine Club). The edelweiss is also used in the logotype of the Union of International Mountain Leader Associations (UIMLA). The Südtiroler Volkspartei (South Tyrolean People's Party) uses the flower as its logo. In Asterix in Switzerland (1970), the plot is driven by a quest to find edelweiss in the Swiss mountains and bring a bloom back to Gaul to cure a poisoned Roman quaestor. Edelweiss Air, an international airline based in Switzerland, is named after the flower, which also appears in its logo. The musician Moondog composed the song "High on a Rocky Ledge", inspired by the Edelweiss flower. "Bring me Edelweiss" is the best known song of the music group Edelweiss. Polish professional ice hockey team MMKS Podhale Nowy Targ uses an edelweiss as its emblem. Edelweiss Lodge and Resort is a military resort located in Garmisch, Germany. The song La Belle Fleur Sauvage by Lord Huron has lyrics inspired by the tradition of presenting a loved one with an edelweiss. In the 7th instalment of the Dark Parables franchise, the Snow Edelweiss flower is revealed to be the flower associated with the Snow Queen, Snow White, the counterpart to her fraternal twin brother, Prince Ross Red of the Fiery Rosa flower. In HBO's 2001 mini series Band of Brothers, edelweiss is found on a dead German soldier's uniform. When asked about this, Captain Lewis Nixon replied, "That's edelweiss. It grows in the mountains, above the treeline. Which means he climbed up there to get it. Supposed to be the mark of a true soldier." In the tactical RPG, Valkyria Chronicles, the team names their tank "The Edelweiss" as a symbol of perseverence against their enemy. In the Korean drama Crash Landing on You, Ri Jyeong Hyuk gives Yoon Se ri a potted edelweiss. He later asks her to meet him "where the edelweiss grows", referring to the Jungfrau region where they later meet again. Edelweiss is used as a symbol by 10th Mountain Assault Brigade of the Ukrainian Armed Forces. In February 2023 the brigade was granted the honorific "Edelweiss" by President Volodymyr Zelenskyy. After Lithuania regained its independence, children of German descent living in Lithuania formed the Edelweiss community, later renamed the Edelweiss Wolfskinder (Wolf children). "Tiroler Edelweiss" is a song by California black metal band Minenwerfer from their 2019 album Alpenpässe recounting the Alpine theater of World War I.