Кіріспе

1993 жылдан 2003 жылға дейін Кипр президенті болған Глафкос Иоанну Клеридес (Γλαύκος Ιωάννου Κληρίδης; 24 сәуір 1919 – 15 қараша 2013) – кипрлік мемлекет қайраткері. Ол 1974 жылы және 1993 жылдан 2003 жылға дейін Кипр президенті қызметін атқарды. Адвокат және бұрынғы Корольдік әуе күштерінің ұшқышы Клеридес Кипрдің тәуелсіздік күресінде маңызды рөл атқарды, бірінші кезде отаршылдыққа қарсы партизандық ұйым EOKA мүшесі ретінде, кейін елдің конституциясын жасауға қатысты. Ол 1960 жылдан 1976 жылға дейін Өкілдер палатасының бірінші спикері болды және 1974 жылғы төңкеріс сәтсіз аяқталғаннан кейін аралдың қорғанысын бақылаумен арал президенті міндетін уақытша атқарды, түрік басқыншылығы кезінде аралдың қорғанысын ұйымдастырды. Клеридес 1976 жылы орталық-оңшыл «Демократиялық жиын» партиясын құрды және 1993 жылы президент сайлауында осы партияның үміткері ретінде жеңіске жетті, ал 1998 жылы екінші мерзімге қайта сайланды. 2003 жылы үшінші мерзімге сайлануға таяқталмады. Президент ретінде Клеридес маңызды экономикалық өсім кезеңіне төрағалық етті және Кипрдің Еуропалық Одаққа қабылдануына зор үлес қосты. Саяси және құқықтық білімімен кеңінен құрметтелген ол 2013 жылы қайтыс болғанға дейін Кипр саясатындағы ықпалды тұлға болып қала берді.

Жеке өмір

Клерид Никосияда дүниеге келген. Ол заңгер және мемлекет қайраткері Иоаннис Клеридес пен Элли Аргиридудың үлкен ұлы болды. Оның бір әпкесі – Хризанти, бір інісі – Ксантос болған. Клеридес 1947 жылы Лондонда Махатма Гандидің жеке дәрігері Абрахам Эрулкардың еврей қызы Лила Эрулкармен (31 қазан 1921 – 6 маусым 2007) үйленді. Олардың бір қызы болды, Кэтрин (1949 жылы Лондонда туған), ол кейін Демократиялық жиналыстың Өкілдер палатасының депутаты болды. Ол 2013 жылғы 15 қарашада Никосияда қайтыс болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Клерид Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінде қызмет етті. 1942 жылы оның ұшағы Германия үстінде атып түсіріліп, ол тұтқынға түсті.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Соғыстан кейін ол Лондон Король колледжінде құқық танымын оқыды және 1948 жылы LLB дәрежесін алды. 1949 жылы Gray's Inn арқылы сотқа қабылданып, Кипрде құқық қызметін бастады.

Кипрдің тәуелсіздігі

1955-1959 жылдардағы Кипрдің тәуелсіздік соғысы кезінде ол "Гиперид" атты лақап атымен EOKA ұйымында қызмет етті және британдық билік органдарымен тұтқындалған ұйымның көптеген мүшелерін қорғады. Осы кезеңдегі оның маңызды жетістіктерінің бірі – британдықтардың адам құқықтарын бұзу фактілерін тізімдеп, оларға дәлелдер жинаған құжатты жасау болды. Бұл құжатты Грекия үкіметі Еуропа Кеңесінің Адам құқықтары жөніндегі комитетіне ұсынды. Клеридес 1959 жылы Лондонда өткен Кипр жөніндегі конференцияға қатысты, ал отарлық басқарудан тәуелсіздікке көшу кезеңінде (1959-1960 жж.) Әділет министрі болып қызмет етті. Сол жылдары ол Бірлескен конституциялық комитеттегі грек кипрлік делегациясын басқарды.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

1960 жылы шілдеде ол Өкілдер палатасына сайланды, ал Өкілдер палатасы оны өз кезегінде бірінші спикер етіп сайлады. Ол бұл лауазымда 1976 жылдың 22 шілдесіне дейін қызмет етті. Алғашқы президенттік сайлауда Клеридес Макарий III-ті қолдады, ал екінші үміткер оның әкесі Иоаннис Клеридес болды. 1974 жылы грек-қыптық жарымәскери ұйымы EOKA B демократиялық жолмен сайланған президент Макариосты құлатып, Никос Сампсонды билікке келтіргеннен кейін Түркия Кипрге басып кірді. Үш күннен кейін Самсон отставкаға кетуге мәжбүр болды. Осы күні, 1974 жылдың 23 шілдесінде, Клеридес Конституцияның тиісті қағидаларына сәйкес Республика Президентінің міндеттерін уақытша өзіне алды. Ол бұл міндеттерді 1974 жылдың 7 желтоқсанына дейін, Макариостың оралу күніне дейін атқарды, ол 1974 жылдың 16 шілдесінде төңкеріс салдарынан қашуға мәжбүр болды. Макариос та, Өкілдер палатасы да Клеридес осы кезеңде атқарған қызметі үшін көпшілік алдында ризашылық білдірді. Сыншылар, әсіресе EDEK партиясы, бұл кезеңді төңкерістен кейінгі кезең деп сипаттайды, демократия Макариос қайтып келгенге дейін толыққанды қалпына келмегенін көрсетеді. Клеридес болса, төңкеріске әкелген «зорлық-зомбылық пен қарсы зорлық-зомбылықты» (яғни EOKA B және EOKA B-мен күресу үшін құрылған арнайы жарымәскери полиция органы «Эфедрико» арасындағы қақтығысты) бірнеше рет айыптады. 1976 жылы ол Демократиялық жиын (ДСЖ) партиясын құрды. Ол Кипр президенттігіне алты рет кандидат болды және 1993 және 1998 жылдары екі бес жылдық мерзімге сайланды. Клеридес төрт томдық «Менің куәлігім» (Alithia Publishing, Кипр, 1988) атты автобиографиялық еңбегінде 20 ғасырғы Кипр тарихын кеңінен суреттеді.

Төрағалық

1993 жылы Клеридес Кипр Республикасының президенті болып сайланды және 1998 жылы қайта сайланды. Оның үкіметі Кипрдің Еуропалық Одаққа қосылуында шешуші рөл атқарды, келіссөздер 1998 жылы басталды және 2002 жылы сәтті аяқталды. Клеридес Кипрдің Еуропалық Одаққа қосылуын Кипр мәселесі шешілмей тұрып қол жеткізгені ерекше атап өтуге лайық. Оның басшылығымен Кипр экономикасы тұрақты болды, нәтижесінде 2004 жылы Еуропалық Одаққа қосылған он елдің ішінде ең байсы ел атанды. Клеридес президенттік қызметінде Кипр Ұлттық гвардиясының қорғаныс қабілетін күшейтуге бағытталған жұмыстар да жүргізді. 1993 жылдың қараша айында Грекия мен Кипр «Біртұтас аймақтың қорғаныс доктринасын» жариялады, оның негізгі ерекшелігі – қорғанысқа бағытталғандығы және екі тарапқа қарсы кез келген агрессияны болдырмау немесе оған тойтарыс беру мақсаты. Доктрина жарияланған кезде Грекияның Түркияның еркін Кипрге басып кіру әрекетін соғысқа себеп болатын жағдай ретінде қарастыратыны айқын көрсетілді. Оның басшылығымен 1997 жылы S-300 әуе қорғаныс зымырандары сатып алынуы Кипр мен Түркия арасындағы саяси шиеленісті күрт күшейтті. Ауыр халықаралық қысымға тап болған Клеридес S-300 зымырандарын Грекияның әуе күштеріне беруге шешім қабылдады, орнына Грекиядан басқа қару-жарақ алды. 2003 жылғы президент сайлауында ол Аннан жоспарына ерекше назар аударған үгіттен кейін Тассос Пападопулосқа жеңілді.

Құрмет пен марапаттар

1959 жылдан 1960 жылға дейін Клеридес Кипр Қызыл Крестінің президенті қызметін атқарды. Ерекше қызметтері үшін оған Құрмет грамотасы және өмір бойы мүшелік берілді. Ол сондай-ақ Халықаралық Рауль Валленберг қорының Құрметті мүшесі атанды. Кипр Республикасы оның қайтыс болғаннан кейін Ларнака халықаралық әуежайына оның есімін берді.