Румыниялық Рома музыканттары және "Ләутар" дәстүрі

Кіріспе

Кәсіби рома музыканттары, румын музыканттары.

Румын тіліндегі "lăutar" (; көпше түрі: "lăutari") музыканттар тобын білдіреді. Бұл термин 18 ғасырдың соңында кәсіби рома музыканттарының шеңберінде қабылданып, пайдаланыла бастады. Сөз "lăută" сөзінен туындаған, ол румын тілінде лют аспабын білдіреді. "Lăutari" әдетте "taraf" деп аталатын топтарда ойнайды.

Терминология

Lăutar, DEX ("Dicționarul Explicativ al Limbii Române" – "Румын тілінің түсіндірме сөздігі") бойынша, lăută ("лютня") және кәсіби атауларға тән ar жұрнағынан құралған. Алғашқыда бұл сөз тек лютняда ойнайтын румын шаруа музыканттарын атау үшін қолданылған. Румын тіліндегі жалпылама lăutar сөзі мен рома тайпасы арасында айырма жасау қажет. Басқа музыканттар да өз аспаптарының атымен аталған, мысалы: скрипкар (скрипкашы), кобзар (қобызшы) және наингиу (най/сырнайшы). 17 ғасырдан бастап lăutar сөзі ойналатын аспапқа қарамастан қолданыла бастады.

Тарих

Лаутари туралы алғашқы дерек 1558 жылға қатысты, ол кезде Валахия воеводасы Мирча Чобану (Османлылар оны 1545 жылдың қаңтарында билеуші етіп тағайындады) Молдавиялық Ворник Дингаға Русте лаутарды (Русте лаутар) сыйға берген. 1775 жылы Валахияда алғашқы lăutărească гильдиясы (breaslă) құрылды. Лаутарилер құлдықтағы романдар мен дербес емес румындардан құралды, бірақ романдар басымдық құрды. Олардың аз ғана бөлігі, кальдераш немесе урсари тобынан шыққандар, әлі де рома тілінде сөйлейтін. Лаутарилер негізінен қазіргі Румынияның Молдова, Мунтения, Ольтения және Добруджа аймақтарында кездесетін. Осы себепті Трансильванияның шаруалар музыкасы көбірек «таза» қалды. Банатта да осындай жағдай болды. Бүгінде Трансильванияда рома лаутарилары басым. Орындаушылар ретінде лаутарилер көбінесе «тараф» деп аталатын топқа еркін бірігеді, ол көбінесе үлкен отбасының еркектерінен тұрады. (Әйел лаутарилер де бар, көбінесе әншілер, бірақ олардың саны еркектерден әлдеқайда аз.) Әр тарапты бірінші солист (primaș) басқарады. Дәстүр бойынша лаутарилер құлақпен ойнайтын, бірақ бүгінде олардың көпшілігі музыкалық білім алып, нота оқи алады. Лаутарилер өздерін рома халқының элитасы санайды. Lăutărească музыкасы күрделі және әсем, тығыз гармониялармен және ұқыпты безендірулермен ерекшеленеді, оны орындау үшін жақсы техника қажет. Лаутарилер шабытты Румынияның пасторальдық музыкасынан, шіркеуде ойналатын византиялық музыкадан, сондай-ақ түрік, орыс немесе Батыс Еуропа сияқты шетелдік музыкадан алды. Импровизация lăutărească музыкасының маңызды бөлігі болып табылады. Лаутар әрбір әуенді орындағанда оны қайта жасайды. Осы себепті lăutărească музыкасы джаз музыкасымен салыстырылады. Джаз ойнаған Дамиан Драгичи тобының лаутари, lăutărească музыкасы – джаздың бір түрі деді. Лаутари музыкасы Румынияның шаруалар тойларының құрылымын белгілейді, сонымен қатар ойын-сауық қызметін (тек музыка ғана емес, әртүрлі фокус-трюктер, әңгімелер, аюларды оқыту және т.б.) ритуалдың аса қызықты емес кезеңдерінде ұсынады. Лаутарилер сонымен қатар үйлену рәсімдері кезінде басшылықты өз қолына алып, спирттік ішімдіктердің әсерінен туындаған кез келген дау-жанжалды реттейді. Бұл шараларға 48 сағатқа жуық уақыт бойы күш жұмсауды талап етеді. Лаутарилердің репертуарына хора, сырба, брэул (жоғары темпті хора), дойул, түрік ритмдері бар әуендер (geamparaua, breaza, rustemul, maneaua lăutărească, cadâneasca), дойна, де аскултаре (шамамен «тыңдау үшін ән», оны дойнаның күрделі түрі деп санауға болады), кынтекул бэтрэнеск, келуш, арделяна, корагяска, бэтута кіреді. Румынияның оңтүстігінде lăutărească музыкасының ауылдық және қалалық екі қабаты бар. Орта ғасырларға дейінгі дәстүрге сәйкес, лаутарилердің көпшілігі осы үйлену тойларынан түскен ақыны достары мен отбасыларына арналған ұзақ банкетке жұмсайды.

The first mention of lăutari is from 1558 when Mircea Ciobanul (appointed ruler by the Ottomans in January 1545), the Voivode of Wallachia, gives Ruste lăutarul (Ruste the lăutar) as a gift to the Vornic Dingă from Moldavia. In 1775 the first lăutărească guild (breaslă), was established in Wallachia. The lăutari were both slave Roma and serfdom Romanians, but the Roma were the majority. Only a few of them, with ancestors from the kalderash or from the ursari groups, still spoke the Romani language. The lăutari existed mainly in the Moldova, Muntenia, Oltenia and Dobruja regions of present day Romania. For this reason the peasant music of Transylvania remained more "pure". A similar situation was in Banat. Today the Romani lăutari are also predominant in Transylvania. As performers, lăutari are usually loosely organized into a group known as a Taraf, which often consists largely of the males of an extended family. (There are female lăutari, mostly vocalists, but they are far outnumbered by the men.) Each taraf is led by a primaș, a primary soloist. Traditionally, the lăutari played by ear, but today more and more lăutari have musical studies and can read notes. The lăutari consider themselves to be the elite of the Roma. The lăutărească music is complex and elaborated, with dense harmonies and refined ornamentations, and its execution requires a good technique

The lăutari drew inspiration from all the musics they had contact with: the pastoral music of Romania, the Byzantine music played in the church, as well as foreign music, such as Turkish, Russian or Western European. Improvisation is an important part of the lăutărească music. Each time a lăutar plays a melody he re interprets it. For this reason the lăutărească music has been compared to Jazz music. A lăutar from the Damian Draghici band, who also played Jazz, said that the lăutărească music is a kind of Jazz. The music of the lăutari establishes the structure of the elaborate Romanian peasant weddings, as well as providing entertainment (not only music, but magic tricks, stories, bear training, etc.) during the less eventful parts of the ritual. The lăutari also function as guides through the wedding rituals and moderate any conflicts that may arise during what can be a long, alcohol fuelled party. Over a period of nearly 48 hours, this can be very physically strenuous. The repertoire of the lăutari include hora, sârba, brâul (a high tempo hora), doiul, tunes with Turkish derived rhythms (geamparaua, breaza, rustemul, maneaua lăutărească, cadâneasca), doina, de ascultare (roughly "song for listening", it can be considered a more complex form of doina), cântecul bătranesc, călușul, ardeleana, corăgheasca, bătuta. In southern Romania, the lăutărească music has a rural stratum and an urban one. Following custom almost certainly dating back at least to the Middle Ages, most lăutari rapidly spend the fees from these wedding ceremonies on extended banquets for their friends and families over the days immediately following the wedding.

Фильм

Молдавиялық совет режиссері Эмиль Лотеанудың "Лаутарий" (1972, Молдова фильмі) атты толық метражды фильмі бар. Фильмде Молдова мемлекеттік "Flueraș" тарапының жетекшісі Сергей Лунчевич (Sergei Lunkevich) ойнаған. "Тараф де Хайдук": олардың музыкасы мен өнерлері "Latcho Drom" (Франция, 1993), "The Man Who Cried" (Ұлыбритания және Франция, 2000) және "When the Road Bends – Tales of a Gypsy Caravan" (Ұлыбритания, АҚШ, Үндістан, 2007) фильмдерінде пайда болған.