Кіріспе

Әскери сапалы

Генерал-капитан (және оның бірнеше тілдегі тура мағынадағы эквиваленті) – генерал-офицерлік шенінің жоғары әскери шені, сондай-ақ губернаторлық лауазым.

Тарих

"Капитан генерал" термині 14 ғасырда қолданыла бастады, оның мағынасы – әскердің (немесе флоттың) даладағы бас қолбасшысы, бұл әскери саласында "генерал" терминінің алғашқы қолданылуы болды. 16 және 17 ғасырларда кең таралған термин болғанымен, елдерге қарай мағынасы әртүрлі болды. 18 ғасырда оның қолданылуы азайды, көбінесе жай ғана "генерал" немесе "фельдмаршал" деп ауыстырылды. Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін, Испания және бұрынғы отарларынан басқа, Еуропа елдерінің көпшілігінде дерлік жойылды. Сондай-ақ, "Feldhauptmann" ("дала капитаны") деген терминді қараңыз. Майдан офицерлерінен өзгеше, жоғары генералдық шендерде "генерал" сөзі қосымша ретінде қолданылды; мысалы, генерал-майор, генерал-лейтенант, генерал-бригадир, генерал-полковник.

Венеция Республикасы

Венеция республикасында соғыс уақытында бас қолбасшы деген мағынаны білдірді. Құрлық әскерлерінің генерал-капитаны көбінесе шетелдік жалдамалы әскер немесе кондотьер болды, бірақ Венеция флоты әрқашан қаланың ақсүйектерінің мүшесіне тапсырылды, ол Теңіз генерал-капитаны атанды. Бұл лауазым 1370 жылдан бері белгілі және 1797 жылы Венеция Республикасы құлағанға дейін қолданылып келді.

Ұлыбритания

30 маусымнан 22 қазанға дейін 1513 жылы Екатерина Арагон Англияның регент-королевасы ретінде корольдіктің губернаторы және король әскерлерінің бас қолбасшысы қызметтерін атқарды. Генрих VIII Францияда «Шпоры шайқасынан» соғысып жатқанда, ол шотландтардың басқындылығына қарсы Флодден шайқасында жеңіске жетті.

Әскерлердің Бас қолбасшысы

17 ғасырдың ортасында Англияда тұрақты әскерге ұқсас алғашқы құрылым пайда болған кезде, Капитан генерал атағы (Күштердің Бас қолбасшысымен бірге немесе оның орнына) оның басшысын көрсету үшін қолданылды. 1645 жылы Томас Фэрфакс «Англия одағының барлық әскерлері мен күштерінің Бас қолбасшысы және Бас серкері» болып тағайындалды. Реставрациядан кейін король Карл II генерал Монкты «Біздің Англия, Шотландия және Ирландия, сондай-ақ Уэльс доминионындағы және одан тыс жерлердегі барлық әскерлеріміздің және құрлықтағы күштеріміздің Капитан генералы» деп тағайындады; (кейде оны «Лорд генерал» және «Оның Шаңырағының барлық күштерінің Бас қолбасшысы» деп те атады). Бұл лауазым 1678 жылға дейін тоқтап тұрды, содан кейін Монмут герцогына берілді, бірақ ол келесі жылы осы және басқа да атақтардан айырылды. Шотландияда бұл атақ Корольдік садақшылар ротасының аға офицеріне берілді. 1947 жылы Корольдік теңіз жаяу әскерінің Бас полковнигі лауазымын оның қазіргі иесі, король Георг VI, Капитан генерал Корольдік теңіз жаяу әскеріне өзгертті; сондай-ақ, Корольдік артиллерия полкінің Бас полковнигі лауазымын Георг VI Капитан генералға өзгертті. Бірлескен кадеттік корпус басшысы да Капитан генерал атағын иеленеді.

Жаңа Оңтүстік Уэльс

1787 жылдан бастап (Австралияға Бірінші флот келгенге дейінгі жыл) 1837 жылға дейін Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы генерал-капитан атанды.

Пруссия

Пруссияда генерал-капитан қамал гарнизонының және жеке күзет жасағының командирі болған.

Америка Құрама Штаттары

Американың тәуелсіздік соғысы кезінде Он үш біріккен колонияда және кейін Америка Құрама Штаттарында Джордж Вашингтон "Бас генерал және қарулы күштердің бас қолбасшысы" болды. Джордж Вашингтон – АҚШ тарихында қарулы күштердің "капитан-генералы" аталған жалғыз генерал.

Коннектикут штаты

Коннектикут штатында 1965 жылғы штат Конституциясы бойынша губернатор сонымен қатар Коннектикут штаты милициясының Бас капитаны болып табылады.

Род-Айленд

Род-Айленд штатында губернатор екі түрлі әскери лауазымға ие. Род-Айленд Конституциясының IX бабының 3-тармағына сәйкес, губернатор "генерал-капитан" және "Бас Саяпшы" лауазымдарын атқарады.

Вермонт штаты

1786 жылы Вермонт тәуелсіз мемлекет болған кезде күшіне енген және Вермонт 1791 жылы Одаққа қосылғаннан кейін екі жыл бойы қолданыста болған Вермонт конституциясы былай деп айтады: «Губернатор штаттың қарулы күштерінің генерал-капитаны және бас қолбасшысы болады, бірақ Кеңес ұсынған жағдайда ғана жеке басқару құқығына ие болады, және олар мақұлдағанша ғана». Осы тіл 1793 жылғы Вермонт конституциясында да сақталды.

Нидерланды

1587 жылы Насаулық Морис "Одақтың генерал-капитаны" (Голландия мемлекеттерінің армиясының бас қолбасшысы) және Голландия Республикасының "Адмирал-генералы" лауазымына тағайындалды. Бұл Нидерландтың Генерал-штаттарына бағынышты "конфедерациялық" лауазым болды. Ол сонымен қатар жеті провинцияның бесеуінің штадтгольдері болды, бұл провинциялық тағайындамалық лауазым еді, ол әр провинцияның егеменді Штаттарына бағынышты болды. Мористің сіңілі баласы Вильям Луи, Нассау-Дилленбург графы да штатдтгольдер болды (екі провинцияда), бірақ ол Штаттар армиясында қалыпты қызметкер болды. Лауазым мұрагерлік емес еді, бірақ 1747 жылдан кейін оған тек Оранж-Нассау үйінің мүшелері ғана тағайындала алатын.

Испания

15 ғасырдың соңына қарай генерал-капитан атағы, майдандағы бас қолбасшы деген әдеттегі мағынасынан өзге, артиллерия, патша гвардиясы сияқты мамандандырылған әскери бөлімдердің жоғары қолбасшысымен де байланысты болды, бұл әдетте сол корпустың тәуелсіздігін көрсететін. Гранаданың құлауынан (1492) кейін бұл атақ, әскери міндеттемелерге (fuero militar) бағынған аймақтағы әрбір адамға толық құзыреттілікке ие офицерлерге де берілді. Бұл офицерлер көбінесе өз аймақтарындағы әскерлер мен әскери мекемелердің қолбасшылары болып қызмет етті, және уақыт өте келе осы міндеттер (және атақ) көбінесе сол аймақтың жоғары азаматтық билігіне біріктірілді. Испания билігі тұсында Латын Америкасының көп бөлігінде испан империясының бірнеше капитандықтары құрылды. Испанияда генерал-капитан әскери лауазымы, ең жоғары аумақтық қолбасшы ретінде 1980 жылдардың басына дейін сақталды.

Әскер

17 ғасырдың соңында немесе 18 ғасырдың басында Испания армиясында (және флотында) бас генерал шенi құрылды, бұл шен әскерлiк иерархиядағы ең жоғары шен болды, Францияның маршалына ұқсас. Патшалар форма киген кезде бас генералдың белгісін тағайындады. 1896-97 жылдары испан-американ соғысына дейінгі кезеңде Кубаның генерал-губернаторы болған Валериано Вейлер осы шенді иеленді. Екінші испан республикасы оны қысқа мерзімге жойғаннан кейін, ол 1938 жылы Франсиско Франконың режимі кезінде қайта орнатылды; Франконың өзі осы шендегі жалғыз офицер болды. Кейіннен король Хуан Карлос I (1975), Агустин Муньос Грандес (1956) және Камило Алонсо Вега (1972) қызметте жүргенде бұл шенге көтерiлдi; сондай-ақ, зейнеткер офицерлердің кейбіреулеріне бұл шен қайтыс болғаннан кейін берiлдi. 1999 жылы бұл шен биліктегі монархқа ғана берiлуге резервтелді.

Әскери-теңіз флоты

Испания әскери-теңіз флотындағы атақтың дамуы армиядағымен қатар жүреді. 16 және 17 ғасырларда екі негізгі теңіз генерал-капитандық лауазымы Атлант мұхиты және Жерорта теңізі үшін сәйкесінше "Капитан Генерал де ла Армада дель Мар Океано" және "Капитан Генерал де Галерас" болды. 16 ғасырдағы испан флотында осы атақтың ерекше қолданылуы пайда болды. Генерал-капитан патша тарапынан флот басшысы ретінде тағайындалды (бірақ "эскадрилья" термині көбінесе дұрыс, өйткені галеондық флоттардың көпшілігі, сүйемелдеуші сауда кемелерін есептемегенде, оннан аспайтын кемелерден тұратын), толық құқықтық өкілеттіктерге ие болды. Флоттың екінші бастығы – "almirante" (адмирал), ол генерал-капитан тағайындаған офицер және эскадрильяның теңізге лайықтылығына жауапты болды. Испан туы астында теңіз сапарлары жасаған белгілі генерал-капитанның бірі – әлемді айналып келген алғашқы флотты басқарған Фердинанд Магеллан еді. 1939–1975 жылдардағы ұлтшыл режим кезінде "капитан генерал де ла армада" атағының жалғыз иегері Каудильо, Генералиссимо Франсиско Франко болды.

Папалық мемлекеттер

Рим папасы мемлекетінің кезінде Шіркеудің Бас капитаны атағы Рим папасы әскерінің іс жүзіндегі бас қолбасшысына берілді. Бұл лауазым Шіркеудің Гонфалониері лауазымымен қатар болды, бірақ Гонфалониер тактикалық әскери басшылықтан гөрі көбінесе салтанатты міндеттерді атқарды. Екі лауазым да Папа Иннокентий XII таратып, олардың орнына Киелі Рим Шіркеуінің Ту ұстаушысы лауазымы енгізілді.

Богемия, Польша, Литва және Украина

"Капитан генерал" термині, Гетман (неміс тіліндегі Hauptmann – "капитан" сөзінен) – Шығыс Еуропаға тән саяси атақ, тарихи тұрғыдан әскери қолбасшыларға берілген. Бұл 15-18 және 20 ғасырларда монархтан кейінгі екінші жоғары әскери шен болған.

Сиам

Капитан генерал (นายกองใหญ่) атағы Жабайы жолбарыстар корпусының ең жоғары атағы ретінде қолданылған. Бұл атақ бастапқыда тек патша Ваджиравудхқа ғана арналған, бірақ 1915 жылы ол корпус жетекшілері үшін Жабайы жолбарыстар корпусының генералы (นายพลเสือป่า) атағын енгізді. Бұл шен бригада генералына балама болды.

Боливия

Боливияда Боливия Президенті, қызмет еткен кезеңі бойына, азамат болғанына қарамастан, Қарулы Күштердің Бас қолбасшысы ретінде капитан-генерал шені мен мәртебесіне ие. Ол күштердің жалпы басқаруына жауапты.

Қауымдастық мемлекеттері

Әлемдік одақтас мемлекеттердің әскерлерінде генерал-капитан (Канадада генерал-капитан) термині корпус немесе бөлімнің рәсімдік басшысын сипаттау үшін қолданылады. Карл III осы мемлекеттердегі бірнеше артиллерия бөлімшелерінің генерал-капитаны болып табылады, оның ішінде Ұлыбритания Корольдік артиллериясы және Құрметті артиллерия компаниясы, Австралия Корольдік артиллериясы, Канада Корольдік артиллерия полкі және Жаңа Зеландия Корольдік артиллерия полкі кіреді. Капитан генерал лауазымы тағы бір Корольдік садақшылар компаниясында (Шотландия Королінің жеке күзетшісі) бар, және қазіргі таңда Букклех герцогы осы лауазымды атқарады.

Чили

Егер Әскердің Бас қолбасшысы мен Мемлекет басшысы бір адамда біріксе, олар генерал-капитан (лангес) тұрақты әскери шеніне көтеріледі. Чили тарихында бұл үш рет ғана болған (Бернардо О’Хиггинс, Рамон Фрейре және Аугусто Пиночет). Қазіргі сайлау заңнамасы (2008 жылғы мәлімет бойынша) Бас қолбасшының президент болуына тыйым салады.

Испания

Испанияда генерал-капитан (capitán general) атағы ең жоғары әскери шен болып табылады және 1999 жылдан бері оны Испания монархы (қазіргі Фелипе VI) ғана тағайындалған.

Әкімшілік лауазымдар

"Капитан генерал" термині испан тіліндегі capitán general немесе португал тіліндегі capitão general сөздерін аудару үшін де қолданылуы мүмкін, бұл испан және португал империяларында, әсіресе Америкада қолданылған әкімшілік лауазымдар. Олардың әрқайсысы капитандықпен басқаратын болған.

Испания империясы мен Латын Америкасында

Капитан генерал – Испания империясының провинциясының испан әскери губернаторына берілген әскери шен. Колонияларда көбінесе азаматтық аудиенцияның (соттың) президенті болып табылған.

Португалия империясында

Португалия империясында капитан-генерал (көпше түрі capitães generais) – капитандық генерал (капитан-генерал) басқарған, капитан-мордан (капитан-майор) жоғары дәрежелі және тікелей Корольге бағынышты губернатор болатын. Капитандық генерал қарапайым капитандықтардан (сондай-ақ субальтер капитандықтар деп те аталады) жоғары санатқа ие болды. Кейде капитандық генерал бір немесе бірнеше субальтер капитандықты қамтуы мүмкін. Капитандық генералдың губернаторлары көбінесе "губернатор және капитан-генерал" деп аталатын, мұнда "губернатор" термині оның әкімшілік қызметін, ал "капитан-генерал" термині капитандықтағы әскерлердің бас қолбасшысы ретіндегі әскери қызметін білдіретін. Капитан-генерал атағы Португалиялық Үндістан мен Бразилияның генерал-губернаторы немесе вице-королі лауазымдарымен де байланысты болды. Осылайша, Бразилияда капитандық генералдардың губернаторларынан бөлек, генерал-губернатор немесе вице-король болған орталық капитан-генерал да болды.

Көркем шығармаларда

Ж. Р. Р. Толкиннің «Жүзіктердің иесі» романында Боромир Гондор әскерлерінің «Бас капитан» ретінде сипатталған. Роберт Джорданның «Уақыт доңғалағы» сериясында «бас капитан» – Шоншанның мәңгі жеңіске жететін армиясының ең жоғары шені, тек маршал-генерал шенінен басқа, ол соғыс театрына басшылық етуге уақытша бас капитанға берілуі мүмкін. Сонымен қатар, бас капитан – Андор королевасының гвардиясының басшысы және Аес Седайдың Жасыл Аджасының жетекшісі. BattleTech әлемінде бас капитан – бос әлемдер лигасының әскери және саяси көшбасшысының атағы, ол осы әлемдегі маңызды фракциялардың бірі. 25-ші ғасырдан бері бас капитан шені Марик әулетінің мүшелеріне тиесілі, жартылай мұрагерлік жолмен. Бұрын бұл лауазым Рим диктаторының нақты әлемдегі орнына ұқсас, тағайындалатын лауазым болған, ол капитан-генерал қажетті дағдарыс басталғанша ғана билікті ұстаған. Бірінші мұрагерлік соғысы кезінде 288-ші қаулы қабылданды, ол лауазымды «дағдарыс кезеңіне» дейін тұрақты етіп, аяқталу мерзімі көрсетілмеді. Assassin's Creed: Brotherhood ойынында Чезаре Борджия Папа армиясының бас капитаны лауазымында бейнеленген, ол шындығында шіркеудің Гонфалониерімен бірге осы лауазымды атқарған. «От шеңбері» әлемінде (Эрик Флинт жасаған) Швеция королі Густав II Адольфқа «Тюрингия мемлекетінің бас капитаны» (кейіннен Тюрингия-Франкония мемлекетінің бас капитаны) жаңадан құрылған мұрагерлік атағы берілді. Бұл оның Тюрингия аумағына билігін «Еуропаның Біріккен княздықтарының» ажырамас бөлігі ретінде мойындауы болды, ол оның құрған Киелі Рим империясының протестанттық баламасы, сонымен бірге Тюрингия үкіметіне монархия емес, республика екенін мәлімдеуді жалғастыруға мүмкіндік берді. Warhammer 40,000 әлемінде Адептус Кустодестің бас капитаны атағы Адептус Кустодестің басшысына беріледі, ол – Адамзат императорының элиталық қауіпсіздік қызметі ретінде әрекет еткен 10 000 генетикалық түрлендірілген суперсолдаттар. Олар Ұлы крест жорығы мен Горус ересі кезінде оған шайқаста қосылды. Горус ересі кезінде бас капитан Константин Вальдор болды, ол «Императордың сұңқары» деп аталды. Содан кейін бас капитанға Терраның Жоғарғы Лорды мәртебесі берілді және Император Горуспен шайқастан кейін жерленген Алтын таққа кімнің жақындауы мүмкін екендігіне қатысты билік берілді.