Румындық мифологиядағы вампирлер мен алашқұмар рухтар
Strigoi
Румын мифологиясындағы стригой – қабірден қайтып келген алаңдатылған рухтар. Олар жануарға айналып, көрінбей қалу және құрбандарының қанымен күш алу қабілеттерімен сипатталады. Дракуланың прототипі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Румыния фольклорындағы вампирлер немесе мазасыз рухтар
Vampires or troubled spirits from Romanian folklore
Румыния мифологиясындағы стригойлер – қабірден қайта тірілген деп есептелетін мазасыз рухтар. Олар жануарға айналу, көзге көрінбеу және құрбандарының қанынан қуат алу қабілеттерімен сипатталады. Брэм Стокердің "Дракуласы" стригойлердің вампиризммен тарихи байланысы арқылы жасалған қазіргі заманғы түсіндірме болуы мүмкін.
Strigoi in Romanian mythology are troubled spirits that are said to have risen from the grave. They are attributed with the abilities to transform into an animal, become invisible, and to gain vitality from the blood of their victims. Bram Stoker's Dracula may be modern interpretation of the Strigoi through their historic links with vampirism.
Этимология
Strigòi – румын тіліндегі сөз, латын тіліндегі strix немесе striga сөздерімен этимологиялық байланысы бар, және оған "oi" (әйелдік түрі "oaie") көбейту жұрнағы қосылған. Отила Хедешан осы көбейту жұрнағының морой және бозоркой (венгр тілінен алынған boszorka сөзінен) сөздерінде де кездесетінін атап көрсетеді және осы параллель шығуды бірдей "мифологиялық микрожүйеге" жататындығының көрсеткіші деп санайды. "Oi" жұрнағы әйел сөздерін еркек туындысына айналдырады, сонымен қатар оларға көбейту және нашарлаудың күрделі жиынтығын береді. Сөздің түбірі ерекше соулармен байланысты. Роман тілдерінде осыған ұқсас сөздер бар, мысалы, итальян тіліндегі strega немесе венециан тіліндегі strìga сөздері "құпиягер" мағынасын білдіреді. Итальян тіліндегі stregone де сол көбейту жұрнағын сақтайды және "сиқыршы" дегенді білдіреді. Француз тілінде stryge балалардың қанын соратын құс-әйелді білдіреді. Жюль Верн 1892 жылы жарық көрген "Карпат қамалы" романының ІІ тарауында "stryges" терминін қолданды. Грек тіліндегі Strix, поляк тіліндегі strzyga, венгр тіліндегі sztriga және албан тіліндегі shtriga сөздері де осы сөзбен этимологиялық байланысты. Кейінгі Рим дәуірінде бұл сөз сиқыршылармен немесе жаман белгілі түнгі ұшатын жандармен байланысты болды. Стрикс (кейінгі латын тіліндегі striga, грек тіліндегі στρίγξ) – адам еті мен қанына, әсіресе нәрестелерге құмарланатын түнгі жандарды білдіреді. Бұл румын тіліндегі "a striga" етістігімен байланысты, ол "қайқайлау" дегенді білдіреді.
Strigòi is a Romanian word that originated from a root related to the Latin terms strix or striga with the addition of the augmentative suffix " oi" (feminine " oaie"). Otila Hedeşan notes that the same augmentative suffix appears in the related terms moroi and bosorcoi (borrowed from Hungarian boszorka) and considers this parallel derivation to indicate membership in the same "mythological micro system." The " oi" suffix notably converts feminine terms to the masculine gender as well as often investing it with a complex mixture of augmentation and pejoration. The root has been related particularly to owls. Cognates are found throughout the Romance languages, such as the Italian words strega or the Venetian word strìga which mean "witch". The Italian stregone even has the parallel cognate augmentative suffix and means "sorcerer." In French, stryge means a bird woman who sucks the blood of children. Jules Verne used the term "stryges" in Chapter II of his novel The Castle of the Carpathians, published in 1892. The Greek word Strix, Polish strzyga, Hungarian sztriga, and the Albanian word shtriga are also cognate. In the late Roman period the word became associated with witches or a type of ill omened nocturnal flying creature. A strix (Late Latin striga, Greek στρίγξ), referred to night time entities that craved human flesh and blood, particularly infants'. It is related to the Romanian verb a striga, which means "to scream".
Алғашқы есептер
Тарихи стригой туралы ең алғашқы айтылғандардың бірі Истрия аймағынан шыққан Юре Грандо Алилович (1579–1656) болды. Бұл ауыл тұрғыны вампир деп сипатталған алғашқы адам деп есептеледі, себебі ол заманауи жергілікті жазбаларда стригой, стригон немесе стригун деп аталған. Грандо өлімінен кейін он алты жыл өткен соң, бұрынғы ауылын қорқытып келгендігі айтылады. Соңында жергілікті дін қызметкері мен ауыл тұрғындары оны басын кесіп өлтірді. Карниола ғалымы Иоганн Вайхард фон Вальвасор саяхаты барысында Крингаға барғанда, өзінің "Карниола герцогтігінің даңқы" атты еңбегінде Юре Грандо Алиловичтің өмірі мен өлімінен кейінгі жағдайы туралы жазды. Бұл вампирлер туралы алғашқы жазбаша құжат. Грандо туралы Эразм Франциски мен Иоганн Иосиф фон Геррес (La mystique divine, naturelle, et diabolique, Paris 1855) еңбектерінде де айтылған, олардың әңгімесі әлдеқайда толымды, оқиғаны қызықтырақ және сенсациялық ету үшін фантастикалық бөлшектерге толы болды. Күні бүгін хорват жазушысы Борис Перич осы аңызды зерттеп, оқиғаға арналған "Вампир" атты кітап жазды. 1909 жылы Франц Хартман өзінің "Расталған вампир тарихы" кітабында Карпат тауларындағы бір ауылдың шаруа балаларының себепсіз өлгенін жазды. Ауыл тұрғындары жақында қайтыс болған графтың ескі бекінісінде қоныстанған вампир болуы мүмкін деген күдікке ілікті. Қорқып қалған ауыл тұрғындары өлім-жітімді тоқтату үшін бекіністі өртеп жіберді.
One of the earliest mentions of a historical strigoi was Jure Grando Alilović (1579–1656) from the region of Istria. The villager is believed to have been the first real person described as a vampire because he was referred to as a strigoi, štrigon or štrigun in contemporary local records. Grando is supposed to have terrorized his former village sixteen years after his death. Eventually he was decapitated by the local priest and villagers. The Carniolan scientist Johann Weikhard von Valvasor wrote about Jure Grando Alilović's life and afterlife in his extensive work The Glory of the Duchy of Carniola when he visited Kringa during his travels. This was the first written document on vampires. Grando was also mentioned in writings by Erasmus Francisci and Johann Joseph von Goerres (La mystique divine, naturelle, et diabolique, Paris 1855), whose story was much more elaborate, full of fantastic details to make the story more interesting and sensational. In modern times, Croatian writer Boris Perić has researched the legend and written a book (The Vampire) on the story. In 1909, Franz Hartmann mentioned in his book An Authenticated Vampire Story that peasant children from a village in the Carpathian Mountains started to die mysteriously. The villagers began to suspect a recently deceased count was a vampire, dwelling in his old fortress. Frightened villagers burned the castle to stop the deaths.
Коммунистік дәуір
Раду Флореску өзінің "Дракуланың ізін іздеу, Дракула мен вампиттердің тарихы" атты кітабында 1969 жылы Капацанени қаласында болған бір оқиғаны айтады. Егде жастағы бір адамның қайтысынан кейін, бірнеше туыстары күдікті жағдайларда қайтыс болды. Қазба жұмыстарынан табылған мәйітте шіру белгілері болмады, көздері кең ашық, ал беті қызыл да, бұрышқан да болды. Оның жанын сақтау үшін мәйіті өртелді. 1989 жылғы Румыния революциясы кезінде Николае Чаушескуның мәйіті лайықты түрде жерленбеді. Бұл бұрынғы диктатордың әруағы ырымшыл румындар үшін қауіпті болып саналды. Революциялық белсенді Гелу Войкан Кондукатордың пәтерін сарымсақтан тоқылған кілемдермен жапты. Бұл – стригойға қарсы дәстүрлі ем.
In his book In Search of Dracula, The History of Dracula and Vampires, Radu Florescu mentions an event in 1969 in the city of Căpățâneni, where after the death of an old man, several family members began to die in suspicious circumstances. Unearthed, the corpse did not show signs of decomposition, his eyes were wide open, and his face was red and twisted. The corpse was burned to save his soul. During the Romanian Revolution of 1989, the corpse of Nicolae Ceaușescu did not receive a proper burial. This made the ghost of the former dictator a threat in the minds of superstitious Romanians. A revolutionary activist, Gelu Voican, carpeted the apartment of the Conducător with braids of garlic. This is a traditional remedy against the strigoi.
Коммунистік кезеңнен кейінгі кезең
2004 жылдың ақпан айында Доль облысының Маротину-де-Сус ауылының әйелі, өзін бақытсыздыққа ұшыратқан марқұм ағасы Петре Томаның келгенін айтты. 76 жастағы румыниялық Петре Тома өткен жылдың желтоқсан айында қайтыс болған еді. Өлген адамның стригойға айналуы мүмкін деген қорқынышпен, әйелдің күйеу інісі Георге Маринеску бірнеше туыстарынан тұратын вампир аулау тобын құрды. Олар спирттік ішімдік ішіп алғаннан кейін Петре Томаның қабірін қазып, кеудесіне тілік салып, жүрегін шығарып алды. Жүрек алынып тасталғаннан кейін денесі өртеліп, күлі суға араластырылды және Томаның қызы оны ішіп, осылайша бақытсыздыққа соңғы нүкте қойылатынына сенді. Кейін Доль облысының полициясы осы рәсімге қатысқан алты туысты ұстап, оларды "өлгендердің тыныштығын бұзды" деп айыптады. Олар алты айға түрмеге жабылып, қаза тапқан адамның отбасына өтемақы төлеуге міндеттелді. Осыдан кейін, жақын орналасқан Амарэштий-де-Сус ауылында, "сақтық шарасы" ретінде, өлген адамның жүрегіне немесе ішкі ағзаларына отта қатайтылған қазық қадалады.
In February 2004, a woman from the village of Marotinu de Sus in Dolj County, claimed that she had been visited by her late uncle, a 76 year old Romanian man named Petre Toma who had died in December the previous year. Fearing the deceased might have become a strigoi, the woman's brother in law, Gheorghe Marinescu, organized a vampire hunting group made up of several family members. After drinking some alcohol, they dug up the coffin of Petre Toma, made an incision in his chest, and tore the heart out. After removal of the heart, the body was burned and the ashes were mixed in water and drunk by Toma's niece, believing that this would put an end to the haunting. Dolj County police later arrested six of the family members who participated in the ritual, charging them with "disturbing the peace of the dead". They were sentenced to six months' imprisonment and ordered to pay damages to the family of the deceased. Since then, in the nearby village of Amărăştii de Sus, people drive a fire hardened stake through the heart or belly of the dead as a "preventive measure".
Түрлері
Тюдор Памфиле өзінің "Румын мифологиясы" кітабында Румыниядағы стригойдың барлық атауларын жинақтады: strâgoi, Moroi – Батыс Трансильванияда, Валахия мен Ольтенияда, vidmă – Буковинада, vârcolacul, Cel rau немесе вампир. Сипатталған түрлері: Стригоаика – әйел-сиқыршы. Стригой виу – тірі стригой немесе әйел-сиқыршы. Стригой-мёрт – өлген стригой, ең қауіптісі. Олар туыстары өлгенше оларды мазалап, азаптау үшін қабірден шығады.
Tudor Pamfile in his book Mitologie românească compiles all appellations of strigoi in Romania strâgoi, Moroi in western Transylvania, Wallachia and Oltenia, vidmă in Bucovina, vârcolacul, Cel rau, or vampire. The types described are:
Strigoaică: a witch. Strigoi viu: a living strigoi or sorcerer. Strigoi mort: a dead strigoi, the most dangerous. They emerge from their graves in order to torment their families until their relatives die.
Алдын алу және қорғау
Вампирді анықтаудың кең таралған тәсілі – күндіз зираттың жанында ақ киім киген жеті жасар баланы ақ атқа отырғызу еді. Аттың күдікті вампирдің қабірінде тоқталатынына сенді. 1887 жылы француз географы Элизе Реклю Румыниядағы жерлеу рәсімдері туралы былай деп жазды: "Егер марқұмның шашы қызыл болса, ол өзінің ит, бақа, біте немесе төсек құрты түрінде қайта оралғанынан қатты қорқады, және ол түнгі уақытта үйлерге кіріп, әдемі жас қыздардың қанын соруы мүмкін. Сондықтан табытты мықты шегелермен қадау керек, немесе тіпті одан да жақсысы, мәйіттің кеудесіне қазық қадау қажет". Симеон Флореа Марианның 1892 жылғы "Румындардың жерлеу салты" еңбегінде тағы бір сақтық шарасы сипатталған: мәйітті жерден шығарып, басын кесіп, содан кейін мәйітті және басын төмен қаратып қайта жерлеу. Питер Хейнингтің 1976 жылы New English Library басылымынан шыққан "Дракуланың альбом-кескіштемесі" румыниялық аңыз бойынша, әулие Игнатий мерекесінде, 17 қазанда өлтірілген шошқаның етінің вампирлерден қорғануға жақсы келері туралы хабарлайды.
A common way used to identify a vampire was to place a 7 year old boy dressed in white on a white horse near the graveyard at midday. It was believed that the horse would stop at the grave of the suspected vampire. In 1887, French geographer Élisée Reclus details burials in Romania: "If the deceased has red hair, he is very concerned that he was back in the form of dog, frog, flea or bedbug, and that it enters into houses at night to suck the blood of beautiful young girls. So it is prudent to nail the coffin heavily, or, better yet, a stake through the chest of the corpse." Simeon Florea Marian in Înmormântarea la români (1892) describes another preventive method, unearthing and beheading, then re interring the corpse and head face down. The Dracula Scrapbook by Peter Haining, published by New English Library editions in 1976, reported that the meat of a pig killed on the 17 October, the feast day of Saint Ignatius, was a good way to guard against vampires, according to Romanian legend.
Басқа қолданыстар
Strigoiulu (Стригой) – 1862 жылы Пешт қаласында қысқа мерзімге жарық көрген румын тіліндегі сатирикалық журналдың аты.
Strigoiulu (the Strigoi) was the name of a Romanian language satirical magazine published briefly in 1862 in Pest.