1547 жылғы Мюльберг шайқасы

Кіріспе

1547 жылғы Шмалькальдия соғысының шайқасы

Мюльберг шайқасы 1547 жылы Шмалькальдия соғысы кезінде Саксония электоратындағы Мюльберг маңында өтті. Қасиетті Рим империясының католик князьдері, Қасиетті Рим императоры Карл V басшылығымен, Лютерандық Шмалькальдия лигасының протестант князьдерін, Саксония электоры Иоанн Фридрих I және Гессен ландграфы Филипп I басшылығымен шешуші жеңіліске ұшыратты. (Шмалькальден қаласының атымен аталады, онда одақ туралы келісім жасалған), Хабсбургтерге және католиктерге қарсы бағытталған әскери қорғаныс одағы. Империя ішіндегі протестант коалициясы оның билігіне қауіп төндіргенімен, Карл V бастапқыда Лигаға шабуыл жасамады. Лига орталық биліктен тәуелсіздігін растауды қалаған бірнеше еркін қалалардың (Бремен, Гамбург, Любек, Ульм және Страсбург) қолдауын алды. Протестант князьдері Карлдың басты жауы – Франция патшалығының қолдауына да үміттене алды. Өзінің жерлерінің шығыс аймақтарында Османлы түріктеріне қарсы соғыста неміс мемлекеттерінің әскери қолдауына мұқтаж болған император Лигаға қарсы тұрмауды және оған кең автономия беруді жөн көрді. Сондықтан протестант көшбасшылары реформацияны қолдауға және өздері билеп отырған жерлерде католик епископтарының билігіне қарсы күресуге мүмкіндік алды. Бірнеше жылдан кейін Карл V-ті Лиганың іс-әрекеттерін қабылдауға мәжбүр еткен жағдайлар өзгерді. 1544 жылы Крепи шартына қол қойылды, бұл император мен Францияның Франциск I арасындағы Италия түбегін бақылау үшін ондаған жылдарға созылған қақтығыстарды аяқтады. Шарттан кейін Лига француздық қолдауды жоғалтты. Мартин Лютердің 1546 жылы қайтыс болуы және шығыстан түрік қауіпінің уақытша тоқтауы Карлға Императорлық Германияның діни және аумақтық бірлігіне қауіп төндіретін ішкі жауларға назар аударуға мүмкіндік берді. Қақтығысты бастауға мүмкіндік Саксония электоры Иоанн Фридрих I мен оның туысы Морис арасындағы бәсекелестік берді, екеуі де Веттин әулетінен шыққан. Протестанттық сеніміне қарамастан, Морис 1542 жылы Шмалькальдия лигасына қосылудан бас тартты. 1546 жылы Карл V-нің інісі Фердинанд I-нің көмегімен Морис Иоанн Фридрихтің аумағына басып кірді. Шабуыл басталған кезде Иоанн Фридрихтің әскерлері Вюртембергте болды, бірақ олар басып алынған жерлерге көшуге және Морис әскерлерін ығыстыруға үлкерді. Император протестант әскерлері арасындағы дауды пайдаланып, 1547 жылы соғысқа қосылды. Ол Ульм мен Вюртембергті басып алып, Палатинат курфюрсті жеңіске жеткізіп, оны капитуляциялауға және Лигадан шығуға мәжбүр етті. Көктемнің басында Карл Морис әскеріне көмектесу үшін және оған әлі де қарсы тұратын соңғы протестант князі Иоанн Фридрихпен болған қақтығысты аяқтау үшін Саксонияға аттанды.

The Battle of Mühlberg took place near Mühlberg in the Electorate of Saxony in 1547, during the Schmalkaldic War. The Catholic princes of the Holy Roman Empire led by the Holy Roman Emperor Charles V decisively defeated the Lutheran Schmalkaldic League of Protestant princes under the command of Elector John Frederick I of Saxony and Landgrave Philip I of Hesse. (named after the town of Schmalkalden in Thuringia where the pact was stipulated), a militarily defensive alliance with a markedly anti Habsburg and anti Catholic stance. Although the birth of a Protestant coalition inside the Empire imperilled his power, Charles V did not initially attack the League. The League meanwhile received support from several free cities (Bremen, Hamburg, Lübeck, Ulm and Strasbourg), wishing to affirm their independence from the central power. The Protestant princes could also count on the support of the Kingdom of France, Charles' main foreign enemy. In need of the military support of the German states in his war against the Ottoman Turks in the eastern regions of his lands, the Emperor chose not to oppose the League and to grant wide autonomy to it. The Protestant leaders were therefore left free to support the Reformation and to fight the power of the Catholic bishops in the lands they controlled. The conditions that forced Charles V to accept the actions of the League changed after a few years. In 1544 the signing of the Treaty of Crépy ended after decades the conflicts between the Emperor and Francis I of France for the control of the Italian peninsula. After the treaty the League lost the support of the French. Martin Luther's death in 1546 and the temporary cessation of the Turkish threat from the east also put Charles in the best possible condition to focus on the internal enemy that endangered the religious and territorial unity of Imperial Germany. The opportunity to begin the conflict was given by the rivalry between the elector of Saxony John Frederick I and his cousin Maurice, both belonging to the House of Wettin. Despite his Protestant faith, Maurice had in 1542 refused to join the Schmalkaldic League. In 1546, with the assistance of Ferdinand I, the younger brother of Charles V, Maurice invaded the territory of John Frederick. When the attack begun John Frederick's armies were in Württemberg, but they managed to move to the occupied lands and repel Maurice's forces. The Emperor decided to take advantage of the divisions between the Protestant armies, and he joined the war in 1547. He occupied Ulm and Württemberg and defeated the Palatine Elector, forcing him to surrender and to leave the League. With the beginning of spring Charles then marched toward Saxony to help Maurice's army and to end his clash with John Frederick, the last Protestant prince still opposing him.

Шайқас

Сол кезде Карл дің ауруынан зардап шегіп, әскері жорықтың алғашқы бөлігінде оған көмектескен Папа әскерлерінің дезертирлік жасауына тап болды. Сонымен қатар, Саксондық курфюрстің әскері Карлдің әскерінен үлкен болды. Алайда, Богемиядағы протестанттық және императорға қарсы көтерілісті ынталандыруға үміттене, Иоанн Фридрих өз күштерін бөлу туралы шешім қабылдады және әскерлерінің көп бөлігін сол жерге орналастырды. Ол сондай-ақ Карл әскерінің оңтүстіктен кіруіне жол бермеу үшін ең осал саксон қалаларын қорғау үшін бірнеше шағын отрядтарды қалдырды. Виттенбергтің жақсы қорғалған бекінісіне жету ниетімен, курфюрст солтүстікке қарай жорықтап, Майссендегі орнын тастап, сәуірдің соңында Мюльберг қалашығында орналасты, Эльба өзенінің жағалауында күзет ретінде бірнеше әскер қалдырды, оны императорлық күштердің оңайдан өте алмайтындай деп есептеді. Карл V өз әскерінің басында 23 сәуір күні кешке Эльбаға келді. Ол жау әскеріне қарсы шабуыл жасауға шешім қабылдады, өзінің генералдарының кері пікіріне қарамастан, бірнеше шақырым жерде тоқтады. 24 сәуірде таңертең империя әскерінің алғашқы авангардтары өзеннен өтуге жол іздеп шықты. Өзеннен көтерілген тығыз тұманның және испандық және итальяндық тәжірибелі сарбаздардың көмегімен, олар өзенді жүзіп өтіп, өзеннің арғы жағындағы саксондық әскердің аздаған бөлігін жойды. Осы уақытта, Карл әскерінің ең тәжірибелі сарбаздары болған Ломбардия және Неапольдің терциолары, Альба герцогы және Германиядағы императорлық әскерлердің бас қолбасшысы Дон Фернандо Альварес де Толедоның жоспары бойынша, Эльбадан өтуге барлық әскерге мүмкіндік беретін бір арнаны тапты. Бұған қоса, бірнеше тәжірибелі сарбаздар сакстар салған понтондық көпірдің бұзылуына жол бермеді. Иоанн Фридрих Карлдің шабуылын соншалықты емес деп есептегендіктен, оның әскерінің бірнеше командирлерін дұшпан әскері Эльбадан өтуді аяқтаған кезде мессаға баруға бұйырды. Саксондық әскер толығымен дағдарып қалды. Бұл туралы білгенде, курфюрстің бірінші ойы Виттенбергке қарай шегіну болды. Бірақ ол көп ұзамай өзінің әскерінің тым баяу екенін түсінді, сондықтан олардың қысқа мерзімде жорыққа дайындалуы мүмкін емес еді; сонымен қатар, ол тек императорлық әскердің авангарды шабуылдап жатқанына сенімді болды. Сондықтан ол әскерлеріне шайқасқа дайындалуға бұйырды. Иоанн Фридрих әскерін орманның шетінде орналастыруды таңдады, императорлық атты әскердің мүмкін болатын қоршауын болдырмау және қажет болған жағдайда қауіпсіз шегіну үшін. Император Карл V де майданға жетіп, әскерін протестанттарға қарсы күресуге шақырды. Ол подаградан зардап шеккендіктен, соғысқа атқа мінбестен, шұңқырда тасылды, өзінің сарай суретшісі Тициан бейнелегендей, үлкен соғыс жылқысына қарулы күйінде емес, соғыстың артынан бақылады. Оның сарбаздарының көп бөлігі қуып жетеліп, өлтірілді немесе тұтқынға алынды. Кейбір деректерге сәйкес, император Карл V жеңіске қатысты: "Vine, vi y venció Dios" (испанша "Мен келдім, көрдім, Құдай жеңді") деген сөздерді айтқан, бұл Юлий Цезардың атақты сөзінің қайталауы.

Charles was suffering from gout at that time and his army had to face the desertion of the Papal soldiers that had helped him in the first part of the campaign. In addition the Saxon Elector's army was larger than Charles' forces. However, hoping to encourage a Protestant and anti imperial uprising in Bohemia, John Frederick took the decision to split his forces and he deployed a large portion of his troops there. He had also left some small detachments to protect the most vulnerable Saxon cities in order to prevent the entry of Charles' army from the south. With the intention of reaching the well defended stronghold of Wittenberg, the Elector then marched northwards, abandoning his position in Meissen and camping at the end of April at the town of Mühlberg, leaving only a few troops as guards on the bank of the Elbe river, that he considered too wide to be easily crossed by the imperial forces. At the head of his army, Charles V arrived at the Elbe on the evening of 23 April. Despite the contrary opinion of his generals, he decided to attack the enemy forces, resting just a few miles away. At dawn on 24 April the first avant gardes of the imperial army advanced, looking for a way for all the army to cross the river. Helped by the surprise and by the dense fog that had risen from the river, small groups of Spanish and Italian veteran soldiers managed to swim across the river and eliminate the few Saxon troops that were guarding the other side. Meanwhile, some troops of the tercios of Lombardy and Naples, that were the most experienced soldiers in Charles' army, followed a plan set by Don Fernando Álvarez de Toledo, Duke of Alba and commander in chief of the Imperial troops in Germany they managed to spot a ford to use that would allow all the army to cross the Elbe. In addition to this, some veteran soldiers were able to prevent the demolition of a pontoon bridge built by the Saxons, John Frederick had considered an attack from Charles so unlikely that he would have ordered several commanders of his army to go to Mass just when the enemy army was about to complete the crossing of the Elbe. The Saxon forces were completely taken by surprise. As soon as he became aware of the fact, the Elector's first thought was to retreat towards Wittenberg. He soon realized though that his army would be too slow to be prepared to march in a short while; moreover, he was convinced that only a vanguard of the main imperial army was attacking. So he ordered his troops to prepare for battle. John Frederick chose to deploy his troops along the edge of a forest, in order to prevent a possible encirclement by the imperial cavalry and to have a safer escape route in case of retreat. The emperor Charles V also reached the battlefield and exhorted his troops to fight the Protestants. Due to gout, he was carried to the battle in a litter, rather than mounted in armour on the great warhorse as depicted by his court painter, Titian and assisted to the battle from the rear. The main part of his soldiers were chased and killed or captured. Some sources report that Emperor Charles V commented on the victory with the sentence Vine, vi y venció Dios (in Spanish "I came, I saw, and God won"), a paraphrase of the famous exclamation pronounced by Julius Caesar.

Салдары

Соғыс саксон әскерінің толық жеңілісімен аяқталды, олар 2000–3000 адамға дейін зор шығынға ұшырады, бұл оның өлімінен екі жыл бұрын болды. Гессеннің Филиппінің көп ұзамай тапсыруы Шмалькальдия соғысын аяқтады, бірақ протестанттық мәселе шешілмей қалды. Мартин Бусер сияқты көптеген ханзадалар мен маңызды реформаторлар Англияға қашып, ағылшын реформациясына тікелей әсер етті. Германиядағы католиктер мен протестанттар арасындағы бейбітшілік (Аугсбург уақытша шарты, 1548) империя ішінде бейбітшілік орнатуға жеткіліксіз болды және тек 1555 жылы Аугсбург бейбіт шарты империядағы дін соғыстарының аяқталғанын жариялады, бұл әрбір билеушіге католицизм мен лютерандық арасынан таңдау мүмкіндігін берді. Бұл принцип Германияны бір діни конфессия аясында қайта біріктіру жобасын тоқтатты. Мюльберг қаласында осы шайқасқа арналған шағын мұражай бар.