Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1973 жылы Ирландия мен Ұлыбритания арасындағы шарт
1973 treaty between Ireland and the United Kingdom
Саннингдейл келісімі – Солтүстік Ирландияда билікті бөлісу үкіметін және Ирландияның шекаралық кеңесін құруға жасалған әрекет болды. Келісім 1973 жылдың 9 желтоқсанында Беркширдегі Саннингдейлде орналасқан Саннингдейл паркіндегі Норткотт үйінде Ұлыбритания және Ирландия үкіметтері қол қойды. Одақтастардың қарсылығы, зорлық-зомбылық және жалпы ереуіл 1974 жылдың мамыр айында келісімнің күшін жойды.
The Sunningdale Agreement was an attempt to establish a power sharing Northern Ireland Executive and a cross border Council of Ireland. The agreement was signed by the British and Irish governments at Northcote House in Sunningdale Park, located in Sunningdale, Berkshire, on 9 December 1973. Unionist opposition, violence and
a general strike caused the collapse of the agreement in May 1974.
Солтүстік Ирландия Ассамблеясы
1973 жылғы 20 наурызда британ үкіметі 78 мүшеден тұратын Солтүстік Ирландия Ассамблеясын пропорционалдық өкілдік жүйесі арқылы сайлауды көздейтін ақ кітап жариялады. Британ үкіметі заң, тәртіп және қаржыны бақылауда қалдырады, ал Ирландия Кеңесі Ирландия Республикасы үкіметінің, Dáil Éireann-ның, Солтүстік Ирландия үкіметінің және Солтүстік Ирландия Ассамблеясының мүшелерінен құралып, кеңес беруші рөл атқаратын еді. Ассамблея тоқтатылған Стормонт Парламентінің орнын басатын болды, бірақ ол бұрынғыдай Ольстер Юнионисттік партиясының (UUP) басымдығына ие болмайды және осылайша Ұлтшылдар үшін қабылданады деп үміттенілді. Ақ кітаптан туындаған Солтүстік Ирландия Ассамблеясы заңы 3 мамырда қабылданды, ал жаңа ассамблеяға сайлау 28 маусымда өтті. Келісімді ұлтшыл Социал-демократиялық және Еңбек партиясы (СДЛП), юнионисттік UUP және көп қауымдық Альянс партиясы қолдады. Келісімді қолдаған партиялар орындардың нақты көпшілігін (52-ге қарсы 26) жеңіп алды, бірақ Ольстер Юнионисттік партиясының ішіндегі маңызды бөлігі келісімге қарсы шықты. Ұлтшыл қауымның көп бөлігі сайлауды бойкоттап, ИРА нәтижеге қарсы науқанын жалғастырды.
On 20 March 1973, the British government published a white paper which proposed a 78 member Northern Ireland Assembly, to be elected by proportional representation. The British government would retain control over law, order and finance, while a Council of Ireland composed of members of the executive of the Republic of Ireland, Dáil Éireann, the Northern Ireland Executive and the Northern Ireland Assembly would act in a consultative role. The assembly was to replace the suspended Stormont Parliament, but it was hoped that it would not be dominated by the Ulster Unionist Party (UUP) in the same way, and would thus be acceptable to Nationalists. The Northern Ireland Assembly Bill resulting from the white paper became law on 3 May 1973, and elections for the new assembly were held on 28 June. The agreement was supported by the nationalist Social Democratic and Labour Party (SDLP), the unionist UUP and the cross community Alliance Party. The pro agreement parties won a clear majority of seats (52 to 26), but a substantial minority inside the Ulster Unionist Party opposed the agreement. The majority of the Nationalist community boycotted the elections, and the IRA continued its campaign of opposition throughout the outcome.
Билікті бөлісу бойынша атқарушы
Парламент сайлауынан кейін ақ қағазды қолдаған партиялар арасында "билік бөлісуші атқарушы орган" құру бойынша келіссөздер басталды. Басты мәселелер – тұтқындау, полиция және Ирландия Кеңесі мәселесі. 21 қарашада келісімге қол жеткізу бойынша ерікті коалиция құру туралы келісімге қол жеткізілді (Белфаст келісіміндегідей, ассамблеядағы басты партияларға пропорционалды түрде министрлерді сайлау үшін д'Хондт әдісін енгізу емес). Атқарушы органның көрнекті мүшелері: бұрынғы юнионист премьер-министрі Брайан Фолкнер – бас атқарушы, SDLP жетекшісі Джерри Фитт – бас атқарушының орынбасары, болашақ Нобель сыйлығының лауреаты және SDLP жетекшісі Джон Хьюм – сауда министрі, Альянс партиясының жетекшісі Оливер Нейпиер – заң министрі және Заң реформасы кеңсесінің басшысы. Басқа мүшелер: юнионист Бэзил МакИвор – білім министрі, юнионист Герберт Кирк – қаржы министрі, SDLP мүшесі Остин Керри – тұрғын үй министрі, юнионист Лесли Моррелл – ауыл шаруашылығы министрі, SDLP мүшесі Пэдди Девлин – денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер министрі, юнионист Рой Брэдфорд – қоршаған ортаны қорғау министрі және юнионист Джон Бакстер – ақпарат министрі. Жоғарыда аталған мүшелерден құралған билік бөлісуші жаңа атқарушы орган өз қызметін бастады және алғашқы отырысын 1974 жылдың 1 қаңтарында өткізді. Келісім жарияланғаннан кейін, 10 желтоқсанда, лоялистік жартылай әскери топтар Ольстер армия кеңесін құрды – келісімге қарсы тұратын лоялистік жартылай әскери топтардың коалициясы, оның ішінде Ольстер қорғаныс қауымдастығы және Ольстер еріктілері. 1974 жылдың қаңтарында Ольстер Юнионисттік партиясы ассамблеяда қатысуды жалғастыруға қарсы дауыс берді, ал Фолкнер жетекші лауазымынан кетіп, оның орнына Саннингдейлге қарсы Гарри Уэст келді. Келесі айда жалпы сайлау өтті. Ольстерлік юнионистер Ольстерлік одақтастық кеңесін (UUUC) құрды – келісімге қарсы юнионистердің коалициясы, Авангардтық прогрессивті юнионисттік партиясы және Демократиялық юнионисттік партиясы әр сайлау округінде Саннингдейлге қарсы бір үміткерді тікелей ұсыну үшін. Саннингдейлді қолдайтын партиялар – SDLP, Альянс, Солтүстік Ирландияның Еңбек партиясы және Фолкнердің жақтастарынан тұратын "Ассамблеяны қолдайтын юнионистер" бір-біріне қарсы кандидаттарды тікелей ұсынды. Дауыс беру нәтижелері жарияланғанда, UUUC он екі сайлау округінің он біреуін жеңіп алды, олардың бірнешеуі бөлінген дауыстармен жеңіске жетті. Тек Батыс Белфаст Саннингдейлді қолдайтын депутатты (Герри Фитт) сайлады. UUUC бұл Саннингдейл Ассамблеясы мен Атқарушы органына демократиялық қанағаттанбаушылықты білдіреді деп мәлімдеді және оларды кез келген жолмен құлатуға тырысты. 1974 жылдың наурыз айында келісімді қолдайтын юнионистер келісімді қолдауын тоқтатып, Ирландия Республикасының конституциясының 2 және 3-баптарын алдымен алып тастауды талап етті (бұл баптар 1998 жылғы Ұлы жұма келісімінен кейін ғана қайта қарастырылмақ).
After the assembly elections, negotiations between the pro white paper parties on the formation of a "power sharing executive" began. The main concerns were internment, policing and the question of a Council of Ireland. On 21 November agreement was reached on a voluntary coalition of pro agreement parties (unlike the provisions of the Belfast Agreement, which established the d'Hondt method for the election of ministers, proportionally to the main parties in the assembly). Prominent members of the executive included former Unionist Prime Minister Brian Faulkner as chief executive, SDLP leader Gerry Fitt as deputy chief executive, future Nobel Laureate and SDLP leader John Hume as Minister for Commerce and leader of the Alliance Party Oliver Napier as Legal Minister and head of the Office of Law Reform. Other members of the Executive included Unionist Basil McIvor as Minister for Education, Unionist Herbert Kirk as Minister for Finance, SDLP member Austin Currie as Minister for Housing, Unionist Leslie Morrell as Minister for Agriculture, SDLP member Paddy Devlin as Minister for Health and Social Services, Unionist Roy Bradford as Minister for Environment, and Unionist John Baxter as Minister for information. This new power sharing executive, made up of the above members, took up office and had its very first meeting on 1 January 1974. On 10 December, the day after the agreement was announced, loyalist paramilitaries formed the Ulster Army Council – a coalition of loyalist paramilitary groups, including the Ulster Defence Association and the Ulster Volunteer Force, which would oppose the agreement. In January 1974, the Ulster Unionist Party narrowly voted against continued participation in the assembly and Faulkner resigned as leader, to be succeeded by the anti Sunningdale Harry West. The following month a general election took place. The Ulster Unionists formed the United Ulster Unionist Council (UUUC) as a coalition of anti agreement unionists with the Vanguard Progressive Unionist Party and the Democratic Unionist Party to stand a single anti Sunningdale candidate in each constituency. The pro Sunningdale parties, the SDLP, the Alliance, the Northern Ireland Labour Party and the "Pro Assembly Unionists" made up of Faulkner's supporters, were disunited and ran candidates against one another. When the results were declared, the UUUC had captured eleven of the twelve constituencies, several of which had been won on split votes. Only West Belfast returned a pro Sunningdale MP (Gerry Fitt). The UUUC declared that this represented a democratic rejection of the Sunningdale Assembly and Executive, and sought to bring them down by any means possible. In March 1974, pro agreement unionists withdrew their support for the agreement, calling for the Republic of Ireland to remove the Articles 2 and 3 of its constitution first (these articles would not be revised until the Good Friday Agreement of 1998).
Келісімнің бұзылуы
Солтүстік Ирландия Ассамблеясында билікті бөлісуді айыптаған ұсыныстың жеңілісінен кейін, лоялисттік ұйым – Ольстер жұмысшылар кеңесі 15 мамырға жалпы ереуіл жариялады. Екі апталық тосқауылдар, тапшылықтар, тәртіпсіздіктер мен қорқытулардан соң Брайан Фолкнер бас атқарушы лауазымынан кетті және 1974 жылғы 28 мамырда Саннингдейл келісімі күшін жойды. Ереуіл сәтті аяқталды, себебі британ үкіметі маңызды қызметтерді тоқтатуға күш қолдануға құлшынбады, бұл наразылықтың ең маңызды бөлігі болды. Ереуілдің ең қиын жағы электрмен жабдықтауға тигізген әсері болды – Баллилумфорд электр станциясы Белфаст пен Солтүстік Ирландияның көп бөлігін электрмен қамтамасыз етті. Жұмыс күшінің басым бөлігі протестанттардан тұрды және тиімді басқару UWC-нің қолында болды. Джон Хьюмнің Солтүстік Ирландияның электр желісін екіге бөліп, Дерри мен айналасын жұмыс істеуі үшін Кулькера электр станциясынан (онда көптеген католиктер жұмыс істеді) өндірілетін қуатқа сүйену, ал шығыстағы одақтас ереуілшілерді әлсірету жоспары британдық Мемлекеттік хатшысы Мерлин Рис тарапынан қабылданбады. Келесі ереуілдерде қауіпсіздік күштері дереу күш қолдануға дайын болды, сондықтан UWC ереуілінің табысты болуы үшін қажетті қорқытуға негізделген тосқауылдар бастапқыда-ақ тоқтатылды.
Following the defeat of a motion condemning power sharing in the Northern Ireland Assembly, the Ulster Workers' Council, a loyalist organisation, called a general strike for 15 May. After two weeks of barricades, shortages, rioting and intimidation, Brian Faulkner resigned as chief executive and the Sunningdale Agreement collapsed on 28 May 1974. The strike succeeded because the British government was reluctant to use force to stop the disruption of essential services, the only significant part of the protest. The most crippling aspect of the strike was its effect on electricity supply – the Ballylumford power station generated Belfast's electricity and that of most of Northern Ireland. The workforce was overwhelmingly Protestant and effective control was firmly in the hands of UWC. John Hume's plan to cut the Northern Ireland electricity grid in two and rely on the power generated by Coolkeeragh power station (where many Catholics worked) to keep Derry and environs in business while undermining the unionist strikers in the east was rejected by the British Secretary of State Merlyn Rees. In later strikes the security forces were prepared to use force immediately, and so intimidatory barricades – essential to the success of the UWC strike – were suppressed from the outset.
Мұра
1998 жылғы Ұлы жұма келісімі (GFA), Солтүстік Ирландияның қазіргі децентрализация жүйесіне негізделген, Саннингдейл келісіміне өте ұқсас. Келіссөздерге қатысқан SDLP саясаткері Семус Маллон бұл келісімді "баяу оқып үйренушілерге арналған Саннингдейл" деп атап көрсеткен. Бұл тұжырымды Ричард Уилфорд және Стефан Вольф сияқты саясаттанушылар сынға алды. Алғашқысы "олардың [Саннингдейл мен Белфасттың] мазмұны, сондай-ақ келіссөздер жүргізілуі, іске асырылуы және жұмыс істеу жағдайлары тұрғысынан маңызды айырмашылықтар бар" деді. Осы жағдайдың арасындағы айырмашылықтардың бірі – Саннингдейл келісімі кезінде республикашылардың британдықтардың Солтүстік Ирландиядан кетуі "сөзсіз" болады деген сенім болды, бірақ 1998 жылы жағдай одан өзгеше болды.
The 1998 Good Friday Agreement (GFA), on which the current system of Northern Irish devolution is based, closely resembles the Sunningdale Agreement. SDLP politician Séamus Mallon, who was part of the negotiations, famously described the agreement as 'Sunningdale for slow learners'. This assertion has been criticised by political scientists like Richard Wilford and Stefan Wolff. The former stated that "there are significant differences between them [Sunningdale and Belfast], both in terms of content and the circumstances surrounding their negotiation, implementation, and operation". Among these differences in circumstance was a belief among republicans at the time of the Sunningdale Agreement that a British withdrawal from Northern Ireland was "inevitable", which was no longer the case in 1998.