Кіріспе
Неміс-британдық социолог Норберт Элиас (22 маусым 1897 – 1 тамыз 1990) – неміс социологы, кейіннен Ұлыбритания азаматы болды. Ол ең әйгілісі – өркениеттену/децивилизация процестері туралы теориясымен танылған.
Norbert Elias (; 22 June 1897 – 1 August 1990) was a German sociologist who later became a British citizen. He is especially famous for his theory of civilizing/decivilizing processes.
Өмірбаян
Элиас 1897 жылдың 22 маусымында Пруссияның Силезия провинциясындағы Бреслауда (қазіргі Вроцлав) Герман Элиас (1860–1940) мен София Элиас, тумасы Галлевски (сондай-ақ Галевски, 1875–1942) отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Кемпен (қазіргі Кępno) қаласының тұрғыны және тоқыма өнеркәсібіндегі кәсіпкер болған. Оның анасы Бреслау еврей қауымының мүшесі болған. 1915 жылы абитуриент болып шыққаннан кейін Норберт Элиас Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия армиясына ерікті болып қосылды және алдымен Шығыс, содан кейін Батыс майданда телеграфшы болып жұмыс істеді. 1917 жылы жүйкелік ауруға шалдыққаннан кейін, ол қызметке жарамсыз деп танылды және Бреслауға медициналық санитары болып жіберілді. Сол жылы Элиас Бреслау университетінде философия, психология және медицинаны оқыды, сонымен қатар 1919 және 1920 жылдары Гейдельберг (Карл Ясперстің лекцияларына қатысқан) және Фрайбург университеттерінде бір семестр оқыды. 1919 жылы алдын ала емтиханды тапсырғаннан кейін медицинаны тастады. Әкесінің байлығы гиперинфляция салдарынан азайғаннан кейін, ол оқуын қаржыландыру үшін 1922 жылы жергілікті аппараттық фабриканың экспорт бөлімінің басшысы болып жұмысқа орналасты. 1924 жылы ол Рихард Хонигсвальд басқаруымен философиядан докторлық диссертациясын қорғады, ол неокантиандық бағыттың өкілі болды. Неокантиандық бағыттың әлеуметтік аспектісінің болмауына көңілі толмады, бұл оның диссертациясы бойынша жетекшісімен күрделі дауға әкелді, Элиас одан әрі зерттеу үшін социологияға жүгінуді шешті. Бреслаудағы жылдары, 1925 жылға дейін Элиас неміс сионистік қозғалысына белсенді қатысты және неміс еврей жастар қозғалысы "Blau Weiss" (көк ақ) ішіндегі жетекші зиялылардың бірі болды. Осы жылдары ол Эрих Фромм, Лео Штраус, Лео Лёвенталь және Гершом Шолем сияқты басқа да жас сионистермен танысты. 1925 жылы Элиас Гейдельбергке көшіп барды, онда Альфред Вебер оны "Флоренция қоғамы мен мәдениетінің ғылым дамуына әсері" тақырыбында хабилитациялық (екінші кітап жобасы) жұмысына кандидат ретінде қабылдады. 1930 жылы Элиас бұл жобаны тоқтатуды шешті және Карл Маннхаймға еріп, Франкфурт университетінде оның ассистенты болды. Алайда, 1933 жылдың басында нацистер билікті басып алғаннан кейін Маннхаймның әлеуметтану институты жабылуға мәжбүр болды. "Сот адамы" ("Der höfische Mensch") атты бұрын тапсырылған хабилитациялық диссертация ресми түрде қабылданбады және 1969 жылға дейін "Сот қоғамы" ("Die höfische Gesellschaft") ретінде кеңейтілген күйде жарияланбады. 1933 жылы Элиас Парижге қашып кетті. Оның қарт ата-анасы Бреслауда қалды, 1940 жылы оның әкесі қайтыс болды; 1942 жылдың 30 тамызында анасы Терезиенштадтқа депортацияланды, ал 29 қыркүйекте Треблинкаға көшіріліп, өлтірілді. Париждегі екі жылында Элиас Амстердамдық Steunfonds (профессор Фриданың игілік қоры) стипендиясымен қамтамасыз етілген жеке ғалым ретінде жұмыс істеді және ағаштан жасалған балалар ойыншықтарын өндіру шеберханасын ұйымдастырып, қосымша табыс табуға тырысты. 1935 жылы Ұлыбританияға көшіп барып, 1939 жылға дейін өзінің "Мәдениеттену процесі" атты еңбегімен айналысты, қазір ол еврей босқындарына көмек көрсететін ұйымның стипендиясымен қамтамасыз етілді. Бұл еңбегінде ол нацистердің еврейлерге жасаған геноцидін ыдыраған өркениеттің "децивилизациялық секірісі" және варварлыққа кері оралу деп сипаттады. Бұл жұмыста Элиас дене теориясын да ұсынады. Әдеп-ғұрып пен этикетті сипаттайтын тарихи құжаттарға сүйене отырып, ол өркениетті денеде заманауи жекеліктің пайда болуын жеңілдеткен процестерді анықтады. Элиас "өркениетті" терминін "бақыланған" денемен теңестірді. 1954 жылы – 57 жасында – ол Лестер университетінде (кейін Лестер университеті болып өзгерді) алғашқы тұрақты академиялық қызметін атқарды, алдымен лекторы, кейін социология бойынша оқырман болып жұмыс істеді. Досы Илья Нойштадтпен бірге ол университеттің әлеуметтану кафедрасын дамытуға үлкен үлес қосты, ол Ұлыбританиядағы ең ірі және беделді кафедралардың біріне айналды. 1962 жылы зейнеткерлікке шықты, бірақ 1970 жылдардың ортасына дейін Лестерде аспиранттарға сабақ беруді жалғастырды. Нойштадт пен Элиас Лестердегі әріптестер ретінде тағайындаған атақты әлеуметтанушылардың арасында Джон Х. Голдторп, Энтони Гидденс, Мартин Олброу, Шила Аллен, Джо және Олив Банкс, Ричард Браун, Мэри МакИнтош, Никос Музелис және Сами Зубайда мен Кит Хопкинс болды. (Содан кейін Хопкинс Кембридждегі ежелгі тарих профессоры болды: Лестерде социологияны оқыту үшін оның тағайындалуы Элиас пен Нойштадттың социология пәніне қатысты кең көзқарасының бір белгісі.) Кафедра студенттерінің арасында Джон Элдридж, Крис Брайант, Крис Рожек, Пол Хирст, Грэм Саламан және Брайан Уилсон болды. 1962 жылдан 1964 жылға дейін Элиас Гана университетінде (Легон, Аккра қаласының жанында) социология профессоры болып сабақ берді. 1965 жылы Еуропаға оралғаннан кейін, ол көп уақытын неміс және голланд университеттерінде қонақ профессоры ретінде өткізді және 1978 жылдан бастап Амстердамда тұрды. "Мәдениеттену процесі" еңбегінің 1969 жылы қайта жарияланғаннан кейін оның беделі мен танымалдығы арта түсті. 1978 жылдан 1984 жылға дейін ол Билефельд университетіндегі ғылыми-зерттеу орталығында жұмыс істеді, онда 1980 жылы құрметті докторлық диплом алды. Элиас алғашқы рет Теодор В. Адорно сыйлығын (1977) және Еуропалық Амальфи сыйлығын (1987) алды. 1986 жылы Германия Федерациясының үлкен еңбек орденімен марапатталды, ал 90 жылдық мерекесінде Голланд королевасы оны Құрмет орденінің командирі етіп тағайындады. 1998 жылы Халықаралық Социологиялық Ассоциация жүргізген әлеуметтанушылар арасындағы сауалнама бойынша "Мәдениеттену процесі" (кейінірек қайта аталған) 20 ғасырдағы әлеуметтанудағы ең маңызды кітаптардың жетіншісі деп танылды. 1990 жылы Италияда "біздің заманымыздың шебері" үшін Nonino сыйлығын жеке алды. Социологиялық жұмысынан бөлек, ол өлең де жазды. Элиас 1990 жылдың 1 тамызында Амстердамдағы үйінде қайтыс болды. 2017 жылдың қыркүйегінде оның тұрған жерінен көп қашықтамай, Вонделпарктегі көпірге оның есімі берілді. Алмере қаласындағы "тұрақты" әлеуметтанушылар ауданында да оның есімімен көше бар.
Жұмыс
Элиас теориясы уақыт өте келе күш, мінез-құлық, эмоция және білім арасындағы қарым-қатынасқа назар аударды. Ол процестік немесе фигурациялық социология деп аталатын пәнді елеулі түрде қалыптастырды. Тарихи жағдайларға байланысты, Элиас ұзақ уақыт маргиналды автор болып қалды, 1970 жылдары жаңа буын ғалымдар оны қайтадан ашқанға дейін, ол сол саланың тарихындағы ең ықпалды әлеуметтанушылардың біріне айналғанға дейін. Оның жұмысына қызығушылықтың бір бөлігі – оның үлкен әлеуметтік фигурациялар немесе адамдар арасындағы өзара тәуелділік желілері туралы түсінігі жеке агенттіктің мәнін жоққа шығармай, үлкен қоғамдық құрылымдардың пайда болуын және жұмыс істеуін түсіндіруіне байланысты. 1960 және 1970 жылдары агенттікке қарағанда құрылымға тым көп мән беру, сол кездегі басым құрылымдық функционализм мектебіне қатысты қатты сынға ұшырады. Элиас ең танымал еңбегі – «Über den Prozess der Zivilisation», ағылшын тілінде «Цивилизация процесі» (немесе, «Жалпыланған жұмыстар» басылымында – «Цивилизация процесі туралы») деп жарияланды. 1939 жылы неміс тілінде екі томдық түрінде жарық көрген бұл кітап 1969 жылы қайта басылғанға дейін көп назарсыз қалды, сол кезде оның бірінші томы ағылшын тіліне аударылды. Бірінші томда еуропалық мінез-құлықтың, немесе «екінші табиғаттың» тарихи дамуы, әлеуметтік көзқарастармен қалыптасқан жеке психикалық құрылымдар қарастырылады. Элиас ортағасырлық Еуропаның зорлық-зомбылық, жыныстық мінез-құлық, дене функциялары, үстел әдептері және сөйлеу формаларына қатысты стандарттары қалай бірте-бірте өзгергенін, ұят және жиреншік сезімінің шектерін арттыра отырып, сот әдептерінен бастап сыртқа қарай қалай тарағанын анықтады. Әлеуметтік байланыстардың күрделі желілерімен орнатылған «өзін-өзі ұстап тұру» психологиялық «өзін-өзі қабылдауды» дамытты, оны Фрейд «супер-эго» деп атады. «Цивилизация процесі» кітабының екінші томы осы процестердің себептерін қарастырады және оларды орталықтандырылған ерте заманауи мемлекетте және қоғамның әртүрлілігі мен өзара байланысы артып келе жатқан желісінде табады. Элиас жұмысы 1960 жылдары кең аудиторияға жеткен кезде, бастапқыда оның процесті талдауы сенімсіз «әлеуметтік дарвинизмнің» кеңейтілуі ретінде қате түсінікпен қабылданды, жоғарыға қарай «өсу» идеясы оны әлеуметтік процеске метафора ретінде емес, бірінен соң бірі жалғасып келе жатқан тарих ретінде қарастырып, жоққа шығарылды. Элиас ағылшын және неміс тілдерінде жазуға көшті. Оның білім және ғылымдар социологиясына қатысты барлық еңбектері, сондай-ақ спорт социологиясы бойынша оның маңызды еңбегі, «The Quest for Excitement» атты жинақта жазылған, Норберт Элиас пен Эрик Даннинг еңбегі, 1986 жылы жарық көрді. 1984 жылы Билефельд университетінің даму социологиясы орталығы Норберт Элиасты өзінің халықаралық деңгейдегі танымал әріптестерінің жиналысына төрағалық етуге шақырды, олар Элиас өркениеттік процестер туралы ең қызықты теорияларын жеке қарастырып, талқылауды қалады. 1983 жылы Элиас қайтыс болғаннан кейін оның мұрасын басқару үшін Норберт Элиас қоры құрылды. Қордың алғашқы кеңес мүшелері Йохан Гудсблом (Амстердам), Герман Корте (Мюнстер) және Абрахам ван Столк болды, соңғысы 1996 жылы қайтыс болғаннан кейін Стивен Меннеллмен (Дублин) алмастырылды. 2017 жылы қорды басқаруды жаңа басқарма алды: Йохан Хайлброн (Роттердам және Париж), Джейсон Хьюз (Лестер), Адриан Джитчин (Франкфурт) және Арян Пост (Келісімгер, Амстердам). 1962 жылы Лестер университетінен зейнеткерлікке шыққанға дейін Элиас тек бір кітап, «Über den Prozess der Zivilisation», және бірнеше мақаладан артық жариялаған жоқ. 1990 жылы қайтыс болғанға дейін ол 15 кітап және 150-ге жуық эссе жариялаған. Ол әрқашан көп жазған, бірақ нәтижелерге қанағаттанғаннан кейін өте қиын болды және өзінің жұмысын жариялауға қарсы болды. Оның жазуы өте кемелдікті талап еткен, бірақ оны дәлелдемелерді оқу және түзету сияқты қарапайым тапсырмаларды орындауға аз ықыласты болды. Осылайша, оның неміс тіліндегі еңбектері ағылшын тіліне жақсы аударылса да (көбінесе Эдмунд Джефкотт аударған), ағылшын тіліндегі түпнұсқа басылымдарда көптеген қателер бар, оларды мұқият тексеру арқылы түзетуге болатын. Сондықтан, жиырма бірінші ғасырдың басында Норберт Элиас қоры Дублиндегі UCD Press баспасымен келісімге келіп, Элиас шығармаларының жаңа ғылыми басылымдарын басып шығарады, олар 18 томға жетеді.
Until he retired from the University of Leicester in 1962, Elias had published only one book, Über den Prozess der Zivilisation, and no more than a handful of articles. By the time of his death in 1990, he had published 15 books and something approaching 150 essays. He had always written a great deal, but found it very difficult ever to be satisfied with the results, and was very reluctant to release his work for publication. Still more curious, although he was such a perfectionist in his writing, he could rarely be persuaded to undertake such mundane tasks as reading and correcting the proofs. Thus, although his German works were well translated into English (for the most part by Edmund Jephcott), the original English editions contain many errors that could have been corrected by thorough proof reading. In the early twenty first century, therefore, the Norbert Elias Foundation entered into agreement with UCD Press, Dublin, to publish new scholarly editions of Elias's work, running to 18 volumes.
Мақалалар
"Теңізші мамандығының пайда болуы туралы зерттеулер", Британдық әлеуметтану журналы, 1(4) 1950: 291–309. "Қатысу және шегініс мәселелері", Британдық әлеуметтану журналы, 7(3) 1956: 226–252. "Білімнің әлеуметтануы: жаңа перспективалар. Бірінші бөлім", Социология, 5(2): (1971): 149–168. "Білімнің әлеуметтануы: жаңа перспективалар. Екінші бөлім", Социология, 5(3): (1971): 355–370. "Ғылым теориясы және ғылым тарихы: соңғы талқылауларға түсініктемелер", Economy & Society, 1(2): (1972): 117–133. "Цивилизация процесін қайта қарау: Станислас Фонтейнмен сұхбат", Теория және қоғам, 5: (1978): 243–253. "Агрессивтіліктің өзгеруі туралы", Теория және қоғам, 5(2): (1978): 229–242. "Цивилизация және зорлық-зомбылық: зорлық-зомбылықтың мемлекеттік монополиясы және оның бұзушылықтары". Telos, 54 (1982–83 жылғы қыс): 134–154. "Социологтардың қазіргі заманға шегінуі", Теория, мәдениет және қоғам, 4: (1987): 223–247. "Адамдар және олардың эмоциялары туралы: процестік әлеуметтанулық эссе", Теория, мәдениет және қоғам, 4(2–3): (1987): 339–361. "Ерлер мен әйелдер арасындағы билік тепе-теңдігінің өзгеруі – процестік әлеуметтанулық зерттеу: ежелгі Рим мемлекетінің мысалы", Теория, мәдениет және қоғам, 4(2–3): (1987): 287–316. "Символдар теориясы: кіріспе, бірінші бөлім", Теория, мәдениет және қоғам, 6(2): (1989): 169–217. "Техникалық прогресс және цивилизация", Теория, мәдениет және қоғам, 12(3): (1995): 7–42. "Әлеуметтік процестер теориясына қарай", Британдық әлеуметтану журналы, 48(3): (1997): 355–383. "Билік және цивилизация", Билік журналы, 1(2): (2008): 135–142.