Кіріспе

Джамбаттиста делла Портаның «Magia Naturalis» (ағылшынша, Табиғи сиқыр) кітабы – 1558 жылы Неаполь қаласында алғаш рет жарық көрген еңбегі. Оның танымалдылығының арқасында он жыл ішінде бес латын тіліндегі басылымы қайта жарық көрді, сондай-ақ итальян (1560), француз (1565), голланд (1566) және ағылшын (1658) тілдеріне аударылды. «Табиғи сиқыр» авторының өмірінде бірнеше рет қайта қаралып, мазмұны кеңейтілді. Оның жиырма кітабында (Неаполь, 1589) геология, оптика, медицина, улар, тағам дайындау, металлургия, магнетизм, косметика, парфюмерия, оқ-дәрі және жасырын жазу туралы мәліметтер келтірілген. «Табиғи сиқыр» – Бэконға дейінгі ғылымның бір үлгісі. Оның деректеріне ежелгі ғалымдар Плиний Егде және Теофрасттың білімдері, сондай-ақ Делла Порта жасаған көптеген ғылыми байқаулар кіреді.

Автор

Джанбаттиста делла Порта (Джон Баптист Порта деп те аталады) 1535 жылы 3 қазан мен 15 қараша аралығында Италияның Вико Экуэнсе қаласында дүниеге келді және үш ұлдың екіншісі болды. Порта отбасы Солерноның ежелгі дворяндарына жатты, бұл оларға 1541 жылы император Карл V қызметіне кірген Гиамбаттистаның әкесі Нардо Антонио делла Порта келгенге дейін шағын қор жинауға мүмкіндік берді. Бұл отбасыға Вико Экуэнсе мен Неаполь арасында кезекпен тұруға жағдай жасады. Джанбаттистаның ресми білімі туралы мәлімет жоқ. Оның екі ұстазы ғана белгілі: Неапольдегі патшалық дәрігер Антонио Пизано және Демокриттің аудармашысы Доменико Пиццименти. Ол көбінесе ғылыми және псевдоғылыми тақырыптарды талқылаудан тұратын бейресми біліммен өзін-өзі оқытқан деп саналады. Джанбаттиста он бес жасында «табиғаттың құпияларын» жинауға кірісті. Бұл құпиялар жиналып, «Табиғи сиқыр» атты жиырма кітапқа біріктірілді. 1547 жылы «саяси интригалар» салдарынан Неаполь академиясы жабылды және 1552 жылға дейін қайта ашылмады, бұл «Табиғи сиқырдың» алғашқы басылымынан алты жыл бұрын болды. Делла Портаның Неапольдегі ең беделді академияларда көптеген достары болды, тіпті ол 1580 жылға дейін өзінің академиясын ашты: Accademia dei Segreti. Академиктер Делла Портаның үйінде жиналып, «табиғаттың құпияларын» талқылады. Кейіннен ол Римдегі Accademia dei Lincei академиясымен байланысқа түсті. Ол оның негізін қалаушы Фредерико Чезимен жақын қарым-қатынаста болды және тіпті отбасы тарихы туралы жинақ жазды. Портаның академиядағы беделі артып, 1611 жылы Галилео академияға қабылданғанға дейін Чезиден кейін екінші орынды иеленді. Сол жылы ол Неапольдегі Oziosi әдеби академиясына қабылданды. Делла Порта табиғаттың құпияларын жинақтауды жоспарлады. Алайда, Джанбаттиста өткеннің жаңалықтарына күмәнданып, тәжірибелер арқылы өзіндік жаңалықтар ашуға ұмтылды. Ол алғы сөзінде: «Менің әдісімде ата-бабаларымыздың айтқандарын қарастырамын; содан кейін өз тәжірибеммен олардың шындыққа сәйкес келіп-келмейтінін көрсетемін» дейді. Джанбаттиста І кітабының ІІ тарауында сиқырдың екі түрін сипаттайды. Біріншісі – рухтармен байланысты зұлымдық, ол оны сиқыршылық деп атайды. «Ал екінші сиқыр табиғи, оны барлық білімді адамдар қабылдайды және құрметтейді, және одан жоғары бағаланатын немесе жақсы ойланатын ештеңе жоқ». Делла Порта осы сиқырға зерттеулерін арнады.

Табиғи сиқырдың жиырма кітабы
Ғажайып нәрселердің себептері
Металдарды өзгерту
Әйелдерді әдемілеу
Болатты қатайту
Таңғажайып әйнектер
Жануарлардың пайда болуы
Қымбат тастарды жасау
Дәмдеуіштер
Ас дайындау
Статикалық тәжірибелер
Жаңа өсімдіктер өсіру
Тастың кереметтері
Иіссу
Балық аулау, құс аулау, аң аулау және т.б.
Пневматикалық тәжірибелер
Шаруашылық заттарын көбейту
Физикалық тәжірибелер
Жасанды оттар
Көрінбейтін жазулар
Хаос