Кіріспе
Чехословакия, барлық Шығыс Еуропа елдерінің ішінде, соғыстан кейінгі кезеңге салыстырмалы түрде теңгерімді әлеуметтік құрылыммен және ресурстардың әділ үлестірілуімен кірді. Кейбір кедейлікке қарамастан, жалпы алғанда, ел жұмысшылар, шағын өндірушілер, фермерлер және айқын орта таптан тұрды. Халықтың шамамен жартысы орташа табыс деңгейінде болды. Ұлттықтандыру мен табысты қайта бөлуді басқа Шығыс Еуропа елдерінен гөрі одан да қатаң жүзеге асырған – теңгерімді және салыстырмалы түрде гүлденген Чехословакия осылай болды. 1960 жылдардың ортасындағы шағымдар теңестірудің тым басып кеткеніне қатысты болды. Көкжұмысшылар мен кеңсе қызметкерлерінің арасындағы табыс айырмашылығы Шығыс Еуропаның басқа елдеріне қарағанда төмен еді. Сонымен қатар, 1970 жылдардың соңында табыстың әділ үлестірілуі салыстырмалы өркендеумен қатар жүрді. Шығыс Германия мен Венгриямен бірге, Чехословакия 1980 жылдар бойы Варшава шартының елдері арасындағы ең жоғары тұрмыс деңгейінің бірін қамтамасыз етті. Тіпті Чехословакияда да, партияның социалистік теңдікке ұмтылысы толыққанды болғандықтан, "сыныпсыз" қоғамның өте алуан түрлі екені анықталды. 1980 жылдардың ортасында Чехословакиядағы халық санағы тұрғындарды бірнеше кәсіби топтарға бөлді: жұмысшылар, басқа да қызметкерлер, түрлі кооперативтердің мүшелері (көбінесе ауыл шаруашылығы кооперативтері), шағын фермерлер, жеке кәсіпкерлер мен мамандар, және капиталистер. Осы санаттардың ішінде "басқа қызметкерлер" ең көп түрлендірілгені, төменгі деңгейдегі кеңсе қызметкерлерінен бастап министрлерге дейін қамтыды. "Жұмысшылар" – негізінен қолмен және өнеркәсіптік еңбекпен айналысатын адамдар еді. Төменде сипатталатын нақты айырмашылықтар болды: жұмысшылар (қолмен немесе төменгі деңгейдегі кеңсе қызметкерлері), ауыл шаруашылығы қызметкерлері және интеллигенция (олардың еңбегі негізінен ақыл-ой қызметіне және жоғары білімге негіделген).
workers (manual or low level clerical employees),
agricultural employees, and
the intelligentsia (whose work is primarily mental and requires more education).
Жұмысшылар
1984 жылы жұмысшылар экономикалық белсенді халықтың шамамен жартысын құрады және халықтың тұрмыс деңгейін сақтауға бағытталған саясаттың нәтижесін алды. Көптеген сарапшылар пікірінше, Чехословакияның ішкі тұрақтылығы жұмысшылар мен үкімші партия арасындағы айтылмаған келісімге негізделген: кеңестік үстемдікке мойынұсынудың орнына салыстырмалы түрде материалдық қамтамасыз ету. Жұмысшы табының өмірінің көп бөлігі режимнің еңбек өнімділігін арттыруға жасаған әрекеттерін көрсетті. Толық жұмыспен қамту осы міндетті жеңілдетті. 1984 жылы халықтың шамамен жартысы жұмыс істеді. Жұмысқа қабілетті әйелдердің 85%-ы жұмыс істеді (демалыстағыларды есептемегенде), ал 141,000-ға жуық студент толық уақытпен оқумен қатар жұмыс істеді. Әйелдер үшін еңбекке қабілетті жас 15-54 аралығында, ал ерлер үшін 15-59 аралығында болды. 1970 жылдардың соңына қарай жұмыс күшінің жетіспеушілігі соншалыққа жетті, тіпті шенеуніктер "ішкі резервтерді" жұмысқа тартуға күш салуды қажет етті, яғни, жартылай мүгедектер (олардың үштен бірі жұмыс істеді), күндізгі оқудағы студенттер және шаруалар (егін жинау маусымынан басқа уақытта). Студенттер мен шәкірттердің ерікті бригадалары жаз айларында ауыл шаруашылығына (жинауға) және басқа да жұмыстарға көмектесті. Чехословакияда, басқа социалистік елдердегідей, толық жұмыспен қамту көбінесе жұмыссыздықты жасырады. Көптеген адамдар өз біліктілігіне сәйкес келмейтін лауазымдарда жұмыс істейді. Бұл түрлі факторлардың нәтижесінде болады: кейбір адамдар жұмыс іздеу үшін елдің басқа аймақтарына көшуге құлықсыздық танытады; саяси және идеологиялық тұрғыдан "қолайсыз" адамдар көбінесе қара жұмысқа жүгінеді; ал саяси тұрғыдан "дұрыс" адамдар өз біліктілігіне толыққанды сай келмейтін лауазымдарды иеленеді. Көптеген кәсіпорындарда операцияларды оңайлатудың және жұмыс өнімділігі қанағаттандырмайтын қызметкерлерді жұмыстан босатудың орнына, басшылар жұмысшыларды басқа лауазымдарға ауыстырады немесе жұмыспен қамту статистикасын манипуляциялайды. Партияның еңбек дағдарысын болдырмауға тырысуы, кәсіпорын басшыларының өндіріс жоспарларын орындау (немесе оған жақындау) қажеттілігі және еңбек күшінің үнемі жетіспеуі жұмыс орнының әлеуметтік динамикасын анықтайды. Жұмысшылар салыстырмалы түрде тұрақты жұмыс пен табысқа ие, бірақ олардың табыстарын жұмсауға жеткілікті тұтыну тауарлары жетіспейді (жинақтау деңгейі өте жоғары). Сондай-ақ жұмысшылар жұмысты ұйымдастыруда маңызды рөл атқармайды; 1960 жылдардағы белгілі экономикалық реформатор Ота Шик чехословакиялық жұмысшыны "өндіріс процесінен, еңбек жемісінен және өнеркәсіптік кәсіпорындарды басқарудан шеттетілген" деп сипаттады. Жұмыс күшінің азаюымен бірге жұмысшылардың шағымдары жылдар бойы өзгерді. 1950 жылдары нақты жалақы төмендеді, нәтижесінде жұмыс тоқтатылды. 1953 жылғы валюта реформасы ірі өнеркәсіптік орталықтарда наразылық пен демонстрацияларды тудырды, олар көтеріліске ұласты. Он жыл бойы партия басшылары жұмысшылардың "кәсіби одақтық" және "анархо-синдикалистік" көзқарастарына және "қолға түскенін ал" деген ой-пікірлеріне наразылық білдірді. 1953 жылғы демонстрацияларда тұтқындалғандар "комбинезон киген буржуазиялық элементтер" деп айыпталды. 1968 жылғы Прага көктемінде жұмысшылар саяси либерализация мен өкілдік кәсіподақтарды қолдау үшін ұйымдасты. 1970 жылдардың соңында жұмысшылардың ең көп шағымданған мәселесі - артық сағаттар, содан кейін нашар жұмыс жағдайы болды. Бұл шағымдар жалақыны өнімділікпен байланыстыруға қарсылықпен қатар жүрді. Жұмысшылар көбінесе еңбек кодексін сақтауды талап етті, ол міндетті артық сағаттарды шектеді (жұмыс аптасының ұзақтығы қырық алты сағаттан аспауы керек еді) және жұмыс қауіпсіздігі ережелерін қарастырды. Жұмыс күшінің жетіспеушілігін шешудің бір жолы - басқа социалистік елдерден шетелдік жұмыс күшін тарту еді. Ұзақ уақыт бойы поляктар шетелдік жұмыс күшінің ең көп бөлігін құрады. Алайда 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында Вьетнам Социалистік Республикасының одақтас үкіметі әкелген вьетнамдық жұмысшылардың үлесі тез өсті. 1982 жылдың соңына қарай Чехословакияда шамамен 26 000 вьетнамдық жұмысшы болды, бұл шәкірттерді қоса алғанда, жалпы жұмыс күшінің 0,3% құрады. Вьетнамдық контингенттің тез өсуіне байланысты себептер Чехословакия үкіметінің достық социалистік ел үшін білікті жұмыс күшін даярлауға қызығушылығы, Вьетнамның соғыс қарызын өтеуі және Вьетнамдағы еңбек күшінің артық болуы болды. Вьетнамдықтардың саны күрт өскенде және вьетнамдықтарды жұмыс дағдыларына оқыту бағдарламасының орнына тек қана еңбекке қабілеттілік бағдарламасы енгізілгенде мәселелер туындады. Чехословакияда жұмыс істеген басқа шетелдіктер Куба, Лаос, Моңғол Халық Республикасы және Венгриядан келді. Поляктар мен венгрлер көбінесе олардың тиісті шекаралық аймақтарында жұмыс істеді. Чехословакиядағы көптеген әйелдер жұмыс істеді, бұл бір жағынан жұмыс күшінің жетіспеушілігінің, екінші жағынан әйелдердің жұмыс істеуі - екі жыныс арасындағы теңсіздіктің шешімі деген социалистік сенімнің нәтижесі болды. Чехословакиядағы әйелдердің жұмыс тарихы ұзаққа соңғысы (1930 жылы олар еңбек күшінің үштен бірінен астам бөлігін құрады), бірақ соғыстан кейінгі әйелдердің жұмысқа қатысуының өсуі шынымен де керемет болды. 1948 жылдан 1975 жылға дейін еңбек күшіне кірген жұмысшылардың төрттен бірі әйелдер болды. 1976 жылдың соңына қарай жұмысқа қабілетті әйелдердің шамамен 87%-ы жұмыс істеді; 1984 жылы бала туу жасындағы әйелдердің шамамен 90%-ы еңбек етті. 1983 жылы әйелдер дәстүрлі әйелдерге тән салаларда жинақталды. Социалистік кезеңде әйелдердің жалақысы әрқашан ерлердің жалақысынан төмен болды. Орта және жоғары басқару лауазымдарының тек 6-7%-ын әйелдер иеленді. Бұл теңсіздіктің себептеріне бірнеше факторлар жатады.
Ауыл шаруашылығы жұмысшылары
Ауылдық қоғам 1980-ші жылдары кооперативтердің (ауыл шаруашылығы еңбек күшінің шамамен 73% құрады), мемлекеттік шаруашылықтардың (18%) және жеке шаруашылықтардың (9%) үйлесімі болды. Бұл, саяси белсенді орта шаруалар, шағын жер иелері және еңбек күшінің дифференциацияланғандығымен ерекшеленген Бірінші Республикадан күрт өзгешелік құрады. Ұжымдастырылған ауыл шаруашылығында кәсіби мамандар жетіспеді деуге болмайды, бірақ социалистік режим ауылдық қоғамды оңтайландырғаны сөзсіз. Арадағы айырмашылықтар сақталды, бірақ айқын теңестіру орын алды. Ұжымдастыру 1949 жылы Бірыңғай ауыл шаруашылығы кооперативтері туралы заң қабылдануымен басталды. КСРО 1950-ші жылдардың басында және соңында ұжымдастыруды белсенді түрде ілгерілетті. Кооперативтерге қосылуға құлықсыздық танытқан және наразылық білдірген ірі жер иелері "кулактар" деп жарияланып, өтемақысыз жерден шығарылды. Бұл әрекетке қатысты кейінгі сын-ескертулер көңілсіздікпен қабылданды. 1960 жылы, ұжымдастыру шартты түрде аяқталған кезде, барлық ауыл шаруашылығы жерлерінің 90% мемлекеттік секторда болды, бұл көрсеткіш 1985 жылға қарай баяу өсіп 95%-қа жетті. 1960-1970 жылдар мен 1980-ші жылдардың басында кооперативтердің саны азайды. Жер жеке шаруашылыққа қайтарылмады, керісінше кооперативтік кәсіпорындар біріктірілді. 1950-ші жылдары шаруалар қиындыққа тап болды: міндетті ұжымдастыру олардың мүлкін тартып алды, ал 1953 жылғы валюта реформасы олардың жинақтарын жойды. 1960-шы жылдардың басында ауыл шаруашылығы жұмыскерлері ауыл шаруашылығынан тыс жұмыскерлерге қарағанда ұзақ жұмыс істеді және орташа есеппен 15% кем табыс тапты. 1960-1970 жылдар аралығында ауыл шаруашылығы табысы қарқынды өсті. 1970-ші жылдардың ортасынан бастап кооператив мүшелерінің және өнеркәсіп қызметкерлерінің табыстары шамалас болды. 1968 жылы өткізілген сауалнамада кооператив мүшелерінің үштен екісі жеке шаруашылыққа қарағанда ұжымдық ауыл шаруашылығы өндірісін артық көретінін білдірді. 1970-ші жылдары қала мен ауылдағы тұрмыс жағдайлары арасындағы теңсіздік азайды. Үкімет жоспарлаушылары ауылдық жерлерде балалар бақшаларын жақсартуға, кооперативтер мен мемлекеттік шаруашылықтар зейнетақысын басқа жұмысшылармен теңестіруге, сондай-ақ ауыл тұрғындарына медициналық, білім беру және сауда қызметтерін кеңейтуге баса назар аударды. Ауылдық тұрғын үйлердің салынуы мен жөнделуіне елеулі күш жұмсалды. Кооператив мүшелеріне берілетін жаңа тұрғын үйлердің саны 1960-шы жылдары күрт өсіп, кейін бірқалыпты деңгейге келді, бірақ жылдар бойынша ауытқулар болды. Тұрмыс жағдайларының жалпы жақсаруы ауыл шаруашылығы жұмыскерлеріне ғана емес, сонымен қатар 1970-ші жылдардың басында барлық өнеркәсіптік жұмыскерлердің 40%-дан астамы ауылда тұрды. Табыстың артуы мен ауылдық тұрмыс жағдайларының жақсаруы ауыл шаруашылығы еңбек күшінің білім деңгейінің өсуіне әкелді. 1960 жылдан 1978 жылдың соңына дейін орта мектеп білімі бар кооператив мүшелерінің саны он бір есеге, ал жоғары білімі бар мүшелердің саны он үш есеге артты.
Техникалық интеллигенция
1980 жылдардың ортасында техникалық интеллигенция шешім қабылдау иерархиясында белгісіз жағдайға түсті. Бір жағынан, олардың жұмысы көбінесе маңызды техникалық біліктілікті қажет етті, екінші жағынан, коммунистік үкімет кезінде барлық салалардағы шешімдер саяси компоненттерді қамтыды. Техникалық интеллигенция техникалық тиімділік талаптарын саяси догмалармен қатар келтіруге тиіс болды. КСРО-ның көзқарасы бойынша, мәселе – саяси тұрақты техникалық сарапшылар тобын қамтамасыз ету болды: 1970 жылдар бойы техникалық интеллигенция арасында саяси адалдыққа (білім беруге немесе тәжірибеге емес) қарай таңдалғандар басымдық құрды. Егер партиялық қызметкер өзінің лауазымының талаптарын орындай алмаса, партия мүшесі болмаса да, техникалық сарапшыны көмекке шақыру қалыпты жағдайға айналды. КСРО-ның консервативті күштері 1968 жылдан кейін қызметтен алынған реформатор басшыларды қайта орнатуға жасалған әрекеттерді үнемі тоқтатты. Басқарудың тиімділігін арттыру және басқарушы кадрларды мерзімдік "қайта қарау" техникалық интеллигенция қатарындағы өзгерістерге сүйемдеді. 1980 жылы Федералды қаржы министрі Леопольд Лер өндіріс жоспарларын орындамау басқаруға берілетін сыйлықтарға әсер ететінін айтты және тіпті басшылардың біліксіздігі үшін жұмыстан босатылуы мүмкін екенін мәлімдеді. Ресми органдар 1970 жылдардың басында жұмысқа орналасу үшін жеткілікті болған қарапайым саяси адалдық 1980 жылдары өндірістің тиімділігімен бірге болуы керектігін басшыларға түсіндіру үшін белсенді күш жұмсады.
Throughout the 1970s, those selected for political compliance (versus training or expertise) predominated among the technical intelligentsia. When a party functionary was unable to meet the demands of his or her position, the custom was to call in a technical expert (even if not a party member) for assistance. KSC hard liners consistently blocked efforts to reinstate reformist managers deposed after 1968. Calls for more efficient management and periodic "reassessments" of managerial personnel accompanied changes in the ranks of the technical intelligentsia. In 1980 Federal Finance Minister Leopold Ler suggested that failure to meet production goals would be reflected in bonuses given to management and went so far as to intimate that managers might be dismissed for ineptitude. There was a concerted effort on the part of officialdom to make clear to managers that simple political compliance—adequate to ensure one's employment in the early 1970s—would have to be accompanied by efficiency in production in the 1980s.
Шығармашылық интеллигенция
Елдің шығармашылық интеллигенциясына келетін болсақ, КСР билікті өз қолына алуы Чехословакия өнерінде сталиндік социалистік реализм дәуірін бастады. Бұл қозғалыста ресейлік шовинизмнің күшті белгілері мен Батысқа қарсы көзқарастар байқалды, олар кез келген космополитті буржуазиялық, декадент немесе екеуі де деп айыптауға дайын болды. Әлем әдебиетінің авторы Швейктің елі социалистік реализм үшін әсіресе үмітсіз жер болған деп күтіледі. Марксистік теорияға сәйкес өмірді қандай болса солай емес, болуы керек деп бейнелейтін бұл "эстетиканың" негізгі құрамдас бөліктері – революциялық құлшыныспен біріктірілген соқыр оптимизм. 1949 жылы КСР партияның 9-шы съезінде "жаңа социалистік мәдениетке арналған нұсқаулар" шығарды. Съезде "әдеби және көркем шығармашылық еліміздегі идеологиялық және мәдени қайта жаралудың маңызды құралы болып табылады және ол халықты социалистік тәрбиелеуде үлкен рөл атқаруға тиіс" деп мәлімделді. Кейбір өнерлер өз дәстүрлерін сол дәуір бойы сақтап келді. Театрлық қойылымдар классикалық шығармаларға сүйеніп, өз репертуарын құрастырды. Чех кинорежиссерлері 1960-шы жылдары әлемге танымал фильмдер түсіру үшін нацистікке қарсы, Екінші дүниежүзілік соғыс сюжеттерін пайдаланды. Бұл қауіпсіз тақырып болды және болып қала береді. Бірақ жазушылар билік иелерін үнемі алаңдататын. Новотный режимі қызметкерлері оларды "принципсіз либерализм" үшін үнемі айыптайтын. Тыйым салынғандар, сөзбен айтқанда, "сақтауға" деп жазды; кейбір, Novomesky сияқты, ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылды. 1970 жылдары режимнің шығармашылық интеллигенцияға қатысты саясаты шығармашылық белсенділікті бақылауға мәжбүрлеумен сипатталды, бұл белсенді параноямен байланысты. Бұл саясат 1980 жылдары жалғасты. Цензураның антисоциалистік сезімдерді іздестіруге не себеп болғанын түсіну кейде қиын болды. Танымал әнші Карел Готт радио мен теледидардан тыйым салынған кездейсоқ ғашық пен оның сүйіктісінің арасындағы әңгімені бейнелейтін әнді жазды. "Мен сені сүйемін десем, шын жүректен айтып отырмын ба, жоқ па деп сұрағанда, мен монетаны лақтырамын" деген сөздерді Чехословакия валютасына қарсы қорлау деп тапты. Суретшілер мен жазушылар өздерінің кәсіби ұйымдарына қатысты. Мүше еместер режиміне адал болған жағдайда өз өнерлерін жасай алады. Музыканттар мен әншілер тағы да шектеулерге тап болды. Әсіресе, режим көптеген танымал музыкалық топтардың мүшелерінің әлеуметтік идеалдардан тым алыстаған жеке әдеттерін тапты және оларды едәуір қысымға ұшыратты. Жазушылар ең үлкен қуғын-сүргінге ұшырады. Тазартылғандар үшін, аздаған ерекшеліктермен, ресми баспа орындары жабылды. Осы аралықта үш жазушылар одағы (Чехословакия, Чехия және Словакия), әсіресе Чехия жазушылар одағы, социализмге берік емес болса да, кем дегенде, саясаттануға белсене қатысы жоқ жазушылардың жас ұрпағын дайындауға кірісті. 1970 жылдардың ортасынан аяғына дейін жартылай тоңазытқыш болды: билік тазаланған жазушыларға өз пікірлерін қайтарып алуға және өзін-өзі сынға алғаннан кейін қайтадан жариялауға рұқсат берді. Бұл мүмкіндікті пайдаланбағандар үшін мүмкіндіктер шектелген. Онжылдықтың соңында үкімет чехословак авторларын шетелде жариялаудан сақтау үшін күш-жігерін арттырды. Өз елінде сәтті жариялауды қалаған жазушылар қауіпсіз аумаққа кірді: ғылыми фантастика, Екінші дүниежүзілік соғыс романдары, фантастика және балалар әдебиеті – бұл барлық даулы емес, негізінен саяси емес жанрлар. Үйде цензураны күрделі бюрократиялық аппарат басқаратын. Ең маңыздысы – жазушының КСР-дан шығарылғандығы немесе оның мүшелік тізімдерінен шығарылғандығы. Тыйымның әр түрлі түрлері мен дәрежесі болды: кейбір жазушылар аударуды, бірақ жазуды емес, басқалары пьеса жазуды, бірақ басқа ештеңе жазуды және т.б. Тыйым салынған жазушылар кейде өздерінің еңбектерін жариялай алады, егер "жасырын адам" авторлық құқығын қабылдаса. Словакияда "нормалдану" әдеттегіден жеңілдетілгендіктен, жазушылар кейде Братиславада Прага цензурасы қабылдамайтын шығармаларды жариялай алды. Бұл да бір жағынан словак мәдениет министрі жазушының өзі болғандықтан болды.
Қауымдастықтар
Тарихи тұрғыдан алғанда, қауымдастық құру құқығы алғаш рет 1848 жылы жеңіліп алынды, бірақ Габсбургтар этностық құрамы әртүрлі империяларында Пандораның қорабын ашқандарын түсінген соң, оны көп ұзамай кері қайтарды. Чехия жерлері бұл құқықты 1867 жылы қайта иеленді. Венгрлер, алайда, словактардың ұйымдасуына қарсы күштірек оппозиция көрсетті. Бірақ словак эмигранттары барған жерінде ұйымдар құрды, және осы қауымдастықтар Словакияның Бірінші Республикаға қосылуы үшін күресті. 1948 жылы Чехословакияда 6000-нан 7000-ға дейін клубтар мен қоғамдар болды; олар ұзақ жылдар бойы әлеуметтік өмір мен ұлттық мүдделердің ажырамас бөлігіне айналды. 1951 жылғы заң бойынша қауымдастықтарға қатысты құқықтар Ішкі істер министрлігіне берілді, ал 1960 жылдары бар болғаны бірнеше жүз қоғам қалды. Қауымдастық құру құқығы шектелді, ал қауымдастықтардың өзі ҚКК-нің қатаң бақылауында болды. Мәдени ұйымдар мемлекеттік қолдаумен жұмыс істеді. Достық лигалары ерекше ынталандырылды: болгар, поляк немесе венгр-чехословак достық қоғамдары оңай ресми мақұлдауға ие болатын. Режим Чехословакия-Кеңес достығы лигасына ерекше қолдау көрсетті, бірақ 1968 жылғы басып кіруден кейін кеңеске қарсы сезімнің күшеюі нәтижесінде оның қатардағы мүшелерінің саны азайды. "Шығармашылық үйірмелері" мен "Ағарту ошақтарына" ресми демеушілік көрсетілді. Неміс немесе венгр азшылықтарының мәдени қоғамдары қабылданды, бірақ діни ұйымдар айтарлықтай үлкен шектеулерге тап болды. Саясатта немесе экономикада рөл атқаратын кез келген қауымдастық (егер ол ҚКК үстемдігіне қауіп төндіреді деп түсіндірілсе) жол берілмейтін. Прага көктемі қауымдастықтарды бақылауға деген құштарлықты күшейтті. Реформалық қозғалыстың әлеуеті партияның үстемдігіне қарсы халықтың өмірдің барлық саласында нақты өкілдік ұйымдарға деген талаптарынан гөрі үлкен қауіп төндірді. Мұндай ұйымдардың халық сайлаған басшылығында ҚКК мүшелерінің жетіспеуі консерваторлардың ең жаман күдіктерін растады: бұл реформалық қозғалыс, оның халықтық проявлениясын бақылау қиын болады. Режимнің жауабы – қауымдастықтарды одан да көп шектеу болды.