Кіріспе
Л. Франк Баумның «Оз» кітаптарындағы ойдан шығарылған орын – Изумруд қаласы (кейде Изумрудтар қаласы деп те аталады). Бұл қала Л. Франк Баумның «Оз» кітаптарындағы Оз елінің астанасы, алғаш рет 1900 жылы жарық көрген «Оздың керемет сиқыршысы» кітабында сипатталған.
The Emerald City (sometimes called the City of Emeralds) is the capital city of the fictional Land of Oz in L. Frank Baum's Oz books, first described in The Wonderful Wizard of Oz (1900).
Шығармалық сипаттама
Оз елінің ортасында орналасқан Смарагд қаласы – Мунчкиндер елінен басталатын әйгілі сары кірпіш жолдың соңы. Смарагд қаласының ортасында Оз патша сарайы орналасқан. Оз кітаптарында қала жасыл шыныдан, изумрудтан және басқа да құнды тастардан салынған деп сипатталады. Алғашқы кітаптарда ол толығымен жасыл деп суреттелген. Дегенмен, кейінгі туындыларда жасыл түс басым болса да, ғимараттар алтынмен әшекейленген, ал адамдар киімдеріне басқа түстер қосып киген. Оздың даму тарихындағы Смарагд қаласының бір көрінісі ерекше аталады: Дороти әр түрлі жасыл заттар сататын дүкендер қатарын және балалар жасыл тиынмен сатып алатын жасыл лимонад сататын сатушыны көреді. Бұл Оз туралы кейінірек берілген, онда ақша жоқ деген сипаттамамен қайшы келеді. Зерттеушілер Сиқыршы қалаға ақша енгізген болуы мүмкін деген пікір білдірген, бірақ бұл мәтінде нақты айтылмаған. Осы кітапта Сиқыршы қаланың оған арнап, ол келгеннен кейін бірнеше жыл ішінде салынғанын да айтады. Ол Смарагд қаласындағы барлық адамның жасыл көздік киюін бұйырған, себебі ол ыстық ауа шармен қонғаннан кейін Оздың қаншалықты жасыл және әдемі екенін алғаш рет байқаған.
"Оздың ғажайып елі" (1904)
The Marvelous Land of Oz (1904) кітабында кейіпкерлер бастапқыда көзілдірік тағуға міндетті, бірақ бұрынғы Wonderful Wizard of Oz (1900) кітабынан өзгеше, кітаптың ортасына жеткенде көзілдіріктер енді пайда болмайды және жарқырау туралы еске салынбайды, алайда қала әлі де жасыл түспен сипатталады. Бұл серияның барлық кітаптарында сақталады. Бір сәтте Тип кейіпкері қаланың Сиқыршы жасағанын айтса да, кейін Қасқыршы Сиқыршының Пасторияның, қаланың бұрынғы патшасының, тәжін тартып алғанын және тәж Сиқыршыдан оған өткенін түсіндіреді. Кітаптың негізгі мазмұны қаланың тәжіне лайықты мұрагерді табуға қатысты. Принцесса Озма патшаның мұрагері болып қалады, бірақ ол және бастапқы патша Оздың барлық билеушісіне айналады.
Кейінгі еңбектері
Оқиға Дороти мен Оз еліндегі сиқыршыда (1908) қаланы салғандығына қайта оралды, төрт сиқыршы сиқыршы келгенге дейін патшаның билігін тартып алды. Оз елінің жалғауларында Емеральд қаласының бастапқы түсінігіне жасалған жалғыз сілтеме "Оз еліне жол" (1909) кітабында кездеседі, онда қақпалардың кішкентай сақшысы жасыл көздік тартады – бірақ оны тартатын жалғыз кейіпкер осы сақшы ғана. "Оз" сериясының алтыншы кітабы "Оздың зәрдәпті қаласы" (1910) қалада дәл 9654 ғимарат және 57318 тұрғын бар екенін сипаттайды.
Шабыт
Баумның Изумруд қаласын жасауына 1893 жылғы Дүниежүзілік Колумбия көрмесі, "Ақ қала" деп аталған, белгілі бір дәрежеде ықпал еткен болуы мүмкін. Ол Чикагоға осы оқиғаға дайындалып көшіп келген және көрмеге жиі баратын. Оз кітабының суретшісі В. В. Денслоу да "Ақ қаладан" шабыттанған элементтерді пайдаланған. Денслоу бұл көрмені жақсы білген, себебі "Чикаго Таймс" газеті үшін оны суреттеуге және құжаттауға шақырылған еді. Сонымен қатар, нақты "Ақ қаланың" бір жылдан да аз уақыт ішінде салынуы, кітаптағы Изумруд қаланың жылдам салынуына да әсер еткен болуы мүмкін.
Капиталистік Америка
"Оздың ғажайып сиқыршысы" кітабын саяси аллегория ретінде қарастыратын ғалымдар Изумруд қаласын Вашингтон қаласының метафорасы және қауіпсіз "жасыл доллар" қағаз ақшасы ретінде көреді. Осы кітапты түсіндіруде, қаланың көрінеу сәні мен құндылығы фиат ақшасының құндылығымен салыстырылады, оның да құндылығы ортақ ойға немесе конвенцияға байланысты ғана. Мұнда Дороти Изумруд қаласына (Вашингтон, Д.К.) колданыстағы қарапайым күміс аяқ киім (күміс стандарты) киіп, Сары кірпіш жолымен (алтын стандарты) барады. Сол жерде ол Сиқыршымен (президент Уильям МакКинли) кездеседі, оның күші ақырында иллюзия екені белгілі болады.
Индустриядан кейінгі Америка
Сонымен қатар, Изумруд қаласын индустриялық дәуірдің басталуымен пайда болған жаңа басымдықтары мен құндылықтары бар Американың игі ниетті көрінісі ретінде түсіндіретін ғалымдар да бар. Мысалы, кейбіреулер бұл 1890 жылдардағы Чикаго екенін айтады, ол жазық даладан өсіп, Орта Батыстың шығармашылық күшін өзіне сіңіріп, ұзақ жылдар бойы даласында күрескен Батыс бағына айналды. Бұл түсіндірме қаланың жаңа мәдениеттің, әсіресе қалалық молшылығы мен тұтыну экономикасының артықшылықтары мен сыйақыларын көрсететін оң сипаттамаларына назар аударады. Баумның алғашқы кітабы жарық көргеннен кейін 80 жылдан астам уақыт өткен.
Белгілі орындары
Нотта Бит Мор шатыры – Нотта Бит Мор тұратын Оз патша сарайының сыртындағы шатыр. Түрме – Оз еліндегі жалғыз түрме, оны Толлидигл басқарады. Қылмыс аз болғандықтан түрме көбінесе бос тұрады. Сондықтан Ожо – мұндағы жалғыз белгілі тұтқын. Оз патша сарайы – Оз патша сарайы Изумруд қаласының орталығында орналасқан. Бұл Оз елінің билеушілерінің резиденциясы. Онда тақ отыратын зал, патша бағы және Патша сарайының қонақтарына арналған патшалық люкс-бөлмелер бар.
Америка Құрама Штаттары
Сиэтл қаласы 1982 жылдан бері "Зөміргүл қаласы" деген лақап атын ресми түрде қолданып келеді. Сиэтл қаласымен байланысты "Emerald City" деп аталатын сусын да бар. Орегон штатының Юджин қаласы да "Зөміргүл қаласы" деп аталады, ал 1928 жылдан бері бұл аймақ "Зөміргүл империясы" деп белгілі. Солтүстік Каролина штатының Гринвилл қаласын жергілікті тұрғындары мен туристер де "Зөміргүл қаласы" деп атайды. Қаланың үстіңгі ауданында "Зөміргүл сақинасы" деп аталатын көркемдік маршрут бар, ал Жаңа жыл қарсаңында қала орталық саябақта зөміргүл тасын төмен түсіреді. Медиа-икона және "New York Observer" газетінің бұрынғы редакторы, қаланың саяси, қаржылық және мәдени элитасын жариялаған Питер Каплан, Нью-Йоркті жиі "Зөміргүл қаласы" деп атаған.
Сидней, Австралия
1987 жылы Дэвид Уильямсон – оның қайын інісі «Оз» (1976) музыкалық фильмінің сценарийін жазған – «Зүмрәт қала» атты пьеса жазды, онда Элейн Росс кейіпкері Сиднейді «Оздың зүмрәт қаласы» деп метафоралық түрде сипаттайды. Адамдар Сиднейге армандары орындалады деп үмітпен келеді, бірақ оның орнына сыртқы әсемдік пен ақталмаған армандармен қанағаттандырады. 2006 жылы жылдық Сиднейдің Жаңа жылдық мерекесі «Зүмрәт қаладағы Алмас түн» деп аталды, бұл Уильямсонның пьесасына сілтеме еді, онда «Алмас түн» Сидней портының көпірінің ашылуының 75 жылдығын білдірді. Содан бері «Зүмрәт қаласы» Сидней қаласының ресми емес аты ретінде кейде қолданылып келеді. Сиднейде орналасқан Emerald Partners коммерциялық банк және жеке капитал фирмасының бас кеңсесі Сидней портының жағасындағы Австралия қазіргі заманғы өнер мұражайының үстінде, Circular Quay-де орналасқан. Фирма Баумның кітабы мен Дэвид Уильямсонның пьесасының құрметіне аталған. Қызықтысы, «Оз» сөзі австралиялық сөйлеу тілінде «Австралияны» білдіруі мүмкін. Сиднейдің жетекші газеті – Sydney Morning Herald-та ұзақ жылдар бойы жарияланып келе жатқан құпия ақпараттар рубрикасы «Зүмрәт қаласы» деп аталады.
Азия
Мунтинлупаны Туризм министрлігі "Филиппиннің жасыл қаласы" деп атап кеткен.
Кино және тікелей эфирде
Қала Виктор Флеминг режиссерлік еткен "Оз сиқыршысы" (1939) фильмінде бейнеленеді. 1976 жылғы австралиялық мюзикл "Оз" – Баумның түпнұсқа әңгімесінің 1970-ші жылдардағы Австралияда орын алатын жаңаша түсіндірілуі. Қала "Оз еліне оралу" фильмінде де көрінеді, оны Ном королі қиратқан, ал тұрғындарының барлығы тасқа айналған. Дороти кіргенде, қалада Дөңгелектілер (Wheelers) тұрады және Момби билік етеді. Ном королінен рубин табандарды (ruby slippers) алғаннан кейін, Дороти олардың күшін Изумруд қаласын бұрынғы жарқынына қайтару үшін пайдаланады. 1987 жылғы австралиялық "Изумруд қаласы" пьесасы ойын-сауық индустриясын пародиялайды және Изумруд қаласын Австралияның Сидней қаласының метафорасы ретінде қолданады. 2014 жылдың шілдесінде Baby Gumm Productions Торонто Фринж фестивалінде "Emerald City – A Musical Play" қойылымын көрсетті. Бұл қойылым – Дороти мен оның достары психиатр доктор Озбен топтық терапиядан өтетін музыкалық қойылым.
Әдебиетте
Грегори Магуайрдың "Оз" романдарындағы "Зұлым: Батыстың зұлым сиқыршысының өмірі мен дәуірі" (1995) және "Сыртқыштың ұлы" (2005) романдарында Смарагд қаласы Баумның романдарына қарағанда әлдеқайда қараңғы орын. Онда сәнді сарайлар мен бақтар болғанымен, кейбір аймақтары қылмыс пен кедейлікке толы. "Сыртқыштың ұлы" романында Саутстейрлер – Смарагд қаласының төменгі жағындағы үңгірлерде орналасқан кең саяси түрме таныстырылады. Қала тұрғындарының киетін жасыл көзілдіріктер көбінесе айналасында болып жатқан жағдайды көрулеріне кедері келтіру үшін қолданылады.
Видеоойындарда
Emerald City Confidential (2009) бейнеойыны Эмеральд қаласын жеке детективтер, кең таралған сыбайлас жемқорлық, қылмыстық топтардың басшылары, контрабандашылар және адал емес адвокаттар бар фильм-нуар стилінде бейнелейді. "Оз сиқыршысы" оқиғаларынан 40 жыл өткеннен кейін, бұл оқиға "Реймонд Чандлердің көзімен қараған Оз" деп сипатталады.
Басқа нұсқамалар
Бағдадтағы Жасыл аймақ кейде ирониямен және цинизммен "Зумруд қаласы" деп аталады.