Кіріспе

Асбест талшықтарын тыныспен жұту және организмде қалуынан туындайтын пневмокониоз. Асбестоз – асбест талшықтарын тыныс алу нәтижесінде пайда болады. Ол үшін ұзақ мерзім бойы салыстырмалы түрде көп мөлшерде әсер ету қажет, және мұндай жағдай әдетте асбестпен тікелей жұмыс жасайтындарда ғана кездеседі. Арнайы емдеу жоқ. Көптеген елдер аурудың алдын алу үшін асбест қолдануға тыйым салды.

Белгілері мен симптомдары

Асбестоздың белгілері мен симптомдары көбінесе асбестке ұшырағаннан кейін ұзақ уақыттан соң, қазіргі АҚШ жағдайлары бойынша көбінесе бірнеше онжылдықтардан кейін пайда болады. Асбестоздың басты белгісі – әдетте, дене белсенділігі кезінде, әсіресе, тынысқырудың біртіндеп қиындауы. Асбестоздың клиникалық түрде асқынған жағдайлары тыныс жетіспеушілігіне алып келуі мүмкін. Асбестозбен ауыратын адамның өкпесін стетоскоп арқылы тыңдағанда, дем алғанда "ызылдау" дыбысы естілуі мүмкін. Асбестоз кезінде өкпе функциясының ерекше белгісі – шектеуші типтегі тыныс алу бұзылысы. Бұл өкпе көлемінің, әсіресе өмірлік сыйымдылығының (ӨС) және жалпы өкпе сыйымдылығының (ЖӨС) төмендеуімен көрінеді. ЖӨС альвеола қабырғаларының қалыңдауынан төмендеуі мүмкін, бірақ бұл әрқашан осылай бола бермейді. FEV1/FVC көрсеткіші бойынша, үлкен бронхтардың жұмысы көбінесе сақталған болады. Шекеулік бұзылысқа қоса, асбестоз диффузиялық қабілеттің төмендеуіне және артериялық қандағы оттегінің деңгейінің төмендеуіне де себеп болуы мүмкін.

Себеп

Асбестоздың себебі – ауада тараған көзге көрінбейтін асбест минералды талшықтарын тыныспен ішке тарту. 1930 жылдары Э. Р. А. Мереветер одан көп әсер ету қанша артса, қауіп те сонша ұлғаятынын анықтаған.

Патогенез

Асбестоз – асбест талшықтарын жұтудан туындайтын өкпе тінінің (бронхиолалар мен альвеолалық өзекшелердің соңында басталып, альвеолалық қабырғаларға дейін таралатын) қабынуы. Асбест талшықтарының екі түрі бар: амфибол (жіңішке және түзу) және серпентин (қисайған). Асбест талшықтарының барлық түрлері адам организмінде ауру тудыруға қабілді, себебі олар өкпеге терең еніп түседі. Бұл талшықтар өкпедегі альвеолаларға (ауа қапшықтарына) жеткенде, қанға оттегі берілетін жерде, шетелдік денелер (асбест талшықтары) өкпенің жергілікті иммундық жүйесін белсендіріп, өкпе макрофагтарының басымдығымен жүретін қабыну реакциясын тудырады. Бұл қабыну реакциясы жедел емес, созылмалы сипатта болады, иммундық жүйе шетелдік талшықтарды жоюға тырысып, баяу дамиды. Макрофагтар талшықтарды фагоцитоз (ішке жұтады) жасайды және фибробластарды дәнекер тінін жинақтауға ынталандырады. Асбест талшықтарының табиғи түрде қорытылуға кедеріс келтіруіне байланысты, кейбір макрофагтар өлтіріледі, ал қалғандары қабынуға себеп болатын химиялық сигналдар шығарып, өкпе макрофагтарын және талшықты жарақат ұлпасын синтездейтін фибробласттарды тартады. Бұл жасушалар ақыр соңында кеңіреп, көп мөлшерде әсер еткен адамдарда дами алады. Бұл тінді жануарлар моделінде әсерге ұшырағаннан кейін көп ұзамай микроскоп арқылы көруге болады. Кейбір асбест талшықтары темірлі дене (ferruginous body) деп аталатын темір құрамындағы ақуызды материалмен қапталады, әсіресе қатты әсер еткен жағдайларда талшықтың шамамен 10% қапталады. Көптеген жұтылған асбест талшықтары қапталмайды. Жұтылған талшықтың шамамен 20% альвеолалық эпителийдің цитоскелеттік құрамдас бөліктері арқылы өкпенің интерстициалдық кеңістігіне тасымалданады, онда олар макрофагтармен және мезенхималық жасушалармен өзара әрекеттеседі. Өсу факторын трансформациялаушы бета (transforming growth factor beta) және ісік некрозы факторы альфа (tumor necrosis factor alpha) цитокиндері қабыну процесінің дамуында маңызды рөл атқарады, себебі жануарлар моделінде өсу факторларының экспрессиясын болдырмау арқылы бұл процесті тоқтатуға болады. Нәтижесінде интерстициалдық кеңістікте фиброз пайда болады, яғни асбестоз. Бұл фиброздық қабыну альвеолалық қабырғалардың қалыңдауына әкеледі, бұл эластикалық қасиеттерді және газ алмасуын азайтады, қанға оттегі беруді және көмірқышқыл газын шығаруды төмендетеді. Бұл асбестозбен ауыратын адамдарда тыныс алудың қиындауына себеп болуы мүмкін, бұл аурудың жиі кездесетін белгісі. Асбестозбен ауыратын адамдар ісік өсуіне (мезотелиома) бейім болуы мүмкін, себебі асбест табиғи өлтіруші жасушалардың цитотоксикалық белсенділігін төмендетеді және Т-хелпер жасушаларының жұмысын бұзады, олар қалыптан тыс жасушалардың өсуін анықтайды.

Диагностика

Американың торактық қоғамының (АТҚ) мәлімдемесіне сәйкес, асбестоздың жалпы диагностикалық критерийлері мынадай: Жылдам прогрессия басқа диагнозды ұсынуы мүмкін. Асбестоз көптеген басқа диффузиялық интерстициалдық өкпе ауруларына, соның ішінде басқа пневмокониоздарға ұқсас. Дифференциалдық диагнозға идиопатиялық өкпе фиброзы (ИПФ), гиперсезімталдық пневмониті, саркоидоз және тағы басқалары жатады. Плевралық плакалардың болуы асбесттің себеп болуына қосымша дәлел бере алады. Өкпе биопсиясы көбінесе қажет болмайды, бірақ өкпе фиброзымен байланысты асбест денелерінің табылуы диагнозды растайды. Керісінше, асбест денелерінің болмауындағы интерстициалдық өкпе фиброзы, көбінесе асбестоз емес. Үйде оттегімен терапия көбінесе тынысқырудың қиындығын жеңілдету және төмен қандағы оттегі деңгейін түзету үшін қажет. Симптомдарды қолдау үшін респираторлық физиотерапия қолданылады, оның құрамында өкпеден секреттерді шығару үшін дене күйін өзгерту, кеудеге соққы беру және дірілдету әдістері бар. Секреттерді жұмсарту немесе негізгі созылмалы обструктивті өкпе ауруын емдеу үшін ингаляциялық дәрілер тағайындалуы мүмкін. Пневмококк пневмониясына қарсы иммундау және жыл сайынғы тұмауға қарсы вакцинация, ауруларға жоғары сезімталдыққа байланысты жүргізіледі. Асбестозбен ауырған адамдарда белгілі бір қатерлі ісіктердің пайда болу қаупі жоғары. Егер адам темекі шегетін болса, осы әдеттен бас тарту одан әрі зақымдануды азайтады. Қосымша қауіптерді анықтау үшін жүйелі түрде өкпе функциясын тексеру, кеуде рентгені және клиникалық бағалау, соның ішінде қатерлі ісіктерді скринингтен өткізу/бағалау жүргізіледі.

Құқықтық мәселелер

1906 жылғы 21 желтоқсанда Х. Монтегю Мюррей, М. Д., Ф. Р. К. П., 1900 жылғы сәуірде қайтыс болған науқас туралы британдық комиссия алдында куәлік берді. Мюррей асбест шаңынан туындаған өкпе фиброзы науқастың өлімінің мүмкін себебі екенін айтты. 1924 жылы ағылшын тоқымашысы Нелли Кершоудың өкпе асбестозынан қайтыс болуы медициналық әдебиетте сипатталған алғашқы жағдай болды және асбестпен байланысты жұмыс істеуден туындаған аурудың алғаш рет жарияланған есебі еді. Бірақ, оның бұрынғы жұмыс берушілері (Тернер Бразерс Асбест) асбестоздың бар екенін жоққа шығарды, себебі бұл медициналық жағдай сол кезде ресми мойындалмаған. Осының салдарынан, олар оның жарақаттары үшін жауапкершілік қабылдамады және Кершоудың соңғы ауруы кезінде немесе оның қайтысынан кейін отбасына ешқандай өтемақы төлемеді. Дегенмен, оның өлімі бойынша жүргізілген тергеудің қорытындылары британ Парламентінің парламенттік сауалдауын бастауға себеп болды, сондықтан өте ықпалды болды. Сауалдау асбестоздың бар екендігін ресми мойындады, оның денсаулыққа қауіпті екенін анықтады және оның асбест шаңын ұзақ уақыт бойы тыныс алумен байланысты екенін көрсетті. Асбестоздың медициналық және сот негізінде бар екенін анықтағаннан кейін, есеп 1931 жылы алғашқы Асбест өнеркәсібі ережелерінің жариялануына әкелді, ол 1932 жылғы 1 наурызда күшіне енді. Асбест өндірушілеріне қарсы алғашқы сот процестері 1929 жылы болды. Содан бері асбест өндірушілері мен жұмыс берушілеріне қарсы көптеген сот процестері қозғалды, себебі асбест, асбестоз және мезотелиома арасындағы байланыс белгілі болғаннан кейін қауіпсіздік шараларын іске асырмағаны үшін (кейбір мәліметтер бұл байланысты қазіргі уақытта 1898 жылға дейін жатқызады). Сот процестерінің көп саны мен зардап шеккен адамдардың көптігінен туындаған жауапкершілік миллиардтаған АҚШ долларын құрады. Өтемақыны бөлу мөлшері мен әдісі көптеген сот істерінің және үкіметтің қолданыстағы және болашақ істерді шешу әрекеттерінің себебі болды. Бүгінгі күні 100-ге жуық компания асбестпен байланысты жауапкершілікке байланысты, кем дегенде ішінара, банкротқа ұшырады. АҚШ Федералдық банкроттық кодексінің 11-тарауы мен 524-бабының (g) тармақшасына сәйкес, компания өзінің міндеттемелерін және белгілі бір активтерін асбестпен байланысты жеке зиянға байланысты трастқа беруге құқылы, ол қазіргі және болашақ талапкерлерге өтемақы төлеуге жауапты болады. 1988 жылдан бері 60 траст құрылды, олардың жалпы активтері шамамен 37 миллиард долларды құрайды, талаптарды төлеу үшін. 1988 жылдан 2010 жылға дейін АҚШ Үкіметтік Есеп беру кеңсесінің талдауы трасттардың шамамен 3,3 миллион талапты шамамен 17,5 миллиард доллар көлемінде төлегенін көрсетті.