Кіріспе

Аргентина провинциясы Чако (tʃako; Wichi: To kós wet), ресми түрде Чако провинциясы (lang es pɾoˈβinsja ðel ˈtʃako), Аргентинаның 23 провинциясының бірі. Оның астанасы және ең ірі қаласы – Резистенсия. Сонымен қатар, ол Парагвайдың Ньеембуку департаментімен халықаралық шекараға ие. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, халқы 1,142,963 адамды құрайды, бұл Аргентинаның жиырма үш провинциясы арасында аумағы бойынша он екінші және халқы бойынша он бірінші орында тұрғанын көрсетеді. 2010 жылы Чако Аргентинада екі немесе одан көп ресми тілді қабылдаған екінші провинция болды. Бұл тілдер – ком, мокойт және вичи тілдері, оларды тиісінше тоба, мокови және вичи халықтары қолданады. Чако тарихи тұрғыдан Аргентинаның ең кедей аймақтарының бірі болып келді және қазіргі уақытта жан басына шаққандағы ЖІӨ және Адам даму индексі бойынша соңғы орында тұр.

Этимология

Чако сөзінің бастауы – кечуа тіліндегі "чаку" деген сөз, ол инка империясы халқы қолданған аң аулау аумағын немесе аң аулау әдісін атау үшін қолданылған. Жыл сайын трица мыңға дейін аңшылар топтары аумаққа кіріп, қатарлар құрып, жерелерін қоршап алатын. Исаиті дінінің миссионері Педро Лозано 1733 жылы Кордобада (Испания) жарық көрген "Ұлы Чако Гуаламбаның сипаттамалық зерттеуі" атты кітабында былай деп жазды: "Оның этимологиясы осы аймақты мекендейтін көптеген ұлттарды көрсетеді. Олар аң аулауға шыққанда, викуньялар мен гуанаколарды көптеген жерлерден жинайды; бұл жиын кечуа тілінде "чаку" деп аталады, ол Перуде кең таралған, ал испандықтар оны "Чако" деп өзгерткен". Дегенмен, бұл терминнің құжатта алғаш рет кездесетін жазбасы 1589 жылы Перу вице-королі Фернандо Торрес де Португалия мен Месияға жазған хатында, сол кездегі Тукуман губернаторы Хуан Рамирес де Веласко осы аймақты Чако Гуаламба деп атаған. (Гуаламба терминінің шығу тегі белгісіз және кейіннен қолданыстан шығып қалған. Парана және Парагвай өзендері Чако провинциясын Корриентес провинциясынан және Парагвай Республикасынан бөліп тұрады. Солтүстікке қарай Бермехо өзені тағы бір табиғи шекараны құрайды, ол Чако провинциясын Формоза провинциясынан бөліп тұрады. Оңтүстік жағынан шекара оңтүстік ендігінің 28-ші параллелінен өтеді, бұл аймақты Санта-Фе провинциясынан бөліп тұрады, ал батысында Салта және Сантьяго-дель-Эстеромен шектеседі. Басқа маңызды өзендер: Негро, Тапенага, Паломета және Саладо, бәрі де Парана өзенінің салалары немесе арналары.)

Климат

Облыстың субтропиктік климаты бар. Ол екі түрлі климаттық аймаққа бөлінеді: шығысында ылғалдылығы жоғары, ал орталық және батысында құрғақ субтропиктік климат. Облыстың шығыс бөліктері ылғалды субтропикалық климатқа ие (Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Cfa), құрғақ маусымы жоқ. Батыста, жауын-шашын аз түсетін жерлерде, құрғақ қысы бар субтропикалық климат орналасқан және жауын-шашыннан асып түсетін булану (эвапотранспирация) мүмкіндігіне байланысты жартылай шөлейтті климат (Кёппен климаттық жіктелімі бойынша BS) деп жіктеледі. Еуропалықтардың алғашқы қонысы 1585 жылы испан конкистадоры Алонсо де Вера и Арагон құрған және Консепсьон де Нуэстра Сеньора деп аталды. 1632 жылы ол тасталып кетті. Өмір сүрген кезеңінде аймақтағы ең маңызды қалалардың бірі болды, бірақ жергілікті үндістердің шабуылдары тұрғындарды кетуге мәжбүр етті. 17 ғасырда қазіргі Резистенсия қаласының орнында Сан-Фернандо-дель-Рио-Негро иезуит миссиясы құрылды, бірақ он бес жылдан кейін тасталып кетті. Гран-Чако аймағы 19 ғасырдың соңына дейін, Үштік Одақ соғысы кезінде Аргентина мен Парагвай арасындағы көптеген қақтығыстардан кейін, еуропалықтар мен аргентиналықтар тарапынан толық зерттелмеген және қоныстандырылмаған болып қалды. Сан-Фернандо әскери бекініс ретінде қайта құрылды және 1876 жылы Резистенсия деп аталды. Гран-Чако ұлттық аумағы 1872 жылы құрылды. Бұл аумақ, қазіргі Формоза провинциясы және қазіргі Парагвай жерлерін қамтиды, 1884 жылы әкімшілік бөлінісі кезінде Territorio Nacional del Chaco аумағымен алмастырылды.

20 ғасыр

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы он жылдықтар аралығында провинцияға түрлі иммигранттар келді, олардың ішінде Ресей, Германия және Канададан келген Волга немістері мен меннониттер де болды. Олар, басқа иммигранттармен бірге, Чаконы сүт және ет өнімдерімен мәшһүр өнімді шаруашылық айманына айналдырды.

Саяси құрылым

1951 жылы аймақ провинцияға айналды және оның атауы Provincia Presidente Perón деп өзгертілді. 1955 жылы президент Хуан Перонның үкіметі құлатылғанда провинция тағы да аты өзгерді, тарихи атауы Чакоға қайта оралды. Дегенмен, Чако сайлаушылары келесі сайлауларда перонистік кандидаттарды, әсіресе 1960 және 1970 жылдары үш рет губернатор болып, әскери араласулар салдарынан мерзімі уақытынан бұрын тоқтатылған Деолиндо Биттельді қолдауын жалғастырды. Биттель 1983 жылғы Аргентина президенттік сайлауында вице-президенттікке кандидат болды, содан кейін провинциялық астана Резистенсияның мэрі қызметін атқарды.

Инфрақұрылым

Аз асфальтталған автомобиль жолдары болғандықтан, жолаушылар теміржол қызметтеріне артық тәуелділік туды, нәтижесінде 1990-шы жылдардың басындағы ұлттық теміржол жекешелендіруі мен желілердің жабылуы Чако облысына кері әсер етті. 1997 жылы 1948 жылы теміржол ұлттықтандырылғаннан кейін бұрын мемлекеттік Ferrocarriles Argentinos компаниясы басқарған қызметтер Servicios Ferroviarios del Chaco S. A. (SEFECHA) (Чако теміржол қызметтері) компаниясына берілді, осылайша SEFECHA сол кезде Аргентинадағы жалғыз мемлекеттік жолаушылар теміржол қызметіне айналды. SEFECHA қазіргі таңда жылына шамамен миллион жолаушы тасымалдайды және 2002 жылғы дағдарыстан облыстың қарқынды қалпына келуіне үлес қосты.

Кедейлік

Шако провинциясы елдегі ең нашар әлеуметтік көрсеткіштермен күресіп келеді, оның халқының 49,3% табыс бойынша кедейлік шегінен төмен өмір сүреді, ал 2009 жылы екі мен бес жас аралығындағы балалардың 17,5% нашар тамақтанумен күресіп жатыр. Аргентина провинциялары арасында жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша соңғы орында және Адам даму индексі бойынша 21-ші орында, тек көршілес Формоса және Сантьяго-дель-Эстеро провинцияларынан жоғары тұрады.

Ресми тілдер

2010 жылы Чако Аргентинадағы жергілікті тілдерді провинция ішінде ресми деп жариялаған екінші провинция болды, алғашқысы – Корриентес. Чакода испан тілінен өзге үш тіл – ком, мокойт және вичи тілдері ресми мәртебе алды.

Экономика

Чаконың экономикасы, аймақтың көп бөлігі сияқты, салыстырмалы түрде дамымаған, бірақ 2002 жылдан бері қарқынды түрде қалпына келді. 2006 жылы ол 4,397 миллиард АҚШ долларына, яғни жан басына шаққанда 4,467 АҚШ долларына бағаланды (ұлттық орташа көрсеткіштің жартысы және Аргентинадағы ең төменгі үш көрсеткіштің бірі). Чако экономикасы әртараптанған, бірақ соңғы он жылда ауыл шаруашылығы секторы қайта-қайта құрғақшылыққа тап болды. Чакодағы ауыл шаруашылығының дамуы негізінен квебрачо ағашы мен мақтаның коммерциялық өсірілуімен байланысты. Қазір Чако Аргентинаның ұлттық мақта өндірісінің 60% -ын өндіреді. Ауыл шаруашылығы тағамдық өнімдері Аргентинаның жалпы өндірісінің 17% -ын құрайды. Бұл соя, сорго және жүгері сияқты дақылдарды қамтиды. Оңтүстікте қант қамысы да өсіріледі, ал күріш пен темекі аз мөлшерде өсіріледі. Зебу тұқымдарымен будандастырылған мал тұқымдары, қарқынды өсірілген таза тұқымдарға қарағанда, жоғары температураға, шөп тапшылығына және кейдегі су тасқындарына жақсы бейімделген деп есептеледі. Өнеркәсіп провинция экономикасының шамамен 10% -ын құрайды және жергілікті мақтадан жасалған тоқыма өнімдерін, мұнай және көмір өндірісін, сондай-ақ қант, спирт және қағаз өндірісін қамтиды, олардың барлығы қант қамысынан алынады. Чакода Чако ұлттық паркі орналасқан, бірақ туризм провинцияда жетілдірілмеген сала. Облыстың басты әуежайы – Резистенсия халықаралық әуежайы, ол жылына шамамен 100 000 жолаушыға қызмет көрсетеді.

Үкімет

Облыстық үкімет қалыпты үш тармаққа бөлінеді: атқарушы билік, оны халық сайлаған губернатор басқарады және ол кабинет мүшелерін тағайындайды; заң шығарушы билік; және сот билігі, оны Жоғарғы Сот басқарады және бірнеше бағынышты соттармен толықтырылады. Чако провинциясының Конституциясы провинцияның негізгі заңы болып табылады. Аргентинада ең маңызды құқық қорғау мекемесі – Аргентина Федералдық Полициясы, бірақ қосымша жұмыстар Чако провинциялық Полициясымен жүзеге асырылады.

Саяси ұйым

Облыс 25 департаментке (испанша: departamentos) бөлінген. ДепартаментОрынАуданы (км2)Халық саны (2010)Халық саны (2001)Тығыздығы (2010) Альмиранте БраунПампа дель Инфьерно17 27634 07529 0861,97 БермехоЛа Леонеса2 56225 05224 2159,77 ЧакабукоЧарата1 37830 59027 81322,19 Команданте ФернандесПрезиденсия Роке Саэнс Пенья1 50096 94488 16464,63 12 қазанЖенерал Пинедо2 57622 28120 1498,65 2 сәуірЭрмосо Кампо1 5947 4327 4354,66 Фрай Хусто Санта Мария де ОроСанта Сильвина2 20511 82610 4855,36 Женерал БельграноКорсуэла1 21811 98810 4709,84 Женерал ДонованМакалье1 48713 49013 3859,07 Женерал ГуэмесХуан Хосе Кастелли25 48767 13262 2272,63 ИндепенденсияКампо Ларго1 87122 41120 62011,98 ЛибертадПуэрто Тироль1 08812 15810 82211,17 Либертадор Женерал Сан МартинЖенерал Хосе де Сан Мартин7 80059 14754 4707,58 МайпуТреc Ислетас2 85525 28824 7478,85 Майор Луис Х. ФонтанаВилья Анхела3 70855 08053 55014,85 9 шілдеЛас Бреняс2 09728 55526 95513,61 О’ХиггинсСан Бернардо1 58020 13119 23112,74 Президенсия де ла ПласаПрезиденсия де ла Пласа2 28412 49912 2315,47 Бірінші мамырМаргарита Белен1 86410 3229 1315,53 КитильипиКитильипи1 54534 08132 08322,05 Сан ФернандоРесистенсия3 489390 874365 637112,03 Сан ЛоренсоВилья Бертет2 13514 70214 2526,88 Сарженто КабральКолония Элиса1 65115 89915 0309,63 ТапенагаЧарадай6 0254 0974 1880,68 25 мамырМачагай2 35829 21528 07012,39