Кіріспе

1985 жылы Патрик Сюскиндтің романы
Роман:

"Парфюм: Қылмыскердің оқиғасы" (Das Parfum: Die Geschichte eines Mörders) – неміс жазушысы Патрик Сюскиндтің 1985 жылы жарық көрген әдеби-тарихи фантастикалық романы. Роман иіс сезу қабілетін және оның эмоционалдық мағыналармен байланысын зерттейді. Оқиға 18 ғасыр Франциясындағы сүйіспеншілік көрмеген жетім, Жан Батист Гренюйльдің өмірінен басталады. Ол дүниеге келісімен ерекше иіс сезу қабілетіне ие болады, айналасындағы әлемдегі иістердің кең ауқымын ажырата алады. Гренюйль парфюмер болады, бірақ кейін керемет иісі бар жас қызға кездескеннен кейін кісі өлтіруге қатысады. 49 тілге аударылып, бүгінгі күнге дейін әлем бойынша 20 миллионнан астам данасы сатылған "Парфюм" – 20 ғасырдағы неміс тіліндегі ең көп сатылған романдардың бірі. Романның атауы шамамен тоғыз жыл бойы бестселлерлер тізімінде болды және ұлттық және халықаралық сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Оны Джон Э. Вудс ағылшын тіліне аударды және 1987 жылы World Fantasy Award және PEN аудармасы үшін сыйлықты жеңіп алды. Романның кейбір басылымдарында, соның ішінде алғашқы басылымында да, мұқабасында Антуан Ваттоның ұйықтаған әйелді бейнелейтін "Юпитер мен Антиопа" картинасы бейнеленген.

Бірінші бөлім

1738 жылы Францияның Париж қаласында ұл дүниеге келеді, кейін оны тастап кетеді. Оның анасы бұрын жасаған бала өлтіруі үшін дер кезінде сотталып, жаза ретінде өлімге кесіледі, осылайша ол жетім қалады. Оған "Жан Батист Гренуиль" (француз тілінде "бақа" деген мағынаны білдіреді) деген есім беріледі және оны асырап алады, бірақ ол мінезі қиын, жалғыз бала болып өседі де, ақырында жергілікті тері илеушінің шәкірті болады. Басқаларға белгісіз, Гренуильдің ес сезу қабілеті өте керемет, ол иістердің күрделі қоспаларынан ең нәзік иістерді ажырата алады және оларды үлкен қашықтықтан сезеді. Бір күні, қаланың барлық иістерін жаттап алғаннан соң, Гренуиль ерекше бір иіспен таңғалады. Ол иістің көзін табады: жас, бойжеткен қыз. Оның иісіне ғашы болған және оны тек өзі ғана иеленуге тиіс деп ойлағандықтан, ол оны тұншықтырып, иісі мүлдем кеткенше оның денеімен бірге қалады. Ол парфюмерия өнерін тереңдете оқып білу үшін қаланың ең шебер парфюмерлерінің бірі Джузеппе Балдиниге шәкірт болады. Балдини – екі парфюм арқасында табысты бизнес жүргізген, бірақ қарт, тәжірибесіз парфюмер: біреуін туысы сыйлаған, екіншісін саяхатшы агенттен сатып алған. Балдини ақырында бәсекелес парфюмерлерден оқпандап қалады және әйелімен Италияға қайтуды ойлайды. Бірақ Гренуиль Балдинидің зертханасында бәсекелес парфюмердің парфюмін көшіріп, оны жақсартады, өзін дарынды шәкірт екенін дәлелдейді, содан кейін Балдини оған шәкірттікке қабылдауды ұсынады. Балдини Гренуильге парфюмерияның негізгі техникаларын үйретеді, ал Гренуильдің жасаған шеберлік жаңа формулаларын өзінің еңбегі ретінде сатады, осылайша оның төмендеп кеткен беделін қайта жаңғыртады. Балдини соңында Гренуильге дистилляциядан басқа да иістерді сақтауға мүмкіндік беретін әдістер бар екенін айтады, оларды парфюмерия өнерінің орталығында, Франция Ривьерасындағы Грасс аймағында ғана үйренуге болады. Осыдан кейін Гренуиль Парижден кетуге шешім қабылдайды, ал Балдининің дүкені Сена өзеніне құлап, ол қаза табады.

Екінші бөлік

Грас қаласына жол тартқанда Гренуиль елді мекендерді аралап, адамның иісінен жирене бастайды. Өркениеттен қашып, Пломб-ду-Канталдың ішіндегі үңгірде қоныстанады, таудың аз ғана өсімдіктерімен және жануарларымен күн көреді. Бірақ жеті жыл өткен соң өзінің ешқандай иісі жоқ екенін сезінеді, оның тыныштығы бұзылады: ол өзін-өзі де, басқа адамдар да иіскей алмайтынын түсінеді. Монпельеге шаш-кешігі түспеген сыртқы түрінің себебін жеті жыл үңгірде тұтқын болғанын айтып, жалған әңгімемен саяхаттайды, күнделікті заттардан өзіне дене иісі жасайды және оның жаңа "жамылуы" адамдарды оның иісі адамның иісі деп ойлатып, алдайды; енді ол қоғамнан безгілік көрмейді. Монпельеде Маркиз де Ла Таильде Эспинасстің қамқорлығына ие болады, ол Гренуильді "сұйық" энергияның адамның денсаулығына әсері туралы псевдонаулық теориясын тарату үшін пайдаланады. Гренуиль хош иістер жасайды, ол оны қарапайым "үңгір тұрғынынан" таза және мәдениетті ақсүйекке айналдырады, бұл маркиздің теориясына үлкен танымалдылық әкелуге көмектеседі. Адамзатты бір ғана иіспен оңай алдауға болатынын көріп, Гренуильдің жек көруі жексінуге айналады. Ол өзінің "адамнан асқан" және "періштедей" сипатталатын иістерді жасауға қабілетті екенін түсінеді, бұл басқа адамдардың оны қабылдауын бұрын-соңды болмаған тәсілмен өзгертеді.

Үшінші бөлім

Грасста Гренуиль Лаур есімді жас әйелді табады, оның иісі бұрынғы өлтірген қыздың таң қалдырарлық қасиеттерімен бірдей. Оны сақтап қалуға бекінген Гренуиль шеберханада шәкірт болып жұмыс істей бастайды және бір жылдың ішінде Лаурды өлтіріп, оның иісін алуға ниеттеніп, иіс сақтаудың энфлёраж әдісін үйренеді. Осы аралықта ол адам иісін сақтау тәжірибесі үшін және Лаурдың иісінен жасалатын парфюмерлік композицияның негізі ретінде пайдалану үшін тағы 24 жас әйелді өлтіреді. Лаурдың әкесі Лаурдың соңынан өлтірілетінін сезіп, қызын құтқару үшін қашуға тырысады, бірақ Гренуиль оларды іздей тауып, Лаурды да өлтіреді. Ол егжей-тегжейге мұқият назар бөлгеніне қарамастан, полиция Лаурдың өлімін оған байланыстырады және оның бұрынғы құрбандарының шаштары мен киімдері Грасстың жанындағы қамалында табылады. Ол көп ұзамай ұсталып, өлім жазасына кесіледі. Бірақ, қала алаңында атқа жарылуға бара жатқанда, Гренуиль құрбандарынан жасаған жаңа парфюмін себінеді, ал иіс бірден көрермендердің оған қызығушылықпен және құлшыныспен қарауына себеп болады. Оның кінәлі екендігіне толыққанды дәлелдер болғанымен, қала тұрғындары оған соншалықты әуес болып, оның енді кінәсіздігіне сенімді болады, сондықтан судья сот шешімін өзгертіп, оны босатады; тіпті Лаурдың әкесі де жаңа иіске таңғалып, оны ұлы ретінде қабылдауға келісер ме деп сұрайды. Көп ұзамай, көпшілік құштарлық пен эмоцияға беріліп, ешкім кейін айтпаған және көбі есте сақтамайтын жаппай зияратқа қатысады. Судья кісі өлтірулерді қайта тергеп, олардың кінәсін Гренуильдің жұмыс берушісі Доминик Дрюоға табады, оны жалған мойындауға мәжбүрлеп азаптап, кейін рәсімсіз жазалайды. Содан кейін Грасста өмір қалыпқа оралады.

Төртінші бөлім

Оның иісі Гренуиллге адамдарды қаншалықты жек көретінін нақтылайды, әсіресе олар енді оған табынуда екенін және тіпті осы деңгейдегі бақылау да оған қанағат сырғата алмайтынын түсінеді. Ол Парижге қайтуға шешім қабылдайды, онда өлуді жоспарлайды, содан соң ұзақ сапардан кейін туған балық базарына жетеді. Ол өзіне жасаған парфюмін құйып алады, және адамдар оған соншалықты тартылады ki, оның денесінің бөліктерін алуға ұмтылады, ақырында оны тікелей бөліп жейді. Оқиға соңында, өз ісінен ұялған көпшілік, олар мұны "махаббаттан" жасады деген келісімге келеді.

Мүмкін болған әсер

Испаниялық сериялық кісі өлтіруші Мануэль Бланко Ромасантаның (1809-1863) нағыз өмір тарихы, бірнеше әйелдер мен балаларды өлтіріп, киімдерін сатқан, ал дене майын самын жасау үшін қолданған "Таллоу Мэн" деген атпен белгілі, кейбір тұрғыларынан Гренуилдің әдістерімен ұқсас келеді. Жан Батист Гренуилдің есімі француз парфюмері Поль Гренуилден шабыттанған болуы мүмкін, ол 1879 жылы сәнді парфюмерия үйін ашқанда өз атын Греновиль деп өзгертіп алған.

Стиль

Романның стиліне оның фантазия мен көркем әдебиетті фактілік ақпаратпен үйлестіруі тән. Бұл үйлесім екі ерекше баяндау желісін құрайды: Гренуильдің үстіміздік иіс сезу қабілеті, оның иіссіздігі және әңгіменің ертегілік үлгісі арқылы жеткізілетін фантастикалық желі, сондай-ақ сюжеттің әлеуметтік-тарихи жағдайларынан, қоршаған ортаның, парфюмерия өндірісінің және кісі өлтірудің реалистік сипаттамаларынан тұратын реалистік желі. Романның реализмі тарихи парфюмерия тәжірибелерін толыққанды сипаттауда да көрінеді. Риндисбахердің сөзінше, бұл туынды "хош иістің және парфюмерия өнерінің қазіргі деңгейін халыққа түсінікті тілмен жеткізіп, оны қиял мен фантазия әлеміне енгізген". Ол көбінесе визуалды танымдық белсенділікті иіс сезумен байланыстырады, бұл Гренуильдің әлемді қабылдау жолында көрінеді. Ол көру арқылы емес, иіс арқылы көбірек түсінеді, бұл роман тілінде де көрініс береді, себебі әдебиетте көбінесе визуалды қабылдаумен байланысты етістіктер Гренуиль жағдайында иіс алу процесімен байланысты қолданылады. Туындының тағы бір ерекше стильдік ерекшелігі – интертекстуалдылықты кеңінен пайдалану, ол оң және теріс сынға ұшырады. Әдеби сыншылар Флобер, Бальзак, Бодлер, Э.Т.А. Гофман, Томас Манн және Гёте шығармаларына сілтемелер жасаған. Мысалы, әдебиетте Фауст дастанымен ұқсастықтар байқалды. «Парфюм» өзінің жаңалықтары мен қиялы үшін көп мақтау алғанымен, оның цитаталық құрылымы оқырманның әдеби біліміне құрмет көрсету ретінде ынталы түрде қабылданды, немесе тұрақты аллюзиялар мен пастиштің көптігіне байланысты проблемалық деп танылды, немесе басқа туындылардың «пародиясы» деп есептелді.

Теледидар

Американдық "Criminal Minds" телешоуының "Sense Memory" (2011) эпизоды романмен көптеген ортақ белгілерге ие. 2018 жылы шыққан, алты бөлімді неміс телесериалы "Parfum" романы мен фильмнен шабыттанды, бірақ оқиғалар қазіргі заманда өрбітеді. Сериалда Friederike Becht, Juergen Maurer, Wotan Wilke Möhring және Christian Friedel рөлдерін сомдайды.

Музыка

Романның орыс музыкалық бейімделуі, «Парфюмер», 2010 жылдың 5 желтоқсанында Мәскеуде тұңғыш рет қойылды. Композитор және әнші Игорь Демарин екі жыл бойы Зюскиндтің өкілімен байланыс жасағаннан кейін Зюскиндтің мақұлдауын алды. 1993 жылы шыққан «In Utero» альбомындағы американдық «Nirvana» тобының «Scentless Apprentice» әні «Парфюмер» романынан шабыттандырылған. Сұхбатының бірінде әнші және гитарист Курт Кобейн осы романды өзінің сүйікті кітаптарының бірі деп атады, оны он рет оқып, әрдайым қасында сақтап жүрген. Португалиялық готик-дум-метал тобы «Moonspell»-дің «Napalm Records» лейблындағы «Herr Spiegelmann» әнінде кітаптан үзінді кездеседі. Француздық даунтэмпо дуэті «Air»-дің «Red Head Girl» әні «Парфюмер» романының ықпалында жазылған. «Rammstein» тобының әншісі Тилль Линдеманның сүйікті кітаптарының бірі саналатын осы романнан шабыттандырылған «Du riechst so gut» (неміс тілінде «Ты жақсы иіссіз») әні жарық көрді. Мэрилин Мэнсон осы романды өзінің екінші альбомының атауына – «Smells Like Children» – түрткі болған шабыттың бірі деп санайды. «Panic! at the Disco» тобының «Nearly Witches (Ever Since We Met)» әні «Парфюмер» романынан шабыттандырылған. «VIXX» K-pop ұлдар тобының «향 (Scentist)» әні мен оның музыкалық видеосы осы романға негізделген. «Perfume Genius» сахналық есімі Том Тыквердің осы роман бойынша түсірген фильмінен шабыттандырылды.

Спорт

Ресейлік фигуралы сырғанаушы Анна Щербакова фильмнің музыкалық үзінділерімен өзінің маусымдық қысқа бағдарламасын орындайды, сонымен қатар кітаптағы "лейтмотивті" – "қорғаусыздық, ақылсыз қатыгездік алдындағы сұлулықтың қасіреті" – бейнелейді. Бұл қойылымды танымал хореограф Даниил Глейхенгауз сахналады.