Кіріспе

Чехия жерлері, сол кезде Богемияның жерлері деп те аталатын, 1648 жылы Отыз жылдық соғыс аяқталғаннан бастап 1867 жылғы Австрия-Мажар келісіміне дейін Габсбургтердің ықпалында болды. Кезеңнің басында түріктердің, ал келесі ғасырда пруссиялықтардың шапқындары болды. Габсбургтер билігін консолидациялап, Мария Терезияның (1740–1780) тұсында Богемия Корольдігінің ерекше институттары орталықтандырылған құрылымдарға біріктірілген, ағартушылық абсолютизмін қабылдады. Наполеон соғыстары мен Австрия империясының құрылуынан кейін, Франтишек Палацкий сияқты қайраткерлердің жетекшілігімен білімді чехтер арасында ғылыми бағыт ретінде чех ұлттық қайта жаралуы басталды. Чех ұлтшылдығы 1848 жылғы революция кезінде белсенді саяси формаға еніп, Габсбургтермен ғана емес, сонымен қатар жаңадан пайда болған неміс ұлтшылдығымен де қақтығысқа түсті.

Қараңғы дәуір (1648-1740 жж.)

Отыз жылдық соғыс аяқталғаннан кейін Чехия жерлері мұлтау түрлі Габсбургтерге өтті, олар 1620 жылдары протестанттық гуситизмді жойды және қатаң Контрреформация шараларын сақтады. Сондықтан осы кезеңді "Қараңғы дәуір" деп атады. 1663 жылы Осман түріктері мен татарлар Моравияға шапқындап, 12 000 құлды алып кетті. 1664 жылы Жан-Луи Радуи де Суш басқаратын Габсбург әскерлері османдықтарға шабуыл жасап, Нитра мен Левице қалаларын бағындырды және тұтқынға алынған моравтардың бір бөлігін босатып алды. Генерал Монтекукколи армиясы Сент-Готтард шайқасында жеңіске жеткен соң, түріктер Васвар бейбіт шартын жасады, ол 20 жылға дейін сақталды. 1683 жылы Леопольд I (1656–1705) түріктерді жеңіп, Венгрия Корольдігінің бұрынғы аумақтық шектеріне қайта оралуына жағдай жасады. Иосиф I-нің (1705–1711) қысқа ғана билігінен кейін Карл VI (1711–1740) билікке келді. 1720 мен 1725 жылдар аралығында Карл бірқатар шарттар жасады, онда Габсбург жерлерінің әртүрлі иеліктері Габсбург билігі астындағы аумақтың біртұтастығын мойындады және Габсбургтердің мұрагерлік тағына отыру құқығын, соның ішінде әйел желісі арқылы да қабылдады.

Ағартушылық абсолютизм (17401815)

Мария Терезияның (1740–1780) және оның ұлы Иосиф II (1780–1790) – Киелі Рим императоры және 1765 жылдан бастап бірге билеушілер – ағартушылық билікпен ерекшеленді. Мария Тереза мен Иосиф XVIII ғасыр ағартушыларының идеяларымен ықпалданып, Богемия Корольдігін ұтымды және тиімді басқаруға ұмтылды. Осы тұрғыда, олар аймақтық жеңілдіктерге және қасталардың құқықтарына қарсы болды және орталықтандырылған императорлық бюрократия арқылы басқаруды қалаған. Сонымен қатар, олар Контрреформацияның қаталдығын жою және секулярлық әлеуметтік прогреске жол ашу үшін реформалар жасады. Мария Терезияның Габсбург жерлеріне келуіне Хогенцоллерн әулетінің күшейіп келе жатқан аумақтық талаптары қарсы келді. Пруссия королі Фридрих II, Бавария және Саксония герцогтарымен бірігіп, 1740 жылы Бірінші Силезия соғысында Богемия Корольдігіне шабуыл жасады. Бавария герцогы Карл Альберт чех ақсүйектері тарапынан король деп жарияланды. Мария Тереза Богемия Корольдігінің көп бөлігін қайтарып алып, 1743 жылы Прагада патшайым болып тағайындалса да, 1742 жылғы Бреслау шарты бойынша Тешин, Опава және Крновтан басқа Силезияның жоғары дамыған барлық аумағы Пруссияға берілді. Әкімшілдік басқаруды ұтымды етуге тырысқан Мария Тереза орталықтандыру және бюрократияландыру саясатын бастады. Богемия Корольдігінің қалған бөлігі Габсбургтер империясының австриялық провинцияларына біріктірілді. Екі жеке канцелярия таратылып, олардың орнына бірлескен австро-богемиялық канцелярия құрылды. Чех қасталары саяси биліктің соңғы қалдықтарынан айырылып, олардың функцияларын патшайым тағайындаған императорлық мемлекеттік қызметкерлер атқара бастады. Чехия және Австрия провинциялары әкімшілік аудандарға бөлінді. Немец тілі ресми тіл болып бекітілді. 1770–1771 жылдардағы зор ашаршылық ел халқының оннан бірінің өліміне себеп болды. Мария Тереза мен Иосиф II енгізген реформалар феодалдық әлеуметтік құрылымдарды жою және католик шіркеуінің билігін шектеу сияқты ағартушылық принциптерді көрсетеді. Мария Тереза білім беру жүйесін ұлттандырып, германизациялады, иезуиттердің бақылауын жойды және білім беруді теологиядан ғылымға қарай бағытты. Жалқылық (иесінің жеріндегі міндетті еңбек) Мария Тереза тарапынан жеңілдетілді, ал шаруалар иесінің келісімінсіз үйленуге және тұрақты мекенін өзгертуге құқылы болды, ал Иосиф II оны толығымен жойды. 1781 жылы Иосифтің "Төзімділік туралы жарлығы" лютерандар мен кальвинистерге дін бостандығын берді. Мария Тереза мен Иосиф II-нің ағартушылық билігі қазіргі заманғы чех ұлтының дамуында маңызды рөл атқарды, бірақ ол қарама-қайшылықтарға толы болды. Бір жағынан, орталықтандыру саясаты Богемия Корольдігінің жеке ерекшеліктерін одан әрі азайтты және императорлық әкімшілік пен дворяндықтың германизациялануына әкелді. Екінші жағынан, Контрреформацияның ең жаман белгілерін жою және әлеуметтік және білім беру реформаларын енгізу арқылы бұл билеушілер экономикалық прогреске негіз және әлеуметтік мобильділікке мүмкіндік берді. Богемия үшін оның салдары көптеген болды. Көптеген ақсүйектер жерлерін жалға беріп, мата, көмір және шыны өндірісін дамыту сияқты өнеркәсіптік кәсіпорындарға пайдасын инвестициялады. Чех шаруалары енді жерлерін тастап, қалаларға және өндірістік орталықтарға көшіп кетті. Бұрын немістер мекендеген қалалардың сипаты чехтерге қарай өзгере бастады. Чех шаруаларының ұлдары мектепке жіберілді, кейбіреулері университетте оқыды және жаңа чех зиялы элитасы пайда болды. Осы кезеңде Богемия халқының саны шамамен төрт есеге өсті, сондай-ақ Моравияда да осындай өсім болды. Бірақ ақсүйектердің қысымына жауап ретінде Иосифтің ізбасары Леопольд II (1790–1792) Иосифтің көптеген жарлықтарын жойып, кейбір феодалдық міндеттерді қалпына келтірді. (Жалқылық 1848 жылға дейін толығымен жойылған жоқ.) Франциск II (1792–1835) тұсында аристократиялық және дін қызметкерлерінің реакциясы күшейді. Революциялық Францияға қарсы соғыс және содан кейінгі Наполеон соғыстары реакциялық қозғалысты уақытша тоқтатты. 1804 жылы Франциск II өзінің императорлық атағын Австрияның домендеріне (Австрия, Богемия Корольдігі, Венгрия, Галиция және Италияның кейбір бөліктері) берді, ал екі жылдан кейін Киелі Рим империясы ресми түрде таратылды. Австрия империясы құрылды және жаңадан құрылған неміс конфедерациясында жетекші рөл атқаруға тиіс болды. 1815 жылдан бастап Наполеонның жеңілісінен кейін Австрияның сыртқы істер министрі, князь Меттерних жасаған реакция саясаты еуропалық істерге үстемдік етті. Ағартушылық билік Богемия Корольдігінің қалған іздерін жойды. Богемия институттарының жойылуы және неміс тілінің үстемдігі чех ұлтының өмір сүруіне қауіп төндіргендей көрінді. Дегенмен, ағартушылық билік чех халқына жаңа білім беру және экономикалық мүмкіндіктер де берді. Еңсерусіз, ағартушылық монархтар чех ұлттық жаңаруына жол ашты.

Чех ұлттық қайта өрлеуі

XIX ғасырдың бірінші жартысы Орталық Еуропада ұлттық ояну кезеңі болды. Неміс ұлтшылдығы – француз революционерлерінің әскерлерімен қақтығысудың нәтижесінде туды – және Наполеонның экспансионизмі ұлттық қайта жаңғыруға бағытталған ұқсас күш-жігерді ынталандырды. "Ұлт" тұжырымы, тілдік және мәдени жақындықтармен біріккен халық ретінде анықталды, бұл саяси тәуелсіздік үшін келешектегі күреске негіз салған интеллектуалдық қайта жандануға әкелді. Богемияда, аристократияның көп бөлігі неміс немесе германизацияланған болғандықтан, чех қайта жаңғыруының көшбасшылары жаңа интеллигенцияның өкілдері болды, олардың шығуы шаруалар қабатынан бастау алды. Аристократияның аз ғана бөлігі қайта жаңғыруды қолдады. Ұлттық қозғалыстың алғашқы кезеңі филологиялық сипатта болды. Ғалымдар ана тілдерін жазуға және жүйелеуге тырысты. 1791 жылы Карл Фердинанд университетінде чех тілі мен әдебиеті кафедрасы ашылды. Алайда, чех тілі шаруалар арасында ғана қолданыста болды. 1627 жылдан 1918 жылға дейін неміс тілі Чехия жерінде чех тілімен тең дәрежеде саналды. Чех тілін әдеби тілге айналдыру және мемлекеттік мектептерде чех тілін оқытуды енгізу міндеттерін Йозеф Добровский мен Йозеф Юнгман орындады. Олардың еңбегі чех әдебиетінің гүлденуіне және чех оқырмандарының қатарының өсуіне әкелді. Чех әдеби элитасының ішінде ақындар Ян Колла́р (слова́к), Франтишек Челаковский, Карел Яромир Эрбен және Карел Гинек Маха; драматургтар Вацлав Климент Кли́цпера және Йозеф Каетан Тыл; сондай-ақ журналист-саясатшылар Ф. А. Браунер мен Карел Хавличек Боровский болды. Чех қайта жаңғыруы Богемия Корольдігінің мұражайын (1818) құру арқылы институционалдық негіз алды, ол чех ғылымының орталығы болды. 1827 жылы мұражай чех ұлтшылдығының тұңғыш және үздіксіз дауысы болған журналды жариялауды бастады. 1830 жылы мұражайға Matice česká қосылды, ол ғылыми және көпшілік кітаптарды басып шығаруға арналған чех зиялыларының қоғамы болды. Мұражай мүшелері, патриот ғалымдар мен аристократтардан құралған, басқа славян халықтарымен байланыс орнату және Праганы славяндардың интеллектуалдық және ғылыми астанасына айналдыру үшін жұмыс істеді. Чех қайта жаңғыруының басты тұлғасы Франтишек Палацкий болды. Моравиялық протестанттар ұрпағынан шыққан және гусит дәстүрінің ұлтшылдық рухына тартылған Палацкий чех ұлтының ұлы тарихшысы болды. Оның бес томдық монументалды "Чех халқының тарихы" еңбегі чех ұлтының саяси бостандық үшін күресіне арналған және қазіргі чех өмірі мен ойлауының тірегіне айналды. Өзін Чехия бауырларының бірлігінің ұлы педагогы және көшбасшысы Ян Амос Коменскийдің (Коменский) мұрагері деп санаған Палацкий 1848 жылғы революциялық күрес кезінде чех халқының саяси көшбасшысы болды. Коменский дәстүрінде Палацкий мәдени жаңаруға негізделген саяси платформаны жасады.

1848 жылғы революция

1848 жылғы француз төңкерісі автократиялық үкіметтерге қарсы либералдық және ұлттық көтерілістердің тізбегін бастады. Революциялық алабалықтар Австрия империясының аумақтарында кеңінен тарады, ал император Фердинанд I (1835–1848) империяны конституциялық, парламенттік негізде қайта ұйымдастыруға уәде берді. Богемия Корольдігінде неміс және чехтерден құралған ұлттық комитет құрылды. Алайда, богемиялық немістер түрлі неміс тілді аумақтардан Ұлы Германия құруды жақтады. Богемиялық немістер көп ұзамай комитеттен шығып, чех-неміс қақтығысының басталуын көрсетті, ол келесі тарихтың ерекшелігіне айналды. Палацкий чех ұлттық қозғалысының идеологиясы ретінде австрославизмді ұсынды. Ол Австрия империясын неміс және орыс экспансионизміне қарсы қорғаныс қабаты ретінде сақтап қалуды жақтады. Сонымен қатар, ол империяны этнографиялық принцип бойынша федерализациялауды ұсынды, бұл богемиялық немістерді Австриямен бір провинцияда, ал чехтер мен словактарды екінші провинцияда біріктіруді көздеді. Палацкий империяның барлық славян халықтарының бірігіп, көпшілікті құрап, ортақ мүдделерін қорғау үшін саяси бірлік құруы керек екенін айтты. 1848 жылдың маусым айында чехтер австриялық славяндардың – чехтер, словактар, поляктар, русиндер (украиндер), словендер, хорваттар және сербтердің саяси бірігу мүмкіндігін талқылау үшін бірінші славян конгресін шақырды. Чехтердің ұлттық жаңаруына зиялылардың шағын топтары бастама берді. Алғашқыда ұлттық қозғалыстар тіл, әдебиет және мәдениет мәселелерімен шектелді. Бірақ 1848 жылғы төңкеріс кезінде чехтер батыл саяси талаптар қойды. 1848 жылғы төңкерістер Габсбургтердің абсолютизміне қарсы болған неміс либералдарының чех ұлттық мүдделеріне де қарсы екенін көрсетті. Чех ұлттық қозғалыстарының Габсбургтердің абсолютизмімен ғана емес, сонымен қатар күшейіп келе жатқан неміс ұлтшылдығымен де күресуге тиіс екені анық болды. Нәтижесінде, 1848 жылғы төңкеріс Австрия императорлық әскерлерімен, Дунайдағы Габсбургтер монархиясын қалпына келтіру үшін Ресейдің әскери араласуымен басып тасталды. Империя өзін сақтау және оның кез келген бөлігінің бөлінуіне жол бермеу үшін әскери диктатураға айналды.

Австрияның әскери диктатурасы (18481867)

1848 жылғы төңкерістерден кейін Франц Иосиф барлық ұлттарды бақылауда ұстап, абсолюттік монарх ретінде билеуге тырысты. Бұрынғы төңкеріс ошақтарындағы ірі масштабты оккупациялық күштермен әскери режимге көшу, зор қарызға, ішкі әлеуметтік-экономикалық тұрақсыздыққа және сыртқы саяси және әскери әлсіреуге әкелді. Дағдарыстан кейінгі мемлекеттің тұтастығын сақтауға жасалған қажырлы күш-жігер, оның шетелде күш көрсету мүмкіндігін шектеді, мысалы, Қырым соғысы кезінде. Содан кейін Габсбургтер бірнеше әскери жеңіліске ұшырады. 1859 жылы Солферино шайқасында жеңілгеннен кейін Италиядан ығыстырылды, ал 1866 жылы Аустрия-Пруссия соғысында Пруссиядан жеңіліп, Германия конфедерациясынан қуылды. Тағы бір үлкен дағдарыс кезінде өзінің беделін нығайту үшін Франц Иосиф венгрлермен қарым-қатынасын жақсартуға дайын болды. Алғашқыда Богемияға да кейбір жеңілдіктер берілетіні күтілді, мемлекет неміс австриялық, чех және словак, сондай-ақ венгр бөлімдерінен тұратын үшбұрышты федеративтік монархияға айналуы мүмкін еді. Бірақ ақырында патшалық 1867 жылы венгр ақсүйектерімен келісімге келді. Богемия тажына ұқсас кең ауқымды автономия беру туралы ұсыныстар 1871 жылғы Негізгі қағидалар қабылданбағандықтан сәтсіз аяқталды.