Кіріспе

Калифорниядағы су тасымалдау жүйесі, АҚШ
19 ғасырдағы тарихи су құбыры.
Су құбырының құрылысы бастапқыда даулы болды, себебі Лос-Анджелес қаласына су бұру Оуэнс аңғарының тиімді шаруашылықпен айналысатын қауымдастық ретінде болу мүмкіндігін жойды. Қаланың жарғысындағы бастапқы ережелерде, қаланың қала шегінен тыс жерлерге артық су сатуға немесе беруге құқығы жоқ еді, бұл көршілес елді мекендерді Лос-Анджелес қаласына қосылуға мәжбүр етті. Құрылыс 1908 жылы басталды және он бір бөлімге бөлінді. Қала үш әктас кенішін, екі туфа кенішін сатып алды және Калифорния штатындағы Монолитте цемент зауытын салды, ол күніне 1200 баррель Портланд цементін өндіре алды. Туфа кеніштерінде қаланың өзі қайта өңдеу тікелей зауыттарын салған және басқарған. 14 миллион тонна жүк тасымалдау үшін қала Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолымен келісім шарт жасасты, нәтижесінде Монолит зауыттарынан Оланчаға дейінгі 118 мильдік темір жол жүйесі салынды. Алғашқы жылы жалақы тізімінде 2629 адам болды, ал 1909 жылдың мамыр айында бұл көрсеткіш 6060-қа жетті. 1910 жылы қаржылық себептерге байланысты жұмыспен қамту 1150 адамға дейін төмендеді, бірақ жыл соңына қарай жақсарды. 1911 және 1912 жылдары жұмыспен қамту 2800-ден 3800-ға дейін ауытқып отырды. Су құбырының құрылысындағы ең жоғары жұмыс күші 3900 адамды құрады. 1913 жылы Лос-Анджелес қаласы алғашқы Лос-Анджелес су құбырының құрылысын аяқтады.

Бағыт

Бастапқыда салынған су құбыры алты сақтау резервуарынан және 346 км (215 миль) құбыр желісінен тұрды. Блэкроктан (Иньо округі) солтүстікке қарай басталатын акведук Оуэнс өзенін қапталмаған каналға бұрып, оңтүстікке қарай 375 км (233 миль) сапарды Төменгі Сан-Фернандо резервуарына дейін бастайды. Бұл резервуар кейіннен Төменгі Ван Норман резервуары деп аталды. Алғашқы жоба 39 км (24 миль) ашық, қапталмаған каналдан, 60 км (37 миль) қапталған ашық каналдан, 156 км (97 миль) жабық бетон құбырдан, 69 км (43 миль) бетон туннельдерден, 19 км (12 миль) болат сифондардан, 193 км (120 миль) теміржол желісінен, екі гидроэлектр станциясынан, үш цемент зауытынан, 274 км (170 миль) электр желілерінен, 386 км (240 миль) телефон желісінен, 805 км (500 миль) жолдардан тұрды. Кейін Моно кеңейту және Екінші Лос-Анджелес су құбырының құрылысымен кеңейтілді. Су құбыры суды жылжыту үшін тек гравитация күшін ғана пайдаланады, сонымен қатар суды электр энергиясын өндіруге пайдаланады, бұл оның тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

Жарақаттан зардап шеккен қауымдардың реакциясы

Лос-Анджелес су құбырының құрылысы Оуэнс аңғарының өмір сүруге қабілетті шаруашылық қауымдастығы ретінде жойылды және ақырында Оуэнс көлінің экожүйесін қиратты. "Сан-Фернандо Синдикаты" деп аталатын топ – Фред Итон, Мулхолланд, Харрисон Отис (The Los Angeles Times баспашысы), Генри Хантингтон (Тынық мұхит электр темір жолының бас директоры) және басқа да бай адамдар – Сан-Фернандо аңғарында Лос-Анджелес су құбыры жақын арада оны суарып, дамуға ынталандыратыны туралы ішкі ақпарат негізінде жер сатып алған инвесторлар тобы еді. Итон, Мулхолланд және жобамен байланысты басқалар ұзақ уақыт бойы су құқығын алу үшін алдамшы тактика мен жасырын әдістерді қолданды және Оуэнс аңғарындағы тұрғындарға су инфрақұрылымын салуға кедергі келтірді, сондай-ақ Лос-Анджелес тұрғындарына су құбырын аяқтау жөнінде негіссіз шұғылдық сезім тудырды деп айыпталып келеді. 1920 жылдары су құқығын агрессивті түрде қудалау және Оуэнс өзенінің бағытын өзгерту Калифорния су соғыстары деп аталатын зорлық-зомбылықтың басталуына әкеп соқты. Оуэнс аңғарындағы фермерлер LADWP-ден бірнеше мерзімнің орындалмауынан кейін инфрақұрылымға шабуыл жасап, су құбырын бірнеше рет динамиттеді және су ағынын Оуэнс көліне қайта бағыттау үшін шлюз қақпаларын ашты. Көл ешқашан толықтырылмады және қазіргі уақытта жергілікті қоғамға қауіпті, уытты көл төбесінің шаңын таратудың алдын алу үшін минималды деңгейдегі сумен қамтамасыз етіліп сақталады.

Сент-Франсис бөгетінің бұзылуы

1917 жылы Лос-Анджелес су құбыры бюросы су ағынын реттеу және су құбыры жүйесінде кез келген бұзылу жағдайында гидроэлектр қуатын қамтамасыз ету және суды сақтау үшін жинақтаушы резервуар салуды жоспарлады. Бастапқыда таңдалған орын Оуэнс өзені бойындағы Лонг-Вэлли болды, бірақ Етон, резервуар қажеттігін болжап, аңғардың көп бөлігін сатып алған болатын. Бірақ ол Лос-Анджелес ұсынған бағаға жерді сатуға келіспеді. Содан кейін Мулхоланд резервуарды қазіргі Санта-Кларита, Калифорнияның үстіндегі Сан-Францискито каньонына көшіру туралы шешім қабылдады. Нәтижесінде, 1926 жылы Сент-Франциск бөгеті салынды, оның сыйымдылығы 38 000 акр-фут (47 000 000 м³) құрады. 1928 жылдың 12 наурызында бөгет күрт құлап, каньоннан төменге су толқынын жіберіп, ақырында Вентура және Окснард маңындағы Тынық мұхитына жетіп, кем дегенде 431 адамның өміне қиындық тудырды. Осы оқиғадан кейін жүргізілген тергеу мен сот процесінің нәтижесінде Уильям Мулхоланд 1929 жылы Лос-Анджелес су жұмыстары және жабдықтау бюросының басшысы лауазымынан шеттетілді. Бөгеттің құлауы – 20 ғасырда АҚШ-тағы адамның әрекетінен туған ең ірі су тасқыны және Калифорния тарихында 1906 жылғы Сан-Франциско жер сілкінісінен кейін екінші ең көп адам өліміне себеп болған оқиға.

Моно бассейнінің кеңейтілуі

Лос-Анджелес қаласы суды көбірек табу үшін солтүстікке қарай ұмтылды. 1930 жылы Лос-Анджелес сайлаушылары Моно бассейніне жер сатып алу және Моно бассейнінің кеңейтілуін қаржыландыру үшін үшінші облигацияны қабылдады. Бұл кеңейту Моно көліне құйылатын Раш, Ли Вининг, Уокер және Паркер ағындарының бағытын өзгертіп жіберді. Моно кеңейтуінің құрылысы Ли Вининг ағынындағы су қабылдаудан, Раш ағынындағы Грант су қоймасына Ли Вининг құбыр жолынан (сыйымдылығы 400 млн м³), Оуэнс өзеніне Моно кратерлері туннелінен және кейіннен Кроули көлі деп аталған екінші су қоймасынан (сыйымдылығы – млн м³) тұрды. 1940 жылы аяқталды, ал 1941 жылы су бұру жұмыстары басталды. Моно кеңейтуінің жобалық қуаты су құбырына секундтық ағынға дейін жетеді. Дегенмен, Лос-Анджелес су құбырының төменгі ағысындағы шектеулі қуатының салдарынан ағын литрге дейін шектелді. Суды толық игеру екінші су құбыры 1970 жылы аяқталғанға дейін мүмкін болмады. Сот процесінің нәтижесінде SWRCB шешімі балық шаруашылығын қорғау үшін (ағын) ағынды белгіленген ең төменгі деңгейге дейін қалпына келтіруге және Моно көлін теңіз деңгейінен 6391 футқа (1948 м) дейін көтеруге әкелді. Келісімге сәйкес, Моно бассейнінен жылдық экспорт литрмен шектелді.

Екінші Лос-Анджелес су құбыры

1956 жылы Мемлекеттік су ресурстары департаменті Лос-Анджелестің Оуэнс аңғары мен Моно алабындағы қолжетімді судың тек 1/3 бөлігін экспорттайтынын хабарлады. Үш жылдан кейін Мемлекеттік су құқығы жөніндегі кеңес Лос-Анджелеске, олар рұхсат етілген, бірақ пайдаланбаған суға құқығынан айырылуы мүмкін екенін ескертті. Болашақта сумен қамтамасыз етудің мүмкін жоғалуымен бетпе-бет келген Лос-Анджелес 1965 жылы бес жылдық су құбырының құрылысын 89 миллион АҚШ долларына бастады. Екінші су құбыры бір-біріне жалғасқан құбыр ретінде салынбаған. Жобалау және құрылыс мақсатында су құбыры Солтүстік және Оңтүстік бөлімдерге бөлінді және екеуі Бірінші су құбырының бөлігі болып табылатын Сан-Францисквито туннельдерімен байланысқан. Солтүстік бөлім Солтүстік Хайви су қоймасынан басталып, Оңтүстік Хайви су қоймасын айналып өтетін Хайви айналма жолы арқылы суды тасымалдайды. Одан кейін ағын 115 миль (185 км) оңтүстікке қарай қысым құбырлары мен бетон құбырлары арқылы жалғасады, онда ол Фэрмонт су қоймасының жанындағы Елизавета туннелі Солтүстік порталында Бірінші су құбырымен байланысады. Сан-Францискито туннельдері (оларға Элизабет туннелі кіреді) Букет каньоны, Соледад каньоны және Санта-Кларита қаласындағы Плацерита каньонынан оңтүстікке қарай су тасымалдайды. Сол жерден ол Терминал құрылымы мен Каскадтар маңындағы Журнал каньонына кірмес бұрын Сиерра тас жолымен шамамен қатар жүреді. Терминал құрылымынан су Каскадқа немесе Футхилл электр стансасына және Жоғарғы Ван Норман су қоймасына ағып түседі. Солтүстік және Оңтүстік бөлімдердегі құрылыстан басқа, Алабама қақпалары мен Солтүстік Хайви су қоймасы арасындағы арнада да жақсартулар жасалды, оған арнаның екі жағына қосымша қабырғалар қосылып, үстеме көпірлердің биіктігі көтерілді. Бұл жұмыс арналған судың сыйымдылығын арттырды.

Екінші су құбырының су жүйесіне әсері

Екінші су құбырының қамтамасыз еткен су ағынының артуы тек 1971 жылдан 1988 жылға дейін сақталды. 1974 жылы Моно ойпаты мен Оуэнс аңғарында су экспортының көбеюінің экологиялық салдары алғаш рет байқалды. Осыдан кейін су экспортына қатысты сот бұйрығымен бірнеше шектеулер енгізілді, нәтижесінде Лос-Анджелес су жеткізімінен айырылды.

Лос-Анджелес пен округке әсері

1909-1928 жылдар аралығында Лос-Анджелес қаласы 61 шаршы мильден 440 шаршы мильге дейін өсті. Бұл, негізінен, су құбырының және Лос-Анджелес қаласының қала шегінен тыс жерлерге артық суды сатуға немесе беруге құқығы жоқ екенін айтқан қалалық жарғының нәтижесі болды. Сыртқы аудандар су үшін құдықтар мен арналарға тәуелді болды. Олар құрғаған соң, сол аудандардағы адамдар егер шаруашылықтарын суаруды және тұрмыстық сумен қамтамасыз етуді жалғастырғылары келсе, Лос-Анджелес қаласына қосылу керектігін түсінді. Су құбырының суымен құрылысшылар Сан-Фернандо аңғары мен Лос-Анджелесті Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қарқынды дамытуға мүмкіндік алды. Мулхоландтың су құбырының жобалануы мен салынуындағы және Лос-Анджелестің ірі мегаполиске айналуындағы рөлі 1940 жылы Риверсайд Драйв және Лос-Фелиз бульварының қиылысында салынған Уильям Мулхоландқа арналған ескерткіш фонтанмен танылды. Мулхоланд жолы мен Мулхоланд бөгеті де оның құрметіне аталған. Егер Сент-Франциск бөгеті құлап кетпесе, Лос-Анджелес қаласына тағы көп қалалар мен қалалық емес аудандар қосылған болар еді. 1928 жылы Сент-Франциск бөгетінің күйреуі салдарынан шамамен 431 адам қаза тауып, Санта-Клаританың бір бөлігі суға батып, Вентура округындағы Санта-Клара өзені аңғарының көп бөлігі қирады. Бөгеттің бұзылуы көптеген адамдардың ақыл-ойына қалада Лос-Анджелес су құбырын салғандарына қарамастан, Колорадо өзені су құбыры сияқты үлкен жобаны басқаруға инженерлік білімі мен қабілеті жетеді ме деген сұрақ туды. МДБ құрылғаннан кейін қаланың өсуі 27,65 шаршы мильмен шектелді.

Танымал мәдениетте

Саугус жоғары мектебі күнделікті жаңалықтар бюллетеніне, "Труба" деген атты мектептің оңтүстік-батысынан өтетін алғашқы су тас жолының ашық бөлігінен берген. Сан-Францисквито шатқалы және DWP электр станциясы №1 Huell Howser бағдарламасының 424-ші эпизодында көрсетілген.

Калифорнияның тарихи ескерткіші Каскадтар

1913 жылғы 5 қарашада аяқталған «Каскадтар» Сан-Фернандодан солтүстік-батысқа қарай төрт миль жерде, Футхилл бульвары мен Балбоа бульварларының қиылысына жақын орналасқан. 1958 жылғы 28 шілдеде Калифорния тарихи ескерткіші мәртебесі берілді.