Кіріспе
Скордатура (skordaˈtuːra; сөзбе-сөз итальян тілінен аударғанда "диссонанс" немесе "бұрыс настройка") – бұл стандартты настройкадан өзгеше, таспалы аспаптың ерекше настройкасы. Ол көбінесе арнайы эффекттерге, ерекше аккордтарға немесе тембрге қол жеткізу үшін, немесе белгілі бір бөлімдерді ойнауды жеңілдету үшін қолданылады. Әдетте, саусақтардың орналасуы стандартты настройкада ойналғандай жазылады, бірақ шығатын дыбық биіктігі өзгереді (скордатуралық нотация). Егер барлық таспалар бірдей интервалмен жоғары немесе төмен настройкаланса, мысалы, Моцарттың скрипка, альт және оркестрге арналған Sinfonia Concertante-дегі альттың жағдайында, ноталардың барлық бөлігі транспонирленеді.
Scordatura (skordaˈtuːra; literally, Italian for "discord", or "mistuning") is a tuning of a string instrument that is different from the normal, standard tuning. It typically attempts to allow special effects or unusual chords or timbre, or to make certain passages easier to play. It is common to notate the finger position as if played in regular tuning, while the actual pitch resulting is altered (scordatura notation). When all the strings are tuned by the same interval up or down, as in the case of the viola in Mozart's Sinfonia Concertante for Violin, Viola and Orchestra, the part is transposed as a whole.
Бұрышты аспаптар
Скордатураны ойлап табу Томас Балтзарға жатқызылады, ол 1660 жылдары, кем дегенде, Бибер өзінің Розарий сонаталарын жазудан он жыл бұрын осы техниканы қолданған. Бірақ, неміс скрипачисі Ханс Хаке (1628 – 1667 жылдан кейін) өзінің "Ander Theil Newer Pavanen" ("Андер Теил Нойер Паванен", Stade: Elias Holwein, 1654) жинағында екі скрипкаға арналған "Vorstimmung" ("өзгертілген күйлеу") деген үш шығарманы (#25, #29, & #33) қамтиды, бұл көрсетілген авторлық құқықтың дұрыс еместігін көрсетеді. Скордатураны 18 ғасырдың басында J. S. Bach, Biber, Vivaldi, Ariosti, Vilsmayr және тағы басқалар сияқты viola d'amore, скрипка және виолончельге композиция жазған композиторлар кеңінен қолданды. Оқуды жеңілдету үшін арнайы нотация пайдаланылды. Бұл нотация Бибер және Вивальди сияқты композиторлар орындаған және үшін жазған viola d'amore музыкасын жазу үшін де қолданылды. Виола-д'аморе көптеген әртүрлі күйлерді пайдаланды, ал оған скордатура нотациясында музыка жазу сол кездегі композиторлар үшін табиғи таңдау болды.
Скрипка
Генрих Игнац Франц Бибердің скрипка мен континуоға арналған «Розарий сонаталары» (1674 ж.). Бұл жинақтың бірінші («Жарлау») және соңғы («Пассакалия», жеке скрипкаға арналған) шығармаларынан басқа, онда аспап әдеттегі G D A E күйінде орнатылған, әр сонатадағы скрипка әртүрлі биіктікте күйленген. XI соната («Қайта тірілу») ерекше жағдай: бірегей скордатурадан өзге, скрипканың екі ішкі сымы аспаптың тұғыры мен құйрығы арасында ауыстырылып, (жоғарғы сымнан төменгі сымға дейін) G g D d күйін құрайды. «VII до минор гармониясы» тоғыз жолды нота тақтасында скордатура түрінде жазылған. Қосымша ақпарат алу үшін viola d'amore қараңыз. Иоганн Иосиф Вильсмайрдың 1715 жылы жарық көрген «Artificiosus Consentus Pro Camera» атты алты партитадан тұратын жинағы. Ортаңғы төрт партита скордатуралық күйлерді пайдаланады. Иоганн Пахельбелдің «Музыкалық ләззат» (Musicalische Ergötzung), 1691 жылғы, алты бөлімнен тұратын (Partien) екі скрипка мен континуоға арналған алты сюитасы. Күйлер: C F C F, C G C F, B E B E, B E B E, C G C F және B F B E. Антонио Вивальдидің A мажордағы скрипкалық концерті, Op.9, No.6, онда скрипканың G сымы A-ға дейін көтеріліп, әдемі резонанстық гамма мен қайта күйленген сыммен аяқталатын арпеджио мотивіне мүмкіндік береді. Георг Филипп Телеманның екі скрипкаға арналған A мажордағы концерті, TWV 43:7. Жозеф Гайднның C мажордағы (Il Distratto) 60-шы симфониясында бірінші және екінші скрипкалар осы ерекше алты бөлімді симфонияның финалын ең төменгі сымы F күйінде бастайды, бірақ музыка барысында G күйіне көтеріліп, комедиялық әсер тудырады. Симфонияның атауы «ойшыл адам» дегенді білдіреді, сондықтан скрипкалар сымдарын күйлеуді «ұмытқан» сияқты. Музыка скрипкалардың қайта күйленуі үшін толығымен тоқтап, содан кейін жалғасады. Гайдн өзінің 67-ші симфониясының триосында F күйіндегі ең төменгі сымы бар скрипканы да қолданады. Никколо Паганинидің бірінші скрипкалық концерті бастапқыда жеке скрипканың сымдарын E мажордың бастапқы тоналығына сәйкес жарты тон жоғарылатуды талап еткен. Камиль Сен-Санстың «Жасыл би» (Danse Macabre) шығармасындағы жеке скрипкада E сымы E күйіне дейін күйленген. Бұл A және E ашық интервалдарын тритонға (A және E) өзгертеді, ол шығарманың ашылу мотиві ретінде қолданылады. Густав Малердің төртінші симфониясының екінші бөлімінде скордатуралық скрипка солисі. Бұл жағдайда композитор, стандартты күйлендіруге қарағанда «жұмсақ» емес, скордатуралық скрипканың тудырған дыбысының нақты тоналығын қалаған болуы мүмкін. Франц фон Вексейдің 1921 жылғы скрипка мен фортепианоға арналған «Солтүстік түні» (Nuit du Nord) шығармасында G сымын F күйіне дейін төмендету қажет. Макс Шеректің жеке скрипкаға арналған «Серенада мен болеро» (Sérénade et boléro), Op. 27, скрипканы F, F, D, B күйіне күйлеуді талап етеді. Игорь Стравинскийдің «Көңіл құсы» (The Firebird) кіріспедегі D мажор гармониялық глиссандоларын орындау үшін бірінші скрипка бөлімінің барлық сымдарын E күйінен төмендетуді талап етеді. Бела Бартоктың «Кларнет, скрипка және фортепианоға арналған контрасттар» (Contrasts) шығармасының үшінші бөлімінің алғашқы тақтары венгр халық әуенінің әсерін тудыру үшін бөлек скрипкада (G D A E) басқа күйді пайдаланады. Рихард Штраустың «Эйн Хелденлебен» тонопоэмасы, сондай-ақ оның «Электра» операсы скрипкалардың G немесе F күйін ойнау үшін G сымдарын төмендетуді талап ететін бөлімдерді қамтиды. Дьердь Лигетидің скрипкалық концерті. Джон Корильяноның 2010 жылғы «Стомп» жеке скрипкаға арналған шығармасы сыртқы екі сымды төмендетуді талап етеді, нәтижесінде E D A D күйі пайда болады. Эжен Изаидің «Элегиялық поэмасы» (Poème élégiaque) ең төменгі сымды F күйіне дейін төмендетуді талап етеді.
Antonio Vivaldi, violin concerto in A major, Op.9, No.6, in which the violin's G string is tuned up to an A, allowing for a beautifully resonant scale and arpeggio motif ending on the retuned string. Georg Philipp Telemann, Concerto in A Major for two Violins, TWV 43:7. In Joseph Haydn's Symphony No. 60 in C (Il Distratto), the first and second violins start the finale of this unusual six movement symphony with the lowest string tuned to F, but tune up to G in the course of the music to create a comical effect. The title of the symphony means "the absent minded man" – so it is as if the violins have "forgotten" to tune their strings. The music fully pauses for the violins to re tune before continuing. Haydn also uses a violin with the lowest string tuned to F in the trio of his Symphony No. 67 in F.
Niccolò Paganini's Violin Concerto No. 1 initially required the strings of the solo violin to be tuned a semitone higher to match the original key of E major. Camille Saint Saëns, solo violin in Danse Macabre, where the E string is tuned to E. This changes the open intervals of the double stop A and E to the tritone (A and E), which is used as the opening motif of the work. Gustav Mahler, scordatura violin soloist in the 2nd movement of his 4th Symphony. In this case, the composer probably desired the specific tone of the sound produced by a scordatura violin, which is less "suave" than the sound of a standard tuning. Franz von Vecsey's Nuit du Nord, a 1921 work for violin and piano, requires the G string to be tuned down to F.
In Max Scherek's Sérénade et boléro for solo violin, Op. 27, the violin must be tuned to F,F,D,B. Igor Stravinsky's The Firebird makes a rare, perhaps unique, demand for the entire first violin section to retune the E string, in order to play the D major harmonic glissandi of the introduction. In Béla Bartók's piece Contrasts for clarinet, violin and piano, the opening bars of the third movement utilize a different tuning on a separate violin (G D A E) for a Hungarian folk effect. Richard Strauss's tone poem Ein Heldenleben as well as his opera Elektra include passages in which the violins must tune their G strings down in order to play a G or F.
György Ligeti's Violin Concerto. John Corigliano's Stomp for solo violin (2010) requires the outer two strings to be tuned lower, resulting in a E D A D tuning. Eugène Ysaÿe's Poème élégiaque requires the lowest string to be tuned down to F.
Астрахандық әуен
Вивальдидің "Тито Манлио" операсының (Мантуя, 1719) түпнұсқа нұсқасында Сервилияның "Tu dormi in tante pene" ариясында да скардатуралық нотациямен жазылған альт-виола үшін обблигато партиясы бар. Бұл партияны, сөзсіз, Вивальдидің өзі орындаған. Ол сол кездегі жұмыс берушісі, осы опера үшін жазылған Мантуядағы Гессен герцогы Дармштадттың сарайындағы осы аспапты ойнайтын жалғыз белгілі музыкант болды. Обблигато партиясы бірінші скрипкалық партиясына қосылған кішкентай қағазға жазылған. Вивальди концертмейстер креслосынан оркестрге жетекшілік етіп, бірінші скрипкалық партияны орындаған, ал бұл арияда, болжам бойынша, альт-виолаға ауысқан болар. Вивальдидің "Juditha triumphans" ораториясындағы "Quanto Magis Generosa" ариясында (1716) да скардатуралық нотациямен жазылған альт-виола үшін обблигато партиясы бар. Бұл шығарма Ospedale della Pieta үшін жазылған, ал обблигато партиясын Вивальди немесе сол кездегі аға музыканттардың бірі, альт-виоланың белгілі орындаушысы Анна Мария дель виолино орындаған болуы мүмкін. Қызығы, Вивальдидің альт-виолаға жазған қалған барлық шығармалары (сегіз концерт және "Nisi Dominus" әр түрлі нұсқаларындағы екі обблигато туындысы) стандартты нотациямен, дыбыс биіктігі бойынша жазылған.
Виола
Моцарт өзінің «Синфония Кончертантасы» үшін соло виола партиясын жарты тон төмен жазған, виоланың ішектерін D, A, E, B деңгейіне жарты тон жоғары қою керек. Осылайша, партия ре мажорда жазылған (шығарманың тоналығы – ми мажор). Сол кездегі кең таралған тәжірибе, ашық ішектердің биіктігін өзгерту ең алдымен виоланың дыбысын күштірек ету үшін, симфониялық оркестрде анық естілуін қамтамасыз ету үшін жасалған: шындығында, ішектің тартылуын арттыру ғана биіктігін өткірлемейді, сонымен қатар дыбысын күшейтеді, ең күшті дыбыс үзілуге аздай қалғанда алынады. Осы типтегі скордатураны қолданған басқа виола концерттерін Карл Штамиц, Иоганн Баптист Ванхал, Иоганн Андреас Амон, Жири Дружецкий, Иоганн Маттиас Спергер және Иоганн Георг Герман Войгт жазған. Моцарттың скрипка, виола және виолончельге арналған «Синфония Кончертантасының» фрагменті де А мажорда жазылған, бірақ виола партиясы G мажорда жазылған, ал ішектер бір тон жоғары қойылған. Рихард Штраустың «Дон Кихот» операсындағы соло виола C ішегін B деңгейіне дейін төмендетіп қояды. Геза Фридтің 1946 жылғы виола мен фортепианоға арналған сонатинасы, Op. 25, төртінші бөлімде виолашыдан екі төменгі ішекті жарты тонға жоғарылатуды талап етеді, нәтижесінде C, G, D, A болады.
Géza Frid's 1946 Sonatina for viola and piano, Op. 25, requires the violist to tune the lower two strings up a semitone for movement IV, resulting in C, G, D, A.
Скрипко
Иоганн Себастьян Бахтың бесінші виолончель сюитасы ең жоғары сабы – А сабымен жазылған, ол G сабына дейін бір толық тон төмендетіледі. Бұл реттеу, стандарттық қалыпта қол жеткізу қиын немесе мүмкін емес болатын аккордтарды орындауға мүмкіндік береді. Сюита стандарттық реттеумен де ойнатылады, бірақ кейбір ноталар өзгертілуі керек, ал кейбір жағдайларда, реттеуге сәйкес келу үшін ноталар алынып тасталады. Роберт Шуманның Ми-бемоль мажордағы фортепиано квартеті, Op. 47, виолончельшіден үшінші бөлімінің соңғы 42 тақтысында C сабын B сабына дейін қайта реттеуді талап етеді. Игорь Стравинскийдің «Жазғы той» атты туындысының соңғы аккорды виолончельшілерден А сабын G сабына дейін қайта реттеуді талап етеді, осылайша оны «ашық» (саусақтармен басылмаған, демек, көбірек резонанс беретін) түрде төрттік тоқтату ретінде ойнауға болады. Отторино Респигидің «Римнің қайыңдары» атты поэмасында виолончельшілер үшін үшінші бөлімде төменгі C сабы B сабына дейін төмендетілуі керек. Сонымен қатар, контрабастарда төменгі B сабы болуы керек немесе үшінші және төртінші бөлімдерде C сабы B сабына дейін төмендетілуі керек. Золтан Кодалының B минорындағы соло виолончель сонатасы виолончельшіден G және C сабын F және B сабына дейін төмендетуді талап етеді, осылайша қайталама B минор аккордтары арқылы тоналдықты баса көрсетуге болады. Лучано Берионың Sequenza XIV туындысы G сабын G сабына дейін көтеруді талап етеді, бұл кандиан барабандық бөлімдерін жақсырақ бейнелеу үшін, сондай-ақ барлық төрт сабындағы өте күшті диссонанстарды тудыру үшін жасалған. Джордж Крамбтың «Vox Balaenae» камералық туындысындағы виолончель (электр флейтасы, электр виолончелі және электр фортепианосы үшін жазылған). Дәстүрлі C G D A реттеуі B F D A реттеуіне ауыстырылады, бұл соңғы бөлімде пайда болатын B мажор тоналдығын баса көрсетуге көмектеседі. Пол Хиндемиттың 2-ші струнный квартетіндегі виолончельші 3-ші бөлімнің бір бөлігінде C сабын B♭ сабына дейін төмендетеді. Эндрю Ллойд Веббердің «Вариациялары» туындысының виолончель солисінің соңғы нотасы орындаушыдан бір бөлімде ойнау және қайта реттеуді талап етеді, бұл виолончельдің ең төменгі нотасы C-ден төменгі A-ға драматикалық глиссандо эффектін тудырады.
Контрабас
Контрабас кейде ең төменгі ішегі қалыпты түрде күйделген E нотасынан төмен ноталарды ойнауға талап етеді. Мұны кейбір контрабастарға орнатылған арнайы механикалық кеңейту арқылы немесе композитор контрабасшілерден E ішегін төмендетуін сұрау арқылы іске асыруға болады. Мысалы, Брамстың "Реквиемінің" үшінші бөлімінде Брамс контрабасшілердің бір бөлігінен төменгі D педаль нотасын сақтау үшін E ішегін D-ге дейін төмендетуді талап етеді, ал Равельдің "Матьер-ло-ойе" (Cinquième tableau – Laideronnette, impératrice des Pagodes) шығармасының 9-шы бөлімінде контрабасшілер E ішегін жарты тонға төмендетуі керек. (Джордж Крамбтың "A Haunted Landscape" шығармасы екі контрабасшінің C кеңейтулерін пайдаланып, оларды тіпті B-ге дейін төмендетуді талап етеді.) Скордатураның басқа түрлері көбінесе соло контрабас туындыларында кездеседі, әсіресе барлық төрт ішекті F' B' E A-ға дейін бір толық тонға көтеруді қамтиды.
Гитара
Стандартты немесе D күйін симметриялық түрде төмендетуден басқа баламалы күйлер (ең төменгі сабы қарапайым барлы қуатты немесе бесінші аккордтар үшін екі жарты тонға төмендетіледі) қазіргі классикалық гитара музыкасында сирек кездеседі, бірақ он тоғызыншы ғасырға дейін олар жиірек кездесетін. D күйін төмендету әлі де кең таралған. XVI ғасырдағы гитара әдетте төрт курс (қазіргі классикалық гитарадағы алты емес) және XVII және XVIII ғасырлардағы гитара әдетте бес курс болды. Бұлар әртүрлі күйлерге ие болды, сондықтан басқаларынан қандай стандартты күйді анықтау қиын. Кейде классикалық гитарашылар Ренессанс лютні немесе виуэла таблатұрасын оқығысы келгенде гитараларын E A d f b e' күйіне келтіреді, себебі бұл кезеңдегі аспаптардың 3-ші және 4-ші ішектері арасында мажор треті болады. Жеті, сегіз немесе соңғы уақытта тоғыз ішекті гитараларды аспаптың диапазонды төмендету үшін қолданатын топтарды қоспағанда, қазіргі металдағы ритм-гитаралар көбінесе стандартты немесе D күйін төмендетілген нұсқаларын қолданады, кәсіби және әуесқойлар C күйіне келтіру (стандартты күйге ұқсас үлгі, бірақ барлық ішектер төрт жарты тонға төмендетіледі) немесе Drop C күйіне келтіру (D күйін екі жарты тонға төмендету) терминологиясын жиі қолданады. Керісінше, басқа күйлер сирек кездеседі, оларды қолданатын бірнеше танымал орындаушылар кеңінен танылады (мысалы, Sonic Youth және Soundgarden). Халық музыкасының кейбір түрлерінде гитараның баламалы күйлерін жиі кездестіруге болады, әдетте ашық күйлерде ашық ішектер толық мажор, минор, тоқтап тұрған немесе кеңейтілген аккордқа келтіріледі.
Пианино
Басқа да ішекті аспаптармен салыстырғанда, фортепианоны тең темпераментке келтіру мен қайтадан келтірудің қиындығын ескере отырып, фортепианоның скордатурасы сирек кездеседі. Дегенмен, 20-шы және 21-ші ғасырлардағы кейбір музыка туындыларында фортепианоның белгілі бір ноталарын әртүрлі реттеу немесе бүкіл фортепианоны басқаша келтіру талап етіледі. Джон Корильяноның "Altered States" фильмінен алынған "Үш галлюцинация" шығармасы фортепианоны келтірушіден 9 нотаны төртінші тонға дейін төмендетуді, ал 10 нотаны "дұрыс емес" реттеуді талап етеді. Иван Вишнеградский төртінші тонды фортепиано үшін бірнеше шығарма жазды, олардың көптегені екі бөлек фортепианода, төртінші тонмен айырмашылығымен жазылған.