Кіріспе

Буддизм мен жыныстық бағдары туралы көзқарас дәстүрге және ұстаздарға байланысты әртүрлі болады. Кейбір ғалымдардың пікірінше, ерте буддизмде гомосексуалдық қатынастарға ерекше айып тағу болмаған, себебі бұл мәселе тілге алынбаған. Қытай буддизміне гомосексуалдық некеге тыйым салатын конфуциандық нормалардың әсері тиген болуы мүмкін. Буддизмде неке көбінесе дүниелік мәселе ретінде қарастырылады.

Тхеравада буддизмі

Тхеравада буддизмі гетеросексуалдыққа қарағанда гомосексуализмге көбірек төзе алады. Пали канонында жыныстық қатынасқа тыйым салынатыны нақты айтылған, бірақ гомосексуалистік сипаттағы жыныстық қатынасқа қатысты жазалар жеңілірек болады, тіпті кейбір түрлері тек мойынұсауды ғана талап етеді, жаза болмайды. Бұл кодекс б.з. дейінгі 29 жылы Ланка аралында жазылған және тек монахтарға ғана қатысты, жалпы халыққа емес. Агамның ежелгі қытай аудармалары да осыны жоққа шығармайды. Лаиктер тек белгілі бір адамдар тобымен (кәмелетке толмағандар, үйленгендер, монахтар және т.б.) жыныстық қатынас жасаудан аулақ болуы керек. Буддизмнің ерте сутраларында лаиктер үшін "қабылданған немесе қабылданбаған адамдардың жыныстық мінез-құлқы" нақты айтылмаған. "Жыныстық бұзылыс" – кең мағыналы термин, оны жақтастардың әлеуметтік нормаларына сәйкес түсіндіруге болады. Ерте Буддизм гомосексуалистік қатынастарға қатысты үнсіз болған сияқты. Ал кейбір Тхеравада монахтары бір жынысты қатынастар жыныстық бұзылысқа жол бермеу ережесін бұзбайды дейді, яғни кәмелетке толмаған (ата-анасы немесе қамқоршылары қорғаған) адаммен, некеде тұрған немесе діни уәде берген адаммен жыныстық қатынасқа түспеуді білдіреді.

Махаяна буддизмі

Кейбір кейінгі дәстүрлер, солтүстік буддизмге әсер еткен болуы мүмкін, вагинальды емес жыныстық қатынасқа шектеулер қояды (кейбір буддистік мәтіндер вагинальды емес жыныстық қатынасты, соның ішінде еркектердің бір-бірімен жыныстық қатынасын немесе пандаканы, жыныстық бұзықтық деп есептейді), бірақ кейбір буддистік монахтар мұндай мәтіндерді күштеп жасалған жыныстық қатынас туралы деп түсіндіреді. Буддистік монахтарға қатысты Виная (монастырлық тәртіп кодексі) барлық жыныстық белсенділікке тыйым салады, бірақ мұны таза физиологиялық тұрғыдан жасайды, тізімделген көптеген жыныстық қатынас түрлері арасында моральдық айырмашылық жасамайды. Буддистер арасында гомосексуализм туралы пікірлер әртүрлі. Буддизм сезімдік ләззат пен жалпы құштарлықтың ағартуға кедергі келтіретінін және дхана практикасының ажырамас бөлігі болып табылатын ләззат түрлерінен (мысалы, піти, пали сөзі көбінесе "қуаныш" деп аударылады) төмен екенін үйретеді.

Алғашқы мәтіндер

Виная (б.з.д. 4 ғасыр) сияқты ең ертедегі монахтық мәтіндерде ер монахтарға төрт түрдің ешқайсысымен жыныстық қатынасқа түсуге тыйым салынады: еркек, әйел, убхатовьянджанака және пандака; осы сөздердің әртүрлі мағыналары төменде келтірілген. Кейін Будда әйелдерді сангхаға қабылдауға рұқсат берді, бірақ осы басқа түрлерді, пандаканың кейбір ерекше жағдайларын қоспағанда, қабылдауға тыйым салды. Будданың сангхаға (қасиетті қауымға) қосылуға белгілі бір адамдарға тыйым салуы, көбінесе сангханың ізгілік бейнесін сақтау туралы оның алаңдаушылығын көрсетеді; кейбір жағдайларда бұл туралы тікелей айтылған. Сангханың өмір сүруі үшін қоғамның материалдық көмегі маңызды болғандықтан, оның әлеуметтік қабылдануы өте қажетті болды.

Ұшақпен жүзу

Убатовяняка сөзі көбінесе еркек және әйел жыныстық белгілері бар адамдарды – гермафродиттерді (интерсексуалдарды) сипаттау үшін қолданылады. Винаяда убатовянякалардың жыныстық қатынасқа түсуге шақыру мүмкіндігіне байланысты сангхаға қабылданбауы керек делінген. Кейбір зерттеушілер убатовяняка санаты ерте буддалық мәтіндерге кейінірек қосылғанын айтады, себебі ол ерте сутталарда, Патимоккаларда және Винаяның бастапқы бөлімдерінде кездеспейді.

Пандақтар

Пандака – әр түрлі буддалық мәтіндерде әртүрлі анықталатын күрделі категория. Ең ерте мәтіндерде бұл сөз әлеуметтік тұрғыдан айырылған, әйел сияқты киінетін және/немесе киім ауыстыратын адамдарға қатысты сияқты, олардың кейбіреулері секс-жұмыскерлер болуы мүмкін. Пайсарн Лихитпреечакүл бұл адамдар дінге қабылданудан шеттетілген топтармен бірге топтастырылатынын айтады; саңыраулық немесе карликоз сияқты физикалық кемшіліктері барлар немесе қылмыс жасағандар. Винаядағы "Пандаканың қабылдануына тыйым салу туралы әңгіме" жыныстық құштарлық танытқан пандака монахының мысалына жауап ретінде тыйым салынғанын айтады. Басқа монахтар оны қабылдамағандықтан, ол мал өріп жүретін адамдармен жыныстық қатынасқа түседі, содан кейін олар бұл туралы кең қауымға жеткізіп, сангханың абыройын даққа асырады. Пандака сөзі ертедегі Сутталарда да, Винаяның алғашқы бөліктерінде де кездеспегендіктен, кейбір адамдар пандаканың Винаяға енгізілуі Будданың өмірінде болмаған, бірақ кейіннен қосылған болуы мүмкін деген пікірде. "Лотос сутрасында" бодхисаттваның пандакаға жақындамауы керек екені айтылған, бұл Винаядағы монахтар ережелеріне ұқсас. Теравадалық мәтін Милинда Панха пандакалар өздерінің кемшіліктері арқылы құпияларды ашады деп мәлімдейді.

Тибет буддизмі

Тибет буддистік ұстаздарының жыныстық қатынасты қалай білдіруге болатыны туралы әртүрлі пікірлері бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, Гампопа (12-ғасыр), Тибет буддизмінің Кагью мектебінің алғашқы ұстаздарының бірі, 3-ғасырғы Васубандхудың Хинаяна мәтіндерінен бастап, Үнді буддистік дәстүрін ұстанды және ауыз және анальдық жыныстық қатынас, ер немесе әйел болсын, орынсыз жыныстық мінез-құлыққа қатысты үшінші заңды бұзу болып табылады деп мәлімдеді. 13-ғасырғы Ньингма мектебінің негізін қалаушы Лонгченпа, Үндістандық Асанга шеберінің 3-ғасырғы Махаяна мәтіндерін келтіре отырып, орынсыз жыныстық мінез-құлыққа жатқан дене мүшелерінің арасында қолдар да бар екенін түсіндірді. Гелугтың бұрынғы басшысы Чэ Цонкхапа да осы ережелерді ұстана отырып, зерттеулерін жүргізді. Тибет буддистік дәстүрлерінің қазіргі заманғы ұстаздары, соның ішінде 17-ші Гьялуанг Кармапа, ЛГБТҚ адамдарына түсіністік білдіріп, бір жынысты қатынастар әдеттегі адамдар үшін міндетті түрде дұрыс емес мінез-құлық болып табылмайтынын атап өтті. Далай-лама Чэ Цонкхапаның көзқарасын сақтап келеді. 14-ші Далай-лама "жыныстық бағдарына қарамастан, барлық адамның құқықтарын толық мойындауды қолдайтынын" білдірді, сонымен қатар буддалық тұрғыдан лесбияндық және гейлік жыныстық қатынас "көбінесе жыныстық бұзылғандық деп есептеледі" деп атап өтті. Далай-лама сондай-ақ, әйел мен еркектің қанағаттандыру мүшелерінен басқа кез келген жыныстық қатынас, соның ішінде ауыз, анальдық жыныстық қатынас және мастурбация буддалық тұрғыдан дұрыс емес екенін мәлімдеді. 1996 жылғы "Догмадан тыс" кітабында ол былай деді: "Жұбайлар жыныстық қатынас үшін арналған мүшелерді ғана қолданса, жыныстық акт дұрыс деп есептеледі, басқа ештеңе болмауы керек. Гомосексуализм, ерлер арасында немесе әйелдер арасында болсын, өзінен-өзі дұрыс емес. Дұрыс емес нәрсе – жыныстық қатынасқа жарамсыз деп белгіленген мүшелерді пайдалану". 1997 жылы ол былай деді: "Жыныстық мүшелер еркек және әйел элементтері арасында ұрпақ беру үшін жаратылған – және одан өзгеше нәрсе буддалық көзқарас бойынша қабылдануға лайық емес". Далай-лама ЛГБТҚ топтарына бірнеше рет мәтіндерді қайта жаза алмайтынын айтты. Оның пікірінше, бұл мәселені барлық буддалық дәстүрлерден буддалық ақсақалдар кеңесі талқылауы керек.

Тхеравада буддизмі

Австралиялық жыныстық саясат және Таиландтағы буддизмді зерттейтін Питер Джексон "Буддизм – күрделі дәстүр және гомосексуализмге қатысты бірде-бір канондық немесе діни жазбаларда санкцияланған ұстаным жоқ" деп жазады. 1989 жылы тай сангхасының жоғарғы басқару органы "гейлерге" (бұл жерде тай тіліндегі катоей сөзінен аударылған) монахқа бекітілуіне тыйым салынғанын растады. Олардың мәлімдемесі кейбір топтарда назарсыз қалған сияқты, себебі 2003 жылы елдегі ең беделді монахтардың бірі Пхра Писарн Тхаммапати (Phra Pisarn Thammapatee), сонымен қатар Пхра Пайом Калаяно ретінде танылған, 1000 гей-монахты сангхадан қууды және гей-жаңа монахтарды іріктеуді күшейту үшін жақсы тексеру жүйесін енгізуді талап етті. Соңғы кезде, беделді монах және абат Пхра Пайом Калаяно гей-монахтардың сангхаға қосылу құқығын растады: "Бұрын катоейлердің монахқа бекітілуіне үміті болмаған, себебі ережелер қатаң болды және қоғам ашық болған жоқ. Бірақ олардың да, басқалар сияқты, монахтар қатарына қосылуға құқығы бар". Бұл пікірді басқа тайлық Тхеравада монахтары да қолдады. Бірақ Пхра Пайомның бұл мәлімдемесін оның сангхасының бір бөлігі немесе оның Тхеравада мектебінің ресми құрылымдары қолдаған-қолдамағаны әлі белгісіз. Тхераваданың басқа тайлық тармақтары ЛГБТ монахтарын бекітуге қатысты көзқарастарын өзгерткені туралы мәлімет жоқ, себебі басқа Тхеравада тармақтары бұл мәселе бойынша өз ұстанымдарын өзгерте қойған жоқ.