Кіріспе

Шотландиялық асыл атағы

Ерте ортағасырлық Шотландияда мормаер – аймақтық немесе провинциялық билеушінің гаэль тіліндегі атауы. Теориялық тұрғыдан, ол Шотландия королінен кейінгі екінші дәрежелі және Тоисехтің (бастықтың) үстемі болған. Мормерлер ағылшын графтарымен немесе Еуропалық графтармен тең дәрежеде болды, ал бұл термин көбінесе ағылшын тіліне «граф» деп аударылады.

Атауы

Мормаер (көпше түрі – mormaír) және earl – бұл латын тілінде comes (көпше түрі – comites) деп аталатын лауазымды белгілеу үшін қолданылған гэль және шотланд сөздері, бастапқыда «жолдас» деген мағынаны білдіреді. Мормаер мен comes сөздерінің мағыналық теңдестігін Мар графы Руадри мысалында көруге болады, ол 1130 немесе 1131 жылы гэль тілінде жазылған құжатта куә ретінде мормаер деп, ал 1127 мен 1131 жылдар аралығында латын тілінде жазылған жарғыда comes деп сипатталған. 12-шы ғасырдың соңы мен 13-шы ғасырдың соңы аралығында шотланд тілі гэль тілін басым тіл ретінде ығыстырғандықтан, earl сөзі мормаердің орнына жиі қолданыла бастады. Кейін орта ғасырларда, шотланд тілі ресми тілге айналған соң, Earl сөзі comes сөзін аудару үшін тек Шотландияда ғана қолданылды. Дегенмен, тілдің гэльден шотландқа өтуі earl сөзінің жаңа атау екенін білдірмеді, сондай-ақ ол сол кезеңде comes лауазымында болған өзгерістермен де байланысты емес. Мормаер сөзі пиктік тілдің күрделі түрінің сақталған нұсқасы болуы мүмкін, себебі ол гэль тілінде болғамен, тек Алба Корольдігінің бұрынғы пиктік аймақтарының ақсүйектерін атау үшін қолданылып, ешқашан Ирландияға қатысты қолданылмады. 15-шы ғасырдың соңына дейін ирландтық дереккөздер шотланд графтарын атау үшін mormaer сөзін қолданды, ирланд немесе ағылшын графтарын атау үшін қолданылатын iarla сөзінің орнына. Мормаер сөзінің екінші бөлігі «басқарушы» деген мағынаны білдіретін гэль немесе пиктік maer сөзінен шыққан, ал бірінші бөлігі «үлкен» (гэль тіліндегі mór немесе пиктік már) немесе «теңіз» сөзінің (гэль тіліндегі moro немесе пиктік mor) жаттық түрі болуы мүмкін. Осылайша, Мормаер «үлкен басқарушы» немесе «теңіз басқарушысы» деген мағынаны білдіруі мүмкін.

Шығу тегі

Мормер лауазымы алғаш рет 918 жылы Корбридж шайқасы аясында айтылады, онда Ольстер жылнамалары Альба Королдығының халқының «патша немесе мормаер жоғалтпағанын» көрсетеді. Тигернах жылнамасында тағы үш мормаер есімдері аталады, бірақ олардың провинциялары көрсетілмеген, олар 976 жылы Ирландияда шайқасқандығы айтылады. Мормаер деп аталатын алғашқы тұлға – Ангустың Дубакан, король II Каустантиннің (Константин II) ұлы Амлайбтың серіктерінің бірі. Дубаканның 937 жылы Брунанбур шайқасында қаза табуы Альба корольдерінің жылнамасында тіркелген, онда ол Ангустың Мормаері (гаэль тілінде: Mormair Oengusa, немесе Mormaer Óengus) деп сипатталған, бұл нақты бір провинциямен байланысты құжатталған алғашқы мормаер. Домналь мак Эймин 1014 жылы Клонтарф шайқасында қаза болғандығын жазған Ольстер жылнамасында Мардың Мормаері ретінде сипатталған. 10 ғасырға қарай мормаер Альба Королдығының әрбір провинциясының жетекші тұлғасы ретінде орнықты. Бұл олардың басты қызметі болды, сонымен қатар әскери, қаржылық және сот функцияларын атқарды, 12 ғасырдың соңына дейін. Мормаер провинцияның әскерін жинау және басқаруға жауапты болды, провинциядағы адамдарға туысқандық байланыстарынан тыс қорғаныс ұсынды, ұрлыққа қатысты айыптауларды тыңдап, шешім шығарды және провинциядағы елді мекендерден табыс (càin) жинауға құқылы болды, бұл олардың қызметі үшін қаржы көзі болды. Мормаер провинциялық қауымдастықтың басты басшысы және оның билігінің орталық нүктесі болғанымен, оның билігі абсолютті емес еді және оны тек басқа күшті жергілікті тұлғалармен, соның ішінде тандар, епископтар және тоиших, күшті жергілікті туыстық топтардың басшыларымен бірлесіп жүзеге асыруға болатын. Осы кезеңде мормаер лауазымы мұрагерлік емес сияқты көрінеді: кейде ұлдары әкелерінен кейін осы лауазымды мұрагерлік етсе де, көбінесе олай болмайтын, ал лауазым провинциядағы ең күшті туыстық топтың ең күшті мүшесімен толықтырылатын, кейде отбасының әртүрлі тармақтары арасында немесе әртүрлі туыстық топтар арасында ауысып отыратын. Leges inter Brettos et Scottos – Альба Королдығының 10 немесе 11 ғасырлардағы әдет-ғұрыптарын көрсететін заң кодексі. Онда қоғамдағы әлеуметтік-құқықтық дәрежелер және олардың құны, сондай-ақ кісі өлтірген жағдайда сол дәрежедегі құрбанның туыстарына төленетін төлемдер тізімделген. Мормаер 150 сиырға бағаланған, корольден кейін 1000 сиырға, король ұлының құнымен тең, бірақ таннің құнына қарағанда 50%-ға жоғары (100 сиыр). Бұл мормаердің шотланд королінен кейінгі екінші дәрежеде тұрғанын көрсетеді, сонымен қатар олардың мәртебесі корольге қарағанда тангға жақын екенін, және мормаер мен танг екеуі де ақсүйек дәрежесі саналатынын, олар жай ғана патшалық лауазымды тұлғалар емес екенін көрсетеді. Өз провинциясындағы жетекші күшке ие болғанына қарамастан, мормаер провинциядағы жердің үлкен бөлігін өз иелігінде ұстауға міндетті емес: жер корольге тиесілі болды, король оны секулярлық вассалдарына берді немесе оны үлкен діни мекемелер немесе басқа да күшті иелер иеленді. Мормаердің иелігіндегі жер олардың мормаер мәртебесіне немесе өз туыстық тобының басшысы рөліне байланысты болуы мүмкін. Латын тілінде мормаердің провинциясы – мормаер басқарған корольдіктің кең аймақтық бөлігі – оның комитатынан – тікелей басқарған жерінен ерекшеленді.

Аумақтық графтар

Мормаердің рөлі 12 ғасырдың аяғында күрт өзгерді, ал 13 ғасырдың басында бұл лауазым әдетте еркек желі арқылы мұрагерлік болып, оның билігі негізінен басқа иелер сияқты басқарылған және пайдаланылатын аумақтық "графтық"пен шектелді. 13-ші ғасырда шотландтық термин "эрл" көбірек қолданыла бастады, бұл шотландтықтар гаэль тілін бірте-бірте басым тіл ретінде алмастырды. 1221 жылы мормаерлер графтықты корольден алып, басқа иелердің жеріне кіруге рұқсат етілмеді. Фиф графына ерекшелік жасалды, бірақ бұл құқық оның мормаер рөлінен бөлек қарастырылды, ол "эрл ретінде емес, корольдің Фифтің үшінші мэрі ретінде" иеленді. Аталық мұраның күшеюі мормаерлікке мұрагерлік желілі және тұрақты болуын білдірді; мормаердің меншігі, бұрын ол туысқандардың басшысы ретінде бақылағандары мен мормаер ретінде бақылағандары арасында бөлінген, енді бірлік ретінде қарастырылды; және жер, туыстық емес, зайырлы биліктің басты анықтауышы болды. Мормаер тікелей басқаратын провинцияның үлесі айтарлықтай өзгеруі мүмкін: мысалы, 1286 жылы Атолл графлығы Атоллдың көп бөлігін, ал Ангус графлығы Ангустың шағын бөлігін ғана қамтыды. Әр провинцияның ең ертедегі мормаерлері, әдетте, 12 ғасырға дейін белгілі болған, одан кейін латын құжаттарында мормаер "comes" деп аталды. 12 ғасырдан бұрын төрт "көне" мормаер әулеті болды: Катайд/Кейтнес, Чаррайг/Каррик, Дунбарра/Дунбар және Морайб/Морей. 12 ғасырдан кейін тағы сегіз әулеттің мұрагерлікпен берілетіні, үздірілмей жалғасатыны және енді бөлшектенбегені белгілі болды.

Рөл

Мормерддік тек аймақтық билік емес, ол ресми графтық дәрежеге ие аймақтық билік болатын. Сондықтан Галлоуэй, Аргилл және Иннс Галл билері сияқты, олардың көптегені одан да күшті болса да, мормаердік немесе графтық деп аталмады және аталмаған.