Кіріспе

1971 жылы Социалистік экономикалық интеграцияның кешенді бағдарламасы құрылды, ол 1990 жылға дейінгі КОМЕКОН қызметінің негізгі бағыттарын айқындады. 1971 жылғы Кешенді бағдарлама қабылдау алдында КОМЕКОН аясында өткен талқылаулардағы "нарықтық" қатынастар мен "жоспарланған" қатынастар арасындағы ерекшелік, КОМЕКОН қызметін түсіну үшін қазір де пайдалы тәсіл болып табылады. КОМЕКОН іс жүзінде жоспарлы және нарықтық экономика элементтерін үйлестіретін аралас жүйе болып қала берді. Ресми тұжырымдамада аймақтық жоспарлауға басымдық берілгенімен, КОМЕКОН ішіндегі қарым-қатынастардың ұлттық органдар арасында, ешқандай жоғарырақ билікке бағынбастан жүзеге асырылғанын естен шығармау керек. Осылайша, олар екіжақты және көпжақты сауда және ынтымақтастық келісімдері бойынша келісілген шарттарға сәйкес, децентрализацияланған принцип бойынша өзара әрекеттесті.

Нарықтық қатынастар мен құралдар

Кеңес экономикасының ауқымын ескере отырып, КОМЭК ішіндегі саудада Кеңес Одағы мен басқа мүшелер арасындағы айырбас үстемдік құрғандығы таңқаларлық емес. Совет отыны мен шикізатын капитал тауарларына және тұтынуға арналған өнімдерге алмастыру сауданың сипаттамасы болды, әсіресе алғашқы мүшелер арасында. 1980 жылдардың басындағы ақша айналымының жетіспеушілігі Еуропалық КОМЭК елдерін аймақаралық сауданың маңыздылығын арттыруға итермеледі. 1980 жылдардың басында аймақаралық сауда КОМЭК елдерінің жалпы сыртқы саудасының 60%-ына жетті; жеке мүшелер үшін бұл көрсеткіш Венгрия, Румыния және Кеңес Одағы үшін 45-50%-ды, Куба үшін 83%-ды және Моңғолия үшін 96%-ды құрады. Мүшелер арасындағы сауда жылдық негізде және үкіметтік деңгейде егжей-тегжейлі келісілді, содан кейін кәсіпорындар арасындағы шарттар жасалды. КОМЭК мүшелері арасындағы сауданы жеңілдету жөніндегі алғашқы күш-жігері бірыңғай техникалық, құқықтық және статистикалық стандарттарды әзірлеуге, сондай-ақ ұзақ мерзімді сауда келісімдерін қолдауға бағытталды. 1971 жылғы Кешенді бағдарлама мүшелер арасындағы «белгілі квоталар» бойынша саудаға шектеулер енгізу арқылы жүйені біршама либерализациялауға тырысты (екіжақты сауда келісімдерінде белгіленген сандық немесе құндық көрсеткіштерге бағынатын сауда). Кешенді бағдарламаның VI бөлімінің 19-тармағы «1971 жылдан бастап квоталар белгіленбеген тауарлар бойынша өзара сауда, сауда айналымын дамыту мақсатында, тауарлардың ассортиментін және түрлерін кеңейту арқылы және осы тауарлар бойынша сауданы жандандыру мақсатында жүзеге асырылады» деп мәлімдейді. Осы тармақтың соңында Кешенді бағдарлама мүшелерді «квотасыз тауарлардың экспорты мен импортын дамыту мүмкіндіктерін іздеуге және мұндай тауарлар саудасы үшін қажетті жағдайлар жасауға» шақырды. Алайда, бұл шақырудың маңызды нәтиже бергеніне немесе бағдарлама аясында квотасыз сауданың маңыздылығы артқанына дәлел жоқ.

Бағалар

1971 жылғы Кешенді бағдарлама КОМЕКОН жүйесіндегі сыртқы сауда бағаларын жақсартуды да қарастырды. КОМЕКОН ішкі саудасында қолданылатын әкімшілік бағалар, еңбек және өнімнің салыстырмалы тапшылығы сияқты факторларды ескермейтін. Осы себепті, КОМЕКОН ішіндегі сауда әлемдік нарық бағалары негізінде жүзеге асырылды. 1971 жылға қарай мүшелер арасындағы айырбасқа басшылық ететін баға жүйесі қалыптасты, онда келіссөздер арқылы келісілген бағалар мүшелердің бесжылдық жоспарларымен үйлесімді бес жылдық кезеңдерге бекітілді. Бұл келісімшарт бағалары алдыңғы бес жылдағы әлемдік нарық бағаларының орташа көрсеткіштеріне негізделген, яғни әлемдік бағалар келіссөздердің бастапқы нүктесі ретінде пайдаланылды. Осылайша, КОМЕКОН ішіндегі бағалар әлемдік нарықтағы салыстырмалы бағалардан айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін болды және осылай да болды. 1960 жылдары КОМЕКОН нарығы үшін өзіндік баға жүйесін құру және әлемдік бағалармен бұл байланысты үзу мүмкіндігі талқыланғанымен, 1971 жылдан кейін КОМЕКОН бағаларының эволюциясы кері бағытқа бұрылды. Бұл мәселе техникалық немесе академиялық емес, КОМЕКОН ішкі саудасының шарттары мен одан алынатын пайданың маңызды мәселелерін анықтады. Атап айтқанда, 1970 жылдардың басындағы КОМЕКОН ішіндегі бағалар, нақты әлемдік бағалармен салыстырғанда, шикізат экспорттаушыларын кемсітіп, өндірушілердің экспорттаушыларына артықшылық берді. 1973 жылғы мұнай бағасының күрт өсуінен кейін КОМЕКОН сыртқы сауда бағалары әлемдік бағалардан одан да алыстады, бұл КОМЕКОН-ның, әсіресе Кеңес Одағының шикізат жеткізушілеріне кері әсер етті. Шығыс-Батыс саудасының кеңеюінен туындаған аймақтан тыс мүмкіндіктерді ескере отырып, КОМЕКОН мен әлемдік бағалар арасындағы осы үлкен айырмашылықты қабылдамауға болмайтын. Сондықтан 1975 жылы Кеңес Одағының ұсынысымен КОМЕКОН ішкі баға белгілеу жүйесі реформаланды. Реформа қолданыстағы процедураларды (1958 жылғы 9-шы Кеңес сессиясының орнынан аталған "Бухарест формуласы") маңызды өзгертуді білдірді, бірақ оларды толығымен жоюды емес. Өзгертілген Бухарест формуласы бойынша (ол 1980-жылдардың соңына дейін қолданыста болды) бағалар жыл сайын бекітіліп, алдыңғы бес жылдағы әлемдік бағалардың жылжымалы орташа көрсеткіштеріне негізделді. Бухарест формуласының әлемдік бағалық базасы сақталды және бұрынғы бес жылдағы түзетілген әлемдік бағалардың орташа көрсеткішін (қазір жылжымалы болса да) білдірді. Алайда, 1975 жылға арналған орташа көрсеткіш алдыңғы үш жылға қатысты болды. Осы шаралар бойынша КОМЕКОН ішіндегі бағалар бұрынғыдан әлемдік бағалармен тығыз байланысты болды және 1970 жылдардың соңында әлемдік бағалармен бірге өсті, бірақ кейінірек. 1980 жылдардың басына дейін бұл жаңа жүйе Кеңес Одағына да, басқа КОМЕКОН елдеріне де пайдалы болды, өйткені Кеңес мұнайы, артта қалған формуламен бағаланған, Мұнай экспорттаушы елдер ұйымының (ОПЕК) мұнайынан айтарлықтай арзан болды, оның бағасы 1970 жылдары күрт өсті. 1983-84 жылдары бұл жүйе Кеңес Одағының пайдасына бұрылды, өйткені әлемдік нарықтағы мұнай бағасы төмендеді, ал артта қалған Кеңес мұнай бағасы өсуін жалғастырды.

Валюталық бағамдар мен валюталар

КОМЭК елдерінің мемлекеттік сауда жүйелерінің негізгі ерекшеліктері – мүше елдердің валюталарының айырбасталуын күрт шектеген көптеген айырбас бағамдары мен жан-жақты айырбас бақылауы болды. Бұл ерекшеліктер мүше елдердің жоспарлы экономикасы мен олардың бағаларды басқару жүйелеріне байланысты туындаған. Валютаның айырбасталмауы екіжақты шоттарды теңестіруді қажет етті, бұл мүше елдер арасындағы үкіметаралық сауда келісімдерінің маңызды мақсаты болды. 1964 жылдың 1 қаңтарында бұрынғы екіжақты клирингтік шоттар жүйесі Халықаралық экономикалық ынтымақтастық банкінің (ХЭЫБ) арқылы, аударымдық рубльді есептік бірлік ретінде пайдаланатын шоттармен алмастырылды. Банк уақытша теңгерімсіздіктерді жабу үшін сауда есептесуінің және ауыспалы несиелердің орталықтандырылған механизмін ұсынды, бірақ мүше елдердің жоспарлы экономикасы мен олардың валюталарының айырбасталмауына байланысты көпжақты клиринг жүйесін құра алмады. 1987 жылы аударымдық рубль есептік бірлік ретінде қолданылатын жасанды валюта болып қала берді және көпжақты төлемдер үшін кеңінен қолданылмайтын валюта еді. Сондықтан бұл валюта "аударымдық" деп, "конвертирленетін" емес деп аталатын. Мүше елдер өздерінің басқарылатын айырбас бағамдарының көптігі мен үйлесімсіздігі, ішкі бағалардың сыртқы бағалардан ажырауы және валюталарының айырбасталмауы көпжақты сауда мен ынтымақтастыққа елеулі кедергілер екенін мойындады. 1987 жылдың басында КОМЭК-те икемді төлем құралы да, мағыналы стандартты есептік бірлік те болмады. Бұл екі мәселе де Кешенді бағдарламада көзделген күрделі көпжақты жобалар мен бағдарламаларды одан әрі қиындатты. 1971 жылы Халықаралық инвестициялық банк құрылды, ол бірлескен инвестицияларды қаржыландыру механизмін ұсынды, бірақ ХЭЫБ сияқты, бұл институт та өзіндік күшімен осы негізгі ақша-кредиттік мәселелерді шеше алмады. Ақша мен несие КОМЭК жүйесінде белсенді рөл атқаруы керек екенін мойындап, Кешенді бағдарлама ақша қатынастарын жақсарту жолында кесте жасады. Аталған кестеге сәйкес, "ұжымдық валютаның" (аударымдық рубль) функцияларын "күшейту және кеңейту" шаралары қабылданатын болды, сондай-ақ "аударымдық рубльді ұлттық валюталарға және ұлттық валюталарды өзара конвертирленетін етуге" қажетті жағдайлар зерттеліп, дайындалатын болды. Осы мақсатта мүше елдердің валюталары арасында "экономикалық негізделген және өзара үйлестірілген" айырбас бағамдарын енгізу және "1976 мен 1979 жылдар аралығында" 1980 жылға дейін "әр елдің ұлттық валютасы үшін бірыңғай айырбас бағамын" енгізуге дайындық жұмыстарын жүргізу көзделді. Бірақ бұл кесте орындалмады. Тек Венгрияда ғана ішкі бағаларды әлемдік бағалармен тікелей байланыстыруға бағытталған реформалар арқылы конвертирленетін жағдайлар біртіндеп енгізілді.

Жоспарлаудағы ынтымақтастық

Егер елдер саудадан пайда көруі үшін, онда сауда ресурстардың тапшылығын көрсететін рационалды өндіріс құрылымдарына негізделуі керек. 1960 жылдардың басынан бері КОМЭК-тің ресми құжаттары мүше елдердің экономикасында өндірісті мамандандырудың тиімді үлгісін дамыту қажеттігін баса көрсетіп келді. Бұл "халықаралық социалистік еңбек бөлінісі" өндіріс саласында, әсіресе өнеркәсіптің ірі салаларында мамандануды қамтитын еді. Алайда, осы экономикалар ішінде ресурстарды маңызды деңгейде децентрализацияланған түрде бөлу болмағандықтан, өндірістік мамандандыру тек ұлттық жоспар мен оған енгізілген инвестициялық шешімдер арқылы мүмкін болады. Аймақтық деңгейде жоғары ұйымдық жоспарлау органдарының болмауы, мүше елдердің экономикалары арасындағы өндірістік мамандандырудың рационалды үлгісі үшін ұлттық экономикалық жоспарларды үйлестіруді талап етті, бұл процестің өзі техникалық ғана емес, қашынып жүруге болмайтын саяси мәселелерді де тудырды. Ұлттық бесжылдық экономикалық жоспарларды үйлестіру – мүшелер арасындағы жоспарлау саласындағы ынтымақтастықтың ең дәстүрлі түрі болды. Жоспарларды үйлестіруге негіз болған консультация процесі негізінен екіжақты сипатта болғанымен, КОМЭК органдары да ықпалдас түрде қатысты. Тұрақты комиссиялар құзыретті ұлттық жоспарлау органдарының қарауына ұсыныстар дайындады; Хатшылық екіжақты консультациялардың нәтижелері туралы ақпарат жинады; ал жоспарлау саласындағы ынтымақтастық жөніндегі кеңес комитеті (КОМЭК 1971 жылы кешенді бағдарлама қабылданған сессияда құрған) мүшелердің жоспарларды үйлестіру жұмысының барысын қарады. Принцип бойынша, жоспарларды үйлестіру барлық экономикалық секторларды қамтыды. Дегенмен, тиімді және жан-жақты жоспарларды үйлестіруге бұрынғы параллель даму стратегияларының жалғасуы және мүшелердің өзара тәуелділіктің тәуекелдерін азайтуға ұмтылысы (әсіресе мүшелер экономикасына тән жағдайлардағы жеткізілімнің белгісіздігін ескере отырып) айтарлықтай кедергі келтірді. Сондықтан, жоспарларды үйлестіру іс жүзінде ұлттық бесжылдық жоспарлардың сыртқы сауда секторларын екіжақты консультациялар арқылы өзара реттеумен шектелді. Кешенді бағдарлама аясында жоспарларды үйлестіруді сыртқы саудадан өндіріс, инвестиция, ғылым және технология салаларына қарай кеңейтуге бағытталған күш-жігер жұмсалды.

Жоспарды үйлестіру

1971 жылғы Кешенді бағдарламаға сәйкес, көпжақты немесе екіжақты бірлескен жоспарлау "мүдделі елдермен" шектелуі керек және "ішкі жоспарлаудың автономиясына кедергі келтірмеуі керек". Қатысушы елдер бірлесіп жоспарланған өндірістік қуаттар мен ресурстарға ұлттық меншік құқығын сақтайтын болды. Бірақ "мүше елдер жасаған бірлескен жоспарлар олардың ұзақ мерзімді немесе бес жылдық жоспарларын дайындау кезінде ескерілуі тиіс". Кешенді бағдарлама бірлескен жоспарлау жауапкершілігін нақты бір агенттікке жүктемеді. Бір жағынан, "бірлескен жоспарлау жұмыстарын үйлестіру КОМЕК-ке мүше елдердің орталық жоспарлау органдары немесе олардың уәкілетті өкілдері арқылы жүзеге асырылуы керек". Екінші жағынан, "мүдделі елдер таңдаған салалар мен өндіріс бағыттары бойынша бірлескен, көпжақты жоспарлау туралы шешімдер елдердің немесе КОМЕК агенттіктерінің ұсыныстары негізінде қабылдалады және КОМЕК атқару комитеті осы жұмысты ұйымдастыруға жауапты КОМЕК агенттіктерін анықтайды". Сондай-ақ, бірлескен жоспарлаудан туындаған өзара міндеттемелер мен ынтымақтастықтың басқа да аспектілері мүдделі тараптар қол қойған келісімдерге енгізілуі керек еді. Кешенді бағдарлама аясында жоспарларды үйлестіруді немесе бірлескен жоспарлауды іске асыруды, сондай-ақ түрлі халықаралық экономикалық ұйымдардың қызметін бағалау өте қиын болды. Мұндай ынтымақтастықты бағалауға бірде-бір тиімді өлшем болған жоқ. КОМЕК елдері арасындағы қызмет туралы КОМЕК жылнамаларында жарияланған жалғыз дерек – тауар айналымы, бірақ осы сандарды Кешенді бағдарлама аясында қабылданған ынтымақтастық шараларымен байланыстыру қиын болды. Дегенмен, мүше елдер қол қойған өнеркәсіптік мамандану және бірлескен өндіріс келісімдерінің жалпы саны туралы ресми деректер жарияланды.

Бірлескен жобалар

Кешенді бағдарлама аясындағы ең айқын жетістік – мүше елдердің экономикасы үшін табиғи ресурстарды бірлесіп игеру және дамыту болды. Бірлескен жобалар, өндірістік қуатты кеңейту қажет болғанда, бір елдің инвестициялық жүктемесін азайтты, осылайша басқа мүшелердің қажеттіліктерін қанағаттандыруға мүмкіндік берді. Энергия және отын, орман өнеркәсібі, темір және болат, сондай-ақ түрлі металдар мен минералдарға ерекше көңіл бөлінді. Бұл қызметтің көп бөлігі бұрынғы Кеңес Одағында, Комекон аясындағы табиғи ресурстардың ірі қоймасында жүргізілді. Бірлескен даму жобалары көбінесе "компенсация" негізінде ұйымдастырылды, бұл инвестицияның "тауарлық" түрі еді. Қатысушы елдер материалдарды, жабдықтарды және соңғы кезде жұмыс күшін алдын ала ұсынатын, ал жаңа кәсіпорыннан шығарылған немесе осы кәсіпорын арқылы таратылған өнімнің жоспарланған жеткізілімдері арқылы төленетін. Төлемге шағын "достық" пайыз қосылды, бірақ қатысушы елдерге нақты қаржылық пайда өнімнің жеткізілген кездегі құнына байланысты болды. Дүниежүзілік бағадан төмен келісімшарттық бағамен жеткізу маңызды қосымша пайда әкелді. Дегенмен, бірлескен жобаларға қатысудың ең маңызды артықшылығы – осы өнімдерді жеткізудің күшейіп келе жатқан белгісіздігіне қарамастан, негізгі отын мен шикізатқа ұзақ мерзімді қол жеткізудің кепілі болды.

Бірлескен жоспар

Көпжақты даму жобалары, Кешенді бағдарлама аясында аяқталған, 1976-1980 жылдар аралығындағы КОМЕК-тің Келісілген жоспарының тірегі болды. Бағдарлама бірлескен инвестицияларға 9 миллиард рубль (1975 жылғы ресми айырбас бағамы бойынша 1 рубльге 1,30 АҚШ доллары, шамамен 12 миллиард АҚШ доллары) бөлді. Оренбург жобасы – Кешенді бағдарламаның ең ірі жобасы еді. Бұл жобаны Шығыс Еуропаның барлық КОМЕК елдері мен КСРО бірлесіп жүзеге асырды, оның құны 5 миллиардтан 6 миллиард АҚШ долларына дейін бағаланды, бұл Келісілген жоспар бойынша барлық КОМЕК жобаларының құнының шамамен жартысына тең. Жобаға Батыс Сібірдегі Оренбургтегі табиғи газ кешені және 1978 жылы құрылысы аяқталған 2677 шақырымдық «Союз» табиғи газ құбыры кірді, ол кешенді КСРО-ның батыс шекарасымен байланыстырды. Бұл бағдарламаның тағы бір маңызды жобасы – Орталық Сібірдегі Усть-Илимдегі қағаз өндіруші целлюлоза зауытын салу болды. Бұл екі жоба басқа бірлескен КОМЕК инвестициялық жобаларынан олардың бірлесіп жоспарланып, қабылдаушы елде (екі жағдайда да КСРО) бірлесіп салынғандығымен ерекшеленді. Басқа жобалар да бірлесіп жоспарланғанымен, әр ел тек өз территориясындағы құрылысқа жауапты болды. Батыс технологиялары, жабдықтары мен қаржыландыруы маңызды рөл атқарды. КСРО Оренбург кешені мен Усть-Илим орнатылысына ие болды және Шығыс Еуропалық серіктес инвесторларына 2% пайыздық мөлшерлемемен табиғи газ бен ағаш целлюлозасының келісілген көлемін қайтарып берді. 1980-жылдардың басында екіжақты инвестициялар мамандандырылды, бірақ Оренбург және Усть-Илим жобаларына қарағанда көлемі әлдеқайда кішіді. Аталған жобаларда Шығыс Еуропа КСРО-ның ресурстарын дамыту үшін машиналар мен жабдықтармен қамтамасыз етті. Бұрын айтылған ынтымақтастық бойынша ұзақ мерзімді мақсатты бағдарламалар бойынша жұмыстар да жалғасты.

Ғылым мен технология саласындағы ынтымақтастық

1971 жылы қабылданған Жалпы бағдарлама ұлттық технологияны жаңарту жөніндегі ұлттық күш-жігерді күшейтіп, ғылым мен техника саласындағы ынтымақтастыққа ерекше мән берді. Жаңа технологияны дамыту ынтымақтастықтың маңызды мақсаты ретінде қарастырылды; мүше елдер арасындағы технологияны беру арқылы ресурстарды дамытудағы ынтымақтастық пен өндірістің мамандануы жеңілдетілуі тиіс еді. 1971 жылғы КОМЕКОН сессиясы, Жалпы бағдарламаны қабылдап, осы саладағы бағдарлама ережелерін ұйымдастыру және іске асыруды қамтамасыз ету үшін Ғылыми-техникалық ынтымақтастық жөніндегі арнайы кеңес комитетін құру туралы шешім қабылдады. Бірлесіп жоспарланған және үйлестірілген ғылыми-зерттеу бағдарламалары бірлескен ғылыми-зерттеу институттары мен орталықтарын құруға дейін жетті. Патенттер, құжаттар және басқа да ғылыми-техникалық ақпарат алмасу көлемі бойынша қолжетімді деректер КОМЕКОН аясындағы технологияның басты көзі КСРО болғанын көрсетеді. Көбінесе, ол Шығыс Еуропалық серіктестеріне алғаннан гөрі көбірек технологияны ұсынды, бірақ бұл көрсеткіш елдердің өнеркәсіптік даму деңгейіне байланысты айтарлықтай өзгерді. Совет ғылымы атом энергиясы және компьютерлер сияқты аймақтық мамандану мен ынтымақтастыққа қатысты бірнеше жоғары технологиялық бағдарламалардың негізін құрады (ES EVM қараңыз). 1985 жылғы желтоқсанда қабылданған 2000 жылға дейінгі ғылыми-техникалық прогресс жөніндегі Жалпы бағдарлама 1980-жылдардың соңында ғылым мен техника саласындағы ынтымақтастықты жандандырды. Бағдарламада 5 негізгі даму бағыты бойынша 93 жоба және 800 ішкі жоба қарастырылды. Әрбір бағытты Совет министрлігі бақылап, техникалық деңгей мен өнім сапасы, зерттеу және өндіріс кестелерін сақтау, шығындар мен сатуға жауапты болды. Әр жобаны Совет ұйымы басқарды және КОМЕКОН мүше ұйымдарына келісімшарттар берді. Ішкі жоспарлаушыларға есеп бермейтін Совет жоба басшылары кең ауқымды өкілеттіктерге ие болды және барлық іс-шараларды қатаң бақылады. Бұл бағдарлама көпжақты ынтымақтастыққа принципиалды жаңа тәсіл және КОМЕКОН-ға үлкен мемлекеттік билік беруге жасалған алғашқы қадам болды.

Еңбек ресурстары

1971 жылғы Кешенді бағдарлама мүше елдер арасындағы инвестиция ағынын және технология алмасуды ынталандырғандай, ол сонымен қатар өндірістің тағы бір маңызды факторы – еңбектің КОМЕКОН ішіндегі ағынын да арттырды. Мұндай ауысулар көбінесе бірлескен ресурстарды игеру жобаларымен байланысты болды, мысалы, сибирлік орман ресурстарын игеруге көмектескен болгар жұмысшылары, Одақтың құбырларын салуға көмектескен поляк жұмысшылары немесе Кеңес Одағындағы Достық құбырының құрылысына көмектескен вьетнамдық жұмысшылар. Сонымен қатар, мүше елдердегі еңбек күшінің теңсіздігіне байланысты еңбек күшінің ауысуы да болды. Мысалы, венгр жұмысшылары екі ел арасындағы екіжақты келісім бойынша Шығыс Германияға жұмысқа жіберілді. Дегенмен, мұндай ауысулар КОМЕКОН елдеріндегі өнеркәсіптің дамуымен қатар туындаған еңбек күшінің жалпы тапшылығымен шектелді. Сонымен қатар, шетелдік жұмысшылардың болуы социалистік жоспарлы экономикада практикалық және идеологиялық мәселелерді тудырды. Еңбек саласындағы ынтымақтастық жоспарлы түрде жұмыс күшін алмасумен ғана шектелмеді. КОМЕКОН елдері КОМЕКОН органдары мен іс-шаралары арқылы жұмыс күшін жоспарлау, жұмыспен қамту және жалақы саясаты саласындағы тәжірибелерімен алмасты.

1980 жылдардың ортасындағы өзгерістер

1987 жылға қарай КОМКОН-ның 1971 жылы қабылданған кешенді бағдарламасы айтарлықтай өзгерді. Көпжақты жоспарлау дәстүрлі екіжақты ынтымақтастыққа ұласты, ал бағалар бойынша Бухарест формуласы жаңа редакцияда қабылданды. 1985 жылғы Ғылым және технологияны дамытудың кешенді бағдарламасы, немесе кейбір батыс сарапшылары айтқандай, "Горбачев хартасы" – КОМКОН-ның болашағын нығайтуға бағытталған жаңа жоспары болды. 1980 жылдардың басындағы тәжірибе көрсеткендей, технологиялық прогресс үшін Батыс пен Жапонияға жүгіну КОМКОН-ды қауіпті жағдайға түсірді, себебі ол Шығыс Еуропа елдерін Кеңес Одағынан алшақтатты және бүкіл ұйымды Батыстың ықпалына қалдыру қаупін тудырды. 1985 жылғы бағдарламаның мақсаты – центробектік күштерді тежеу және өзара ынтымақтастықты кеңейту, ынтымақтастықтың тиімділігін арттыру және өнім сапасын жақсарту арқылы КОМКОН-ның "технологиялық шантажға" сезімталдығын азайту болды. 1985 жылғы бағдарламаның сәттілігі Горбачевтің Кеңес экономикасындағы реформаларының сәттілігімен тікелей байланысты болды. 1986-1990 жылдарға арналған маңызды жобалар: Ямбург түбегінен (Солтүстік Сібірде) Шығыс Еуропаға 5600 км табиғи газ құбыры; Кривой Рог (Украинада) – жылына 13 миллион тонна темір кенін өндіретін кен-байыту комбинаты; атом электр станциялары үшін 500 миллион рубльдік (шамамен 650 миллион АҚШ доллары) жабдықтарды өндіру және алмасу; Польшада көмір, Чехословакияда магнезит, Кубада никель және Моңғолияда түсті металдарды бірлесіп өндіру жобалары.