Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1971 жылы Социалистік экономикалық интеграцияның кешенді бағдарламасы құрылды, ол 1990 жылға дейінгі КОМЕКОН қызметінің негізгі бағыттарын айқындады. 1971 жылғы Кешенді бағдарлама қабылдау алдында КОМЕКОН аясында өткен талқылаулардағы "нарықтық" қатынастар мен "жоспарланған" қатынастар арасындағы ерекшелік, КОМЕКОН қызметін түсіну үшін қазір де пайдалы тәсіл болып табылады. КОМЕКОН іс жүзінде жоспарлы және нарықтық экономика элементтерін үйлестіретін аралас жүйе болып қала берді. Ресми тұжырымдамада аймақтық жоспарлауға басымдық берілгенімен, КОМЕКОН ішіндегі қарым-қатынастардың ұлттық органдар арасында, ешқандай жоғарырақ билікке бағынбастан жүзеге асырылғанын естен шығармау керек. Осылайша, олар екіжақты және көпжақты сауда және ынтымақтастық келісімдері бойынша келісілген шарттарға сәйкес, децентрализацияланған принцип бойынша өзара әрекеттесті.
The Comprehensive Program for Socialist Economic Integration was set up in 1971, laying the guidelines for Comecon activity until 1990. The distinction between "market" relations and "planned" relations, made in the discussions within Comecon before the adoption of the 1971 Comprehensive Program, is still a useful approach to understanding Comecon activities. Comecon remained in fact a mixed system, combining elements of both plan and market economies. Although official rhetoric emphasized regional planning, it must be remembered that intra Comecon relations continued to be conducted among national entities not governed by any supranational authority. They thus interacted on a decentralized basis according to terms negotiated in bilateral and multilateral agreements on trade and co operation.
Нарықтық қатынастар мен құралдар
Кеңес экономикасының ауқымын ескере отырып, КОМЭК ішіндегі саудада Кеңес Одағы мен басқа мүшелер арасындағы айырбас үстемдік құрғандығы таңқаларлық емес. Совет отыны мен шикізатын капитал тауарларына және тұтынуға арналған өнімдерге алмастыру сауданың сипаттамасы болды, әсіресе алғашқы мүшелер арасында. 1980 жылдардың басындағы ақша айналымының жетіспеушілігі Еуропалық КОМЭК елдерін аймақаралық сауданың маңыздылығын арттыруға итермеледі. 1980 жылдардың басында аймақаралық сауда КОМЭК елдерінің жалпы сыртқы саудасының 60%-ына жетті; жеке мүшелер үшін бұл көрсеткіш Венгрия, Румыния және Кеңес Одағы үшін 45-50%-ды, Куба үшін 83%-ды және Моңғолия үшін 96%-ды құрады. Мүшелер арасындағы сауда жылдық негізде және үкіметтік деңгейде егжей-тегжейлі келісілді, содан кейін кәсіпорындар арасындағы шарттар жасалды. КОМЭК мүшелері арасындағы сауданы жеңілдету жөніндегі алғашқы күш-жігері бірыңғай техникалық, құқықтық және статистикалық стандарттарды әзірлеуге, сондай-ақ ұзақ мерзімді сауда келісімдерін қолдауға бағытталды. 1971 жылғы Кешенді бағдарлама мүшелер арасындағы «белгілі квоталар» бойынша саудаға шектеулер енгізу арқылы жүйені біршама либерализациялауға тырысты (екіжақты сауда келісімдерінде белгіленген сандық немесе құндық көрсеткіштерге бағынатын сауда). Кешенді бағдарламаның VI бөлімінің 19-тармағы «1971 жылдан бастап квоталар белгіленбеген тауарлар бойынша өзара сауда, сауда айналымын дамыту мақсатында, тауарлардың ассортиментін және түрлерін кеңейту арқылы және осы тауарлар бойынша сауданы жандандыру мақсатында жүзеге асырылады» деп мәлімдейді. Осы тармақтың соңында Кешенді бағдарлама мүшелерді «квотасыз тауарлардың экспорты мен импортын дамыту мүмкіндіктерін іздеуге және мұндай тауарлар саудасы үшін қажетті жағдайлар жасауға» шақырды. Алайда, бұл шақырудың маңызды нәтиже бергеніне немесе бағдарлама аясында квотасыз сауданың маңыздылығы артқанына дәлел жоқ.
It is not surprising, given the size of the Soviet economy, that intra Comecon trade was dominated by exchanges between the Soviet Union and the other members. Exchanges of Soviet fuels and raw materials for capital goods and manufactured items for consumer consumption had characterized trade, particularly among the original members. The liquidity shortage in the early 1980s forced the European Comecon countries to work to strengthen the importance of intraregional trade. In the early 1980s, intraregional trade rose to 60% of foreign trade of Comecon countries as a whole; for individual members it ranged from 45 to 50% in the case of Hungary, Romania, and the Soviet Union, to 83% for Cuba and 96% for Mongolia. Trade among the members was negotiated on an annual basis and in considerable detail at the governmental level and was then followed up by interenterprise contracts. Early Comecon efforts to facilitate trade among members concentrated on development of uniform technical, legal, and statistical standards and on encouragement of long term trade agreements. The 1971 Comprehensive Program sought to liberalize the system somewhat by recommending broad limits to "fixed quota" trade among members (trade subject to quantitative or value targets set by bilateral trade agreements). Section VI, Paragraph 19 of the Comprehensive Program affirms that "mutual trade in commodities for which no quotas were established shall be carried on beginning in 1971 with a view to stimulating the development of trade turnover, through expansion of the range and assortment of traded commodities, and to making trade in these commodities more brisk." Later in the same paragraph the Comprehensive Program called on members to "seek opportunities to develop the export and import of quota free commodities and to create conditions essential for trade in such commodities." There was no evidence, however, that this appeal has had significant effect or that quota free trade has grown in importance under the program.
Бағалар
1971 жылғы Кешенді бағдарлама КОМЕКОН жүйесіндегі сыртқы сауда бағаларын жақсартуды да қарастырды. КОМЕКОН ішкі саудасында қолданылатын әкімшілік бағалар, еңбек және өнімнің салыстырмалы тапшылығы сияқты факторларды ескермейтін. Осы себепті, КОМЕКОН ішіндегі сауда әлемдік нарық бағалары негізінде жүзеге асырылды. 1971 жылға қарай мүшелер арасындағы айырбасқа басшылық ететін баға жүйесі қалыптасты, онда келіссөздер арқылы келісілген бағалар мүшелердің бесжылдық жоспарларымен үйлесімді бес жылдық кезеңдерге бекітілді. Бұл келісімшарт бағалары алдыңғы бес жылдағы әлемдік нарық бағаларының орташа көрсеткіштеріне негізделген, яғни әлемдік бағалар келіссөздердің бастапқы нүктесі ретінде пайдаланылды. Осылайша, КОМЕКОН ішіндегі бағалар әлемдік нарықтағы салыстырмалы бағалардан айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін болды және осылай да болды. 1960 жылдары КОМЕКОН нарығы үшін өзіндік баға жүйесін құру және әлемдік бағалармен бұл байланысты үзу мүмкіндігі талқыланғанымен, 1971 жылдан кейін КОМЕКОН бағаларының эволюциясы кері бағытқа бұрылды. Бұл мәселе техникалық немесе академиялық емес, КОМЕКОН ішкі саудасының шарттары мен одан алынатын пайданың маңызды мәселелерін анықтады. Атап айтқанда, 1970 жылдардың басындағы КОМЕКОН ішіндегі бағалар, нақты әлемдік бағалармен салыстырғанда, шикізат экспорттаушыларын кемсітіп, өндірушілердің экспорттаушыларына артықшылық берді. 1973 жылғы мұнай бағасының күрт өсуінен кейін КОМЕКОН сыртқы сауда бағалары әлемдік бағалардан одан да алыстады, бұл КОМЕКОН-ның, әсіресе Кеңес Одағының шикізат жеткізушілеріне кері әсер етті. Шығыс-Батыс саудасының кеңеюінен туындаған аймақтан тыс мүмкіндіктерді ескере отырып, КОМЕКОН мен әлемдік бағалар арасындағы осы үлкен айырмашылықты қабылдамауға болмайтын. Сондықтан 1975 жылы Кеңес Одағының ұсынысымен КОМЕКОН ішкі баға белгілеу жүйесі реформаланды. Реформа қолданыстағы процедураларды (1958 жылғы 9-шы Кеңес сессиясының орнынан аталған "Бухарест формуласы") маңызды өзгертуді білдірді, бірақ оларды толығымен жоюды емес. Өзгертілген Бухарест формуласы бойынша (ол 1980-жылдардың соңына дейін қолданыста болды) бағалар жыл сайын бекітіліп, алдыңғы бес жылдағы әлемдік бағалардың жылжымалы орташа көрсеткіштеріне негізделді. Бухарест формуласының әлемдік бағалық базасы сақталды және бұрынғы бес жылдағы түзетілген әлемдік бағалардың орташа көрсеткішін (қазір жылжымалы болса да) білдірді. Алайда, 1975 жылға арналған орташа көрсеткіш алдыңғы үш жылға қатысты болды. Осы шаралар бойынша КОМЕКОН ішіндегі бағалар бұрынғыдан әлемдік бағалармен тығыз байланысты болды және 1970 жылдардың соңында әлемдік бағалармен бірге өсті, бірақ кейінірек. 1980 жылдардың басына дейін бұл жаңа жүйе Кеңес Одағына да, басқа КОМЕКОН елдеріне де пайдалы болды, өйткені Кеңес мұнайы, артта қалған формуламен бағаланған, Мұнай экспорттаушы елдер ұйымының (ОПЕК) мұнайынан айтарлықтай арзан болды, оның бағасы 1970 жылдары күрт өсті. 1983-84 жылдары бұл жүйе Кеңес Одағының пайдасына бұрылды, өйткені әлемдік нарықтағы мұнай бағасы төмендеді, ал артта қалған Кеңес мұнай бағасы өсуін жалғастырды.
The 1971 Comprehensive Program also called for improvement in the Comecon system of foreign trade prices. Administratively set prices, such as those used in intra Comecon trade, did not reflect costs or relative scarcities of inputs and outputs. For this reason, intra comecon trade has been based on world market prices. By 1971 a price system governing exchanges among members had developed, under which prices agreed on through negotiation were fixed for five year periods (corresponding to those of the synchronized, five year plans of the members). These contract prices were based on adjusted world market prices averaged over the immediately preceding five years; that is, a world price base was used as the starting point for negotiation. Under this system, therefore, intra Comecon prices could and did depart substantially from relative prices on world markets. Although the possibility of breaking this tenuous link with world prices and developing an indigenous system of prices for the Comecon market had been discussed in the 1960s, the evolution of Comecon prices after 1971 went in the opposite direction. Far from a technical or academic matter, the question of prices underlaid vital issues of the terms of, and hence gains from, intra Comecon trade. In particular, relative to actual world prices, intra Comecon prices in the early 1970s penalized raw materials exporters and benefited exporters of manufacturers. After the oil price explosion of 1973, Comecon foreign trade prices swung still further away from world prices to the disadvantage of Comecon suppliers of raw materials, in particular the Soviet Union. In view of the extraregional opportunities opened up by the expansion of east–west trade, this yawning gap between Comecon and world prices could no longer be ignored. Hence in 1975, at Soviet instigation, the system of intra Comecon pricing was reformed. The reform involved a substantial modification of existing procedures (known as the "Bucharest formula," from the location of the 9th Council Session in 1958 at which it was adopted), but not their abandonment. Under the modified Bucharest formula (which remained in effect in the late 1980s), prices were fixed every year and were based on a moving average of world prices for the preceding five years. The world price base of the Bucharest formula was thus retained and still represented an average (although now moving) of adjusted world prices for the preceding five years. For 1975 alone, however, the average was for the preceding three years. Under these arrangements, intra Comecon prices were more closely linked with world prices than before and throughout the remainder of the 1970s rose with world prices, although with a lag. Until the early 1980s, this new system benefited both the Soviet Union and the other Comecon countries since Soviet oil, priced with the lagged formula, was considerably cheaper than Organization of Petroleum Exporting Countries (OPEC) oil, the price of which increased drastically in the 1970s. By 1983 84 this system turned to the Soviet Union's advantage because world market oil prices began to fall, whereas the lagged Soviet oil prices continued to rise.
Валюталық бағамдар мен валюталар
КОМЭК елдерінің мемлекеттік сауда жүйелерінің негізгі ерекшеліктері – мүше елдердің валюталарының айырбасталуын күрт шектеген көптеген айырбас бағамдары мен жан-жақты айырбас бақылауы болды. Бұл ерекшеліктер мүше елдердің жоспарлы экономикасы мен олардың бағаларды басқару жүйелеріне байланысты туындаған. Валютаның айырбасталмауы екіжақты шоттарды теңестіруді қажет етті, бұл мүше елдер арасындағы үкіметаралық сауда келісімдерінің маңызды мақсаты болды. 1964 жылдың 1 қаңтарында бұрынғы екіжақты клирингтік шоттар жүйесі Халықаралық экономикалық ынтымақтастық банкінің (ХЭЫБ) арқылы, аударымдық рубльді есептік бірлік ретінде пайдаланатын шоттармен алмастырылды. Банк уақытша теңгерімсіздіктерді жабу үшін сауда есептесуінің және ауыспалы несиелердің орталықтандырылған механизмін ұсынды, бірақ мүше елдердің жоспарлы экономикасы мен олардың валюталарының айырбасталмауына байланысты көпжақты клиринг жүйесін құра алмады. 1987 жылы аударымдық рубль есептік бірлік ретінде қолданылатын жасанды валюта болып қала берді және көпжақты төлемдер үшін кеңінен қолданылмайтын валюта еді. Сондықтан бұл валюта "аударымдық" деп, "конвертирленетін" емес деп аталатын. Мүше елдер өздерінің басқарылатын айырбас бағамдарының көптігі мен үйлесімсіздігі, ішкі бағалардың сыртқы бағалардан ажырауы және валюталарының айырбасталмауы көпжақты сауда мен ынтымақтастыққа елеулі кедергілер екенін мойындады. 1987 жылдың басында КОМЭК-те икемді төлем құралы да, мағыналы стандартты есептік бірлік те болмады. Бұл екі мәселе де Кешенді бағдарламада көзделген күрделі көпжақты жобалар мен бағдарламаларды одан әрі қиындатты. 1971 жылы Халықаралық инвестициялық банк құрылды, ол бірлескен инвестицияларды қаржыландыру механизмін ұсынды, бірақ ХЭЫБ сияқты, бұл институт та өзіндік күшімен осы негізгі ақша-кредиттік мәселелерді шеше алмады. Ақша мен несие КОМЭК жүйесінде белсенді рөл атқаруы керек екенін мойындап, Кешенді бағдарлама ақша қатынастарын жақсарту жолында кесте жасады. Аталған кестеге сәйкес, "ұжымдық валютаның" (аударымдық рубль) функцияларын "күшейту және кеңейту" шаралары қабылданатын болды, сондай-ақ "аударымдық рубльді ұлттық валюталарға және ұлттық валюталарды өзара конвертирленетін етуге" қажетті жағдайлар зерттеліп, дайындалатын болды. Осы мақсатта мүше елдердің валюталары арасында "экономикалық негізделген және өзара үйлестірілген" айырбас бағамдарын енгізу және "1976 мен 1979 жылдар аралығында" 1980 жылға дейін "әр елдің ұлттық валютасы үшін бірыңғай айырбас бағамын" енгізуге дайындық жұмыстарын жүргізу көзделді. Бірақ бұл кесте орындалмады. Тек Венгрияда ғана ішкі бағаларды әлемдік бағалармен тікелей байланыстыруға бағытталған реформалар арқылы конвертирленетін жағдайлар біртіндеп енгізілді.
Basic features of the state trading systems of the Comecon countries were multiple exchange rates and comprehensive exchange controls that severely restricted the convertibility of members' currencies. These features were rooted in the planned character of the members' economies and their systems of administered prices. Currency inconvertibility in turn dictated bilateral balancing of accounts, which has been one of the basic objectives of intergovernmental trade agreements among members. An earlier system of bilateral clearing accounts was replaced on January 1, 1964, by accounts with the International Bank for Economic Cooperation, using the transferable rouble as the unit of account. Although the bank provided a centralized mechanism of trade accounting and swing credits to cover temporary imbalances, it could not establish a system of multilateral clearing because of the centrally planned nature of the members' economies and the inconvertibility of their currencies. In 1987, the transferable rouble remained an artificial currency functioning as an accounting unit and was not a common instrument for multilateral settlement. For this reason, this currency continued to be termed "transferable" and not "convertible." The member countries recognized that the multiplicity and inconsistency of their administered exchange rates, the separation of their domestic prices from foreign prices, and the inconvertibility of their currencies were significant obstacles to multilateral trade and cooperation. As of early 1987, Comecon lacked not only a flexible means of payment but also a meaningful, standard unit of account. Both problems have vastly complicated the already complex multilateral projects and programs envisaged by the Comprehensive Program. The creation in 1971 of the International Investment Bank provided a mechanism for joint investment financing, but, like the International Bank for Economic Cooperation, this institution could not by itself resolve these fundamental monetary problems. Recognizing that money and credit should play a more active role in the Comecon system, the Comprehensive Program established a timetable for the improvement of monetary relations. According to the timetable, measures would be taken "to strengthen and extend" the functions of the "collective currency" (the transferable rouble), and the conditions would be studied and prepared "to make the transferable rouble convertible into national currencies and to make national currencies mutually convertible." To this end, steps would be taken to introduce "economically well founded and mutually coordinated" rates of exchange between members' currencies and "between 1976 and 1979" to prepare the groundwork for the introduction by 1980 of a "single rate of exchange for the national currency of every country." This timetable was not met. Only in Hungary were the conditions for convertibility gradually being introduced by reforms intended to link domestic prices more directly to world prices.
Жоспарлаудағы ынтымақтастық
Егер елдер саудадан пайда көруі үшін, онда сауда ресурстардың тапшылығын көрсететін рационалды өндіріс құрылымдарына негізделуі керек. 1960 жылдардың басынан бері КОМЭК-тің ресми құжаттары мүше елдердің экономикасында өндірісті мамандандырудың тиімді үлгісін дамыту қажеттігін баса көрсетіп келді. Бұл "халықаралық социалистік еңбек бөлінісі" өндіріс саласында, әсіресе өнеркәсіптің ірі салаларында мамандануды қамтитын еді. Алайда, осы экономикалар ішінде ресурстарды маңызды деңгейде децентрализацияланған түрде бөлу болмағандықтан, өндірістік мамандандыру тек ұлттық жоспар мен оған енгізілген инвестициялық шешімдер арқылы мүмкін болады. Аймақтық деңгейде жоғары ұйымдық жоспарлау органдарының болмауы, мүше елдердің экономикалары арасындағы өндірістік мамандандырудың рационалды үлгісі үшін ұлттық экономикалық жоспарларды үйлестіруді талап етті, бұл процестің өзі техникалық ғана емес, қашынып жүруге болмайтын саяси мәселелерді де тудырды. Ұлттық бесжылдық экономикалық жоспарларды үйлестіру – мүшелер арасындағы жоспарлау саласындағы ынтымақтастықтың ең дәстүрлі түрі болды. Жоспарларды үйлестіруге негіз болған консультация процесі негізінен екіжақты сипатта болғанымен, КОМЭК органдары да ықпалдас түрде қатысты. Тұрақты комиссиялар құзыретті ұлттық жоспарлау органдарының қарауына ұсыныстар дайындады; Хатшылық екіжақты консультациялардың нәтижелері туралы ақпарат жинады; ал жоспарлау саласындағы ынтымақтастық жөніндегі кеңес комитеті (КОМЭК 1971 жылы кешенді бағдарлама қабылданған сессияда құрған) мүшелердің жоспарларды үйлестіру жұмысының барысын қарады. Принцип бойынша, жоспарларды үйлестіру барлық экономикалық секторларды қамтыды. Дегенмен, тиімді және жан-жақты жоспарларды үйлестіруге бұрынғы параллель даму стратегияларының жалғасуы және мүшелердің өзара тәуелділіктің тәуекелдерін азайтуға ұмтылысы (әсіресе мүшелер экономикасына тән жағдайлардағы жеткізілімнің белгісіздігін ескере отырып) айтарлықтай кедергі келтірді. Сондықтан, жоспарларды үйлестіру іс жүзінде ұлттық бесжылдық жоспарлардың сыртқы сауда секторларын екіжақты консультациялар арқылы өзара реттеумен шектелді. Кешенді бағдарлама аясында жоспарларды үйлестіруді сыртқы саудадан өндіріс, инвестиция, ғылым және технология салаларына қарай кеңейтуге бағытталған күш-жігер жұмсалды.
If countries are to gain from trade, that trade must be based on rational production structures reflecting resource scarcities. Since the early 1960s, official Comecon documents have stressed the need to promote among members' economies a more cost effective pattern of specialization in production. This "international socialist division of labor" would, especially in the manufacturing sector, involve specialization within major branches of industry. In the absence of significant, decentralized allocation of resources within these economies, however, production specialization can be brought about only through the mechanism of the national plan and the investment decisions incorporated in it. In the absence at the regional level of supranational planning bodies, a rational pattern of production specialization among members' economies required coordination of national economic plans, a process that was not merely technical but also posed inescapable political problems. The coordination of national five year economic plans was the most traditional form of cooperation among the members in the area of planning. Although the process of consultation underlying plan coordination remained essentially bilateral, Comecon organs were indirectly involved. The standing commissions drew up proposals for consideration by competent, national planning bodies; the Secretariat assembled information on the results of bilateral consultations; and the Council Committee for Cooperation in Planning (created by Comecon in 1971 at the same session at which the Comprehensive Program was adopted) reviewed the progress of plan coordination by members. In principle, plan coordination covered all economic sectors. Effective and comprehensive plan coordination has, however, been significantly impeded by the continued momentum of earlier parallel development strategies and the desire of members to minimize the risks of mutual dependence (especially given the uncertainties of supply that were characteristic of the members' economies). Plan coordination in practice, therefore, remained for the most part limited to mutual adjustment, through bilateral consultation, of the foreign trade sectors of national five year plans. Under the Comprehensive Program, there were efforts to extend plan coordination beyond foreign trade to the spheres of production, investment, science, and technology.
Жоспарды үйлестіру
1971 жылғы Кешенді бағдарламаға сәйкес, көпжақты немесе екіжақты бірлескен жоспарлау "мүдделі елдермен" шектелуі керек және "ішкі жоспарлаудың автономиясына кедергі келтірмеуі керек". Қатысушы елдер бірлесіп жоспарланған өндірістік қуаттар мен ресурстарға ұлттық меншік құқығын сақтайтын болды. Бірақ "мүше елдер жасаған бірлескен жоспарлар олардың ұзақ мерзімді немесе бес жылдық жоспарларын дайындау кезінде ескерілуі тиіс". Кешенді бағдарлама бірлескен жоспарлау жауапкершілігін нақты бір агенттікке жүктемеді. Бір жағынан, "бірлескен жоспарлау жұмыстарын үйлестіру КОМЕК-ке мүше елдердің орталық жоспарлау органдары немесе олардың уәкілетті өкілдері арқылы жүзеге асырылуы керек". Екінші жағынан, "мүдделі елдер таңдаған салалар мен өндіріс бағыттары бойынша бірлескен, көпжақты жоспарлау туралы шешімдер елдердің немесе КОМЕК агенттіктерінің ұсыныстары негізінде қабылдалады және КОМЕК атқару комитеті осы жұмысты ұйымдастыруға жауапты КОМЕК агенттіктерін анықтайды". Сондай-ақ, бірлескен жоспарлаудан туындаған өзара міндеттемелер мен ынтымақтастықтың басқа да аспектілері мүдделі тараптар қол қойған келісімдерге енгізілуі керек еді. Кешенді бағдарлама аясында жоспарларды үйлестіруді немесе бірлескен жоспарлауды іске асыруды, сондай-ақ түрлі халықаралық экономикалық ұйымдардың қызметін бағалау өте қиын болды. Мұндай ынтымақтастықты бағалауға бірде-бір тиімді өлшем болған жоқ. КОМЕК елдері арасындағы қызмет туралы КОМЕК жылнамаларында жарияланған жалғыз дерек – тауар айналымы, бірақ осы сандарды Кешенді бағдарлама аясында қабылданған ынтымақтастық шараларымен байланыстыру қиын болды. Дегенмен, мүше елдер қол қойған өнеркәсіптік мамандану және бірлескен өндіріс келісімдерінің жалпы саны туралы ресми деректер жарияланды.
According to the 1971 Comprehensive Program, joint planning, multilateral or bilateral, was to be limited to "interested countries and was "not to interfere with the autonomy of internal planning." Participating countries would, moreover, retain national ownership of the productive capacities and resources jointly planned. But "joint plans worked out by the member countries would be taken into account by them when drafting their long term or five year plans." The Comprehensive Program did not clearly assign responsibility for joint planning to any single agency. On the one hand, "coordination of work concerned with joint planning shall be carried out by the central planning bodies of Comecon member countries or their authorized representatives." On the other hand, "decisions on joint, multilateral planning of chosen branches and lines of production by interested countries shall be based on proposals by countries or Comecon agencies and shall be made by the Comecon Executive Committee, which also determines the Comecon agencies responsible for the organization of such work." Finally, mutual commitments resulting from joint planning and other aspects of cooperation were to be incorporated in agreements signed by the interested parties. It was extremely difficult to gauge the implementation of plan coordination or joint planning under the Comprehensive Program or to assess the activities of the diverse international economic organizations. There was no single, adequate measure of such cooperation. The only data on activities among the Comecon countries published by the annual Comecon yearbooks referred to merchandise trade, and these trade figures could not be readily associated with cooperative measures taken under the Comprehensive Program. Occasional official figures were published, however, on the aggregate number of industrial specialization and co production agreements signed by members.
Бірлескен жобалар
Кешенді бағдарлама аясындағы ең айқын жетістік – мүше елдердің экономикасы үшін табиғи ресурстарды бірлесіп игеру және дамыту болды. Бірлескен жобалар, өндірістік қуатты кеңейту қажет болғанда, бір елдің инвестициялық жүктемесін азайтты, осылайша басқа мүшелердің қажеттіліктерін қанағаттандыруға мүмкіндік берді. Энергия және отын, орман өнеркәсібі, темір және болат, сондай-ақ түрлі металдар мен минералдарға ерекше көңіл бөлінді. Бұл қызметтің көп бөлігі бұрынғы Кеңес Одағында, Комекон аясындағы табиғи ресурстардың ірі қоймасында жүргізілді. Бірлескен даму жобалары көбінесе "компенсация" негізінде ұйымдастырылды, бұл инвестицияның "тауарлық" түрі еді. Қатысушы елдер материалдарды, жабдықтарды және соңғы кезде жұмыс күшін алдын ала ұсынатын, ал жаңа кәсіпорыннан шығарылған немесе осы кәсіпорын арқылы таратылған өнімнің жоспарланған жеткізілімдері арқылы төленетін. Төлемге шағын "достық" пайыз қосылды, бірақ қатысушы елдерге нақты қаржылық пайда өнімнің жеткізілген кездегі құнына байланысты болды. Дүниежүзілік бағадан төмен келісімшарттық бағамен жеткізу маңызды қосымша пайда әкелді. Дегенмен, бірлескен жобаларға қатысудың ең маңызды артықшылығы – осы өнімдерді жеткізудің күшейіп келе жатқан белгісіздігіне қарамастан, негізгі отын мен шикізатқа ұзақ мерзімді қол жеткізудің кепілі болды.
The clearest area of achievement under the Comprehensive Program has been the joint exploitation and development of natural resources for the economies of the member countries. Joint projects eased the investment burden on a single country when expansion of its production capacity was required to satisfy the needs of other members. Particular attention has been given to energy and fuels, forest industries, iron and steel, and various other metals and minerals. Most of this activity was carried out in the former Soviet Union, the great storehouse of natural resources within Comecon. Joint development projects were usually organized on a "compensation" basis, a form of investment "in kind." Participating members advance materials, equipment and, more recently, manpower and were repaid through scheduled deliveries of the output resulting from, or distributed through, the new facility. Repayment included a modest "fraternal" rate of interest, but the real financial return to the participating countries depended on the value of the output at the time of delivery. Deliveries at contract prices below world prices would provide an important extra return. No doubt the most important advantage from participation in joint projects, however, was the guarantee of long term access to basic fuels and raw materials in a world of increasing uncertainty of supply of such products.
Бірлескен жоспар
Көпжақты даму жобалары, Кешенді бағдарлама аясында аяқталған, 1976-1980 жылдар аралығындағы КОМЕК-тің Келісілген жоспарының тірегі болды. Бағдарлама бірлескен инвестицияларға 9 миллиард рубль (1975 жылғы ресми айырбас бағамы бойынша 1 рубльге 1,30 АҚШ доллары, шамамен 12 миллиард АҚШ доллары) бөлді. Оренбург жобасы – Кешенді бағдарламаның ең ірі жобасы еді. Бұл жобаны Шығыс Еуропаның барлық КОМЕК елдері мен КСРО бірлесіп жүзеге асырды, оның құны 5 миллиардтан 6 миллиард АҚШ долларына дейін бағаланды, бұл Келісілген жоспар бойынша барлық КОМЕК жобаларының құнының шамамен жартысына тең. Жобаға Батыс Сібірдегі Оренбургтегі табиғи газ кешені және 1978 жылы құрылысы аяқталған 2677 шақырымдық «Союз» табиғи газ құбыры кірді, ол кешенді КСРО-ның батыс шекарасымен байланыстырды. Бұл бағдарламаның тағы бір маңызды жобасы – Орталық Сібірдегі Усть-Илимдегі қағаз өндіруші целлюлоза зауытын салу болды. Бұл екі жоба басқа бірлескен КОМЕК инвестициялық жобаларынан олардың бірлесіп жоспарланып, қабылдаушы елде (екі жағдайда да КСРО) бірлесіп салынғандығымен ерекшеленді. Басқа жобалар да бірлесіп жоспарланғанымен, әр ел тек өз территориясындағы құрылысқа жауапты болды. Батыс технологиялары, жабдықтары мен қаржыландыруы маңызды рөл атқарды. КСРО Оренбург кешені мен Усть-Илим орнатылысына ие болды және Шығыс Еуропалық серіктес инвесторларына 2% пайыздық мөлшерлемемен табиғи газ бен ағаш целлюлозасының келісілген көлемін қайтарып берді. 1980-жылдардың басында екіжақты инвестициялар мамандандырылды, бірақ Оренбург және Усть-Илим жобаларына қарағанда көлемі әлдеқайда кішіді. Аталған жобаларда Шығыс Еуропа КСРО-ның ресурстарын дамыту үшін машиналар мен жабдықтармен қамтамасыз етті. Бұрын айтылған ынтымақтастық бойынша ұзақ мерзімді мақсатты бағдарламалар бойынша жұмыстар да жалғасты.
The multilateral development projects concluded under the Comprehensive Program formed the backbone of Comecon's Concerted Plan for the 1976 80 period. The program allotted 9 billion roubles (nearly US$12 billion at the official 1975 exchange rate of US$1.30 per rouble) for joint investments. The Orenburg project was the largest project under the Comprehensive Program. It was undertaken by all East European Comecon countries and the Soviet Union at an estimated cost ranging from the equivalent of US$5 billion to US$6 billion, or about half of the cost of all Comecon projects under the Concerted Plan. It consisted of a natural gas complex at Orenburg in western Siberia and the 2,677 kilometer Union (Soiuz) natural gas pipeline, completed in 1978, which links the complex to the western border of the Soviet Union. Construction of a pulp mill in Ust' Ilim (in central Siberia) was the other major project under this program. These two projects differed from other joint Comecon investments projects in that they were jointly planned and jointly built in the host country (the Soviet Union in both cases). Although the other projects were jointly planned, each country was responsible only for construction within its own borders. Western technology, equipment, and financing played a considerable role. The Soviet Union owned the Orenburg complex and the Ust' Ilim installation and was repaying its East European co investors at a 2% interest rate with an agreed upon amount of natural gas and wood pulp. The early 1980s were characterized by more bilateral investment specialization but on a much smaller scale than required for the Orenburg and Ust' Ilim projects. In these latter projects, Eastern Europe provided machinery and equipment for Soviet multilateral resource development. Work also progressed on the previously mentioned Long Term Target Programs for Cooperation.
Ғылым мен технология саласындағы ынтымақтастық
1971 жылы қабылданған Жалпы бағдарлама ұлттық технологияны жаңарту жөніндегі ұлттық күш-жігерді күшейтіп, ғылым мен техника саласындағы ынтымақтастыққа ерекше мән берді. Жаңа технологияны дамыту ынтымақтастықтың маңызды мақсаты ретінде қарастырылды; мүше елдер арасындағы технологияны беру арқылы ресурстарды дамытудағы ынтымақтастық пен өндірістің мамандануы жеңілдетілуі тиіс еді. 1971 жылғы КОМЕКОН сессиясы, Жалпы бағдарламаны қабылдап, осы саладағы бағдарлама ережелерін ұйымдастыру және іске асыруды қамтамасыз ету үшін Ғылыми-техникалық ынтымақтастық жөніндегі арнайы кеңес комитетін құру туралы шешім қабылдады. Бірлесіп жоспарланған және үйлестірілген ғылыми-зерттеу бағдарламалары бірлескен ғылыми-зерттеу институттары мен орталықтарын құруға дейін жетті. Патенттер, құжаттар және басқа да ғылыми-техникалық ақпарат алмасу көлемі бойынша қолжетімді деректер КОМЕКОН аясындағы технологияның басты көзі КСРО болғанын көрсетеді. Көбінесе, ол Шығыс Еуропалық серіктестеріне алғаннан гөрі көбірек технологияны ұсынды, бірақ бұл көрсеткіш елдердің өнеркәсіптік даму деңгейіне байланысты айтарлықтай өзгерді. Совет ғылымы атом энергиясы және компьютерлер сияқты аймақтық мамандану мен ынтымақтастыққа қатысты бірнеше жоғары технологиялық бағдарламалардың негізін құрады (ES EVM қараңыз). 1985 жылғы желтоқсанда қабылданған 2000 жылға дейінгі ғылыми-техникалық прогресс жөніндегі Жалпы бағдарлама 1980-жылдардың соңында ғылым мен техника саласындағы ынтымақтастықты жандандырды. Бағдарламада 5 негізгі даму бағыты бойынша 93 жоба және 800 ішкі жоба қарастырылды. Әрбір бағытты Совет министрлігі бақылап, техникалық деңгей мен өнім сапасы, зерттеу және өндіріс кестелерін сақтау, шығындар мен сатуға жауапты болды. Әр жобаны Совет ұйымы басқарды және КОМЕКОН мүше ұйымдарына келісімшарттар берді. Ішкі жоспарлаушыларға есеп бермейтін Совет жоба басшылары кең ауқымды өкілеттіктерге ие болды және барлық іс-шараларды қатаң бақылады. Бұл бағдарлама көпжақты ынтымақтастыққа принципиалды жаңа тәсіл және КОМЕКОН-ға үлкен мемлекеттік билік беруге жасалған алғашқы қадам болды.
To supplement national efforts to upgrade indigenous technology, the 1971 Comprehensive Program emphasized cooperation in science and technology. The development of new technology was envisaged as a major object of cooperation; collaboration in resource development and specialization in production were to be facilitated by transfers of technology between members. The 1971 Comecon session, which adopted the Comprehensive Program, decided to establish the Special Council Committee for Scientific and Technical Cooperation to ensure the organization and fulfillment of the provisions of the program in this area. Jointly planned and coordinated research programs have extended to the creation of joint research institutes and centers. In terms of number of patents, documents, and other scientific and technical information exchanges, the available data indicate that the Soviet Union has been the dominant source of technology within Comecon. It has, on the whole, provided more technology to its East European partners than it has received from them, although the balance varies considerably from country to country depending upon relative levels of industrial development. Soviet science also formed the base for several high technology programs for regional specialization and cooperation, such as nuclear power and computers (see ES EVM). The Comprehensive Program for Scientific and Technical Progress up to the Year 2000, adopted in December 1985, has boosted cooperation in science and technology in the late 1980s. The program set forth 93 projects and 800 subprojects within 5 broad areas of development. A Soviet ministry supervised each of the areas and was responsible for the technical level and quality of output, compliance with research and production schedules, costs, and sales. Each project was headed by a Soviet organization, which awarded contracts to other Comecon member organizations. The Soviet project heads, who were not responsible to domestic planners, had extensive executive powers of their own and will closely supervise all activities. The program represented a fundamentally new approach to multilateral collaboration and a first step toward investing Comecon with some supranational authority.
Еңбек ресурстары
1971 жылғы Кешенді бағдарлама мүше елдер арасындағы инвестиция ағынын және технология алмасуды ынталандырғандай, ол сонымен қатар өндірістің тағы бір маңызды факторы – еңбектің КОМЕКОН ішіндегі ағынын да арттырды. Мұндай ауысулар көбінесе бірлескен ресурстарды игеру жобаларымен байланысты болды, мысалы, сибирлік орман ресурстарын игеруге көмектескен болгар жұмысшылары, Одақтың құбырларын салуға көмектескен поляк жұмысшылары немесе Кеңес Одағындағы Достық құбырының құрылысына көмектескен вьетнамдық жұмысшылар. Сонымен қатар, мүше елдердегі еңбек күшінің теңсіздігіне байланысты еңбек күшінің ауысуы да болды. Мысалы, венгр жұмысшылары екі ел арасындағы екіжақты келісім бойынша Шығыс Германияға жұмысқа жіберілді. Дегенмен, мұндай ауысулар КОМЕКОН елдеріндегі өнеркәсіптің дамуымен қатар туындаған еңбек күшінің жалпы тапшылығымен шектелді. Сонымен қатар, шетелдік жұмысшылардың болуы социалистік жоспарлы экономикада практикалық және идеологиялық мәселелерді тудырды. Еңбек саласындағы ынтымақтастық жоспарлы түрде жұмыс күшін алмасумен ғана шектелмеді. КОМЕКОН елдері КОМЕКОН органдары мен іс-шаралары арқылы жұмыс күшін жоспарлау, жұмыспен қамту және жалақы саясаты саласындағы тәжірибелерімен алмасты.
Just as the 1971 Comprehensive Program stimulated investment flows and technology transfers among members, it also increased intra Comecon flows of another important factor of production: labor. Most of the transfers occurred in connection with joint resource development projects, e. g., Bulgarian workers aiding in the exploitation of Siberian forest resources, Polish workers assisting in the construction of the Union pipeline, or Vietnamese workers helping on the Friendship pipeline in the Soviet Union. Labor was also transferred in response to labor imbalances in member countries. Hungarian workers, for example, were sent to work in East Germany under a bilateral agreement between the two countries. Such transfers, however, are restricted by the universal scarcity of labor that has emerged with the industrialization of the less developed Comecon countries. Moreover, the presence of foreign workers has raised practical and ideological issues in socialist planned economies. Cooperation in the area of labor has been by no means limited to planned exchanges of manpower. Comecon countries have exchanged information on experience in manpower planning and employment and wage policies through Comecon organs and activities.
1980 жылдардың ортасындағы өзгерістер
1987 жылға қарай КОМКОН-ның 1971 жылы қабылданған кешенді бағдарламасы айтарлықтай өзгерді. Көпжақты жоспарлау дәстүрлі екіжақты ынтымақтастыққа ұласты, ал бағалар бойынша Бухарест формуласы жаңа редакцияда қабылданды. 1985 жылғы Ғылым және технологияны дамытудың кешенді бағдарламасы, немесе кейбір батыс сарапшылары айтқандай, "Горбачев хартасы" – КОМКОН-ның болашағын нығайтуға бағытталған жаңа жоспары болды. 1980 жылдардың басындағы тәжірибе көрсеткендей, технологиялық прогресс үшін Батыс пен Жапонияға жүгіну КОМКОН-ды қауіпті жағдайға түсірді, себебі ол Шығыс Еуропа елдерін Кеңес Одағынан алшақтатты және бүкіл ұйымды Батыстың ықпалына қалдыру қаупін тудырды. 1985 жылғы бағдарламаның мақсаты – центробектік күштерді тежеу және өзара ынтымақтастықты кеңейту, ынтымақтастықтың тиімділігін арттыру және өнім сапасын жақсарту арқылы КОМКОН-ның "технологиялық шантажға" сезімталдығын азайту болды. 1985 жылғы бағдарламаның сәттілігі Горбачевтің Кеңес экономикасындағы реформаларының сәттілігімен тікелей байланысты болды. 1986-1990 жылдарға арналған маңызды жобалар: Ямбург түбегінен (Солтүстік Сібірде) Шығыс Еуропаға 5600 км табиғи газ құбыры; Кривой Рог (Украинада) – жылына 13 миллион тонна темір кенін өндіретін кен-байыту комбинаты; атом электр станциялары үшін 500 миллион рубльдік (шамамен 650 миллион АҚШ доллары) жабдықтарды өндіру және алмасу; Польшада көмір, Чехословакияда магнезит, Кубада никель және Моңғолияда түсті металдарды бірлесіп өндіру жобалары.
By 1987, Comecon's Comprehensive Program, adopted in 1971, had undergone considerable change. Multilateral planning faded into traditional bilateral cooperation, and the Bucharest formula for prices assumed a revised form. The 1985 Comprehensive Program for the Development of Science and Technology or, as some Western analysts call it, the "Gorbachev Charter," was Comecon's new blueprint for taking a firm grip on its future. Experience in the early 1980s showed that turning to the West and Japan for technological advancement put Comecon in a very dangerous position because it pulled the East European members further away from the Soviet Union and threatened to leave the entire organization at the mercy of the West. The purpose of the 1985 program was to offset centrifugal forces and reduce Comecon's vulnerability to "technological blackmail" through broadened mutual cooperation, increased efficiency of cooperation, and improved quality of output. The success of the 1985 program would be closely tied to the success of Gorbachev's changes in the Soviet economy. Major projects for the 1986 90 period included a 5,600 km natural gas pipeline from the Yamburg Peninsula (in northern Siberia) to Eastern Europe; the Krivoy Rog (in the Ukraine), a mining and enrichment combine that would produce 13 million tons of iron ore annually; the production and exchange of 500 million roubles' worth (approximately US$650 million) of equipment for nuclear power plants; and joint projects for extracting coal in Poland, magnesite in Czechoslovakia, nickel in Cuba, and nonferrous metals in Mongolia.