Кеңес экономикалық өзара көмек кеңесі: Сауда қарым-қатынастары мен саяси ықпал

Кіріспе

"Өзара экономикалық көмек жөніндегі кеңес" (Комкон) 1949 жылы құрылған, ал 1991 жылы Кеңес Одағының тарауымен таратылған коммунистік мемлекеттердің экономикалық ұйымы болды. Комкон ішіндегі халықаралық қатынастарды үш жеке категория бойынша қарастыру орынды, себебі Кеңес Одағы мен оның құрамына кіретін елдер арасындағы қарым-қатынастардың мәні біркелкі болған жоқ.

Кеңес Одағы мен Шығыс Еуропа

1949 жылы Comecon құрылғаннан бері Кеңес Одағы мен Шығыс Еуропаның жеті елі арасындағы қарым-қатынас көбінесе өзгермеді. Бұл жеті ел: Албания, Болгария, Чехословакия, Шығыс Германия, Венгрия, Польша және Румыния. Кеңес Одағы Шығыс Еуропаға отын, тамақтан басқа шикізат, ұшақтар мен тікұшақтардың жобалары және жартылай дайын өнімдер ("қатты тауарлар") жеткізді, ал Шығыс Еуропа өз кезегінде Кеңес Одағына дайын машиналар мен өнеркәсіптік тұтыну тауарларын ("жұмсақ тауарлар") ұсынды. Бұл экономикалық қатынастар 1950 жылдардағы Шығыс коммунистік мемлекеттеріндегі нақты экономикалық мәселеден туындады. Шығыс Еуропаның энергия және минералдық ресурстары жеткіліксіз болды, бұл мәселе Шығыс Еуропа индустриясының төмен энергия тиімділігімен күшейді. 1985 жылдың ортасына қарай, Шығыс Еуропадағы зауыттар Батыс Еуропадағы зауыттарға қарағанда 40% көбірек отын пайдаланды. Шығыс Еуропа елдері мұнай үшін үнемі Кеңес Одағына тәуелді болды. 1950 жылдары Шығыс Еуропа Батыс эмбаргосының салдарынан Кеңес Одағында қолжетімсіз тауарларды жеткізді. Осылайша, 1950 жылдардың басынан 1970 жылдардың басына дейін Кеңес Одағы Шығыс Еуропа клиенттеріне дайын машиналар мен жабдықтарға айырбастау үшін қатты тауарларды арзан бағамен жеткізді. Кеңес Одағының экономикалық саясаты саяси және әскери қолдауды да әкелді. Осы жылдар ішінде Кеңес Одағы блок ішіндегі салыстырмалы саяси тұрақтылыққа, Кеңес Одағы белгілеген халықаралық стратегияға бағынуға және Кеңес мақсаттарына әскери қолдауға сенімді болды. 1980 жылдарға қарай екі тарап та бұл келісімге үйреніп қалды, бұл әлі де Кеңес Одағы үшін тиімді болды, өйткені ол өзінің энергия және шикізат кешенін жылдам және салыстырмалы түрде арзан кеңейте алды. 1970 жылдары Кеңес Одағының сауда шарттары жақсарды. ОПЕК мұнай бағасының өсуі мұнайға бай Кеңес Одағын артықшылықты жағдайға қойды. Бағаның өсуі Шығыс Еуропаға ОПЕК бағасынан төмен бағамен мұнай жеткізудің құнын арттырды. Сонымен қатар, мұнайды өндіру және тасымалдау құны, оның көп бөлігі Сібірден шыққан, сонымен қатар өсті. Нарыққа жауап ретінде Кеңес Одағы Шығыс Еуропалық серіктестеріне экспортты азайтты және осы елдерден жұмсақ тауарлардың сатып алуын арттырды. Бұл саясат Шығыс Еуропа елдерін қатты валютаға айырбастау үшін экспорттауға аз тауарлары бар екендігіне қарамастан, қатты тауарлар үшін Батысқа жүгінуге мәжбүр етті. Кеңес Одағы Шығыс Еуропаға жеткізген барлық қатты тауарлар негізінен жеңілдетілген бағамен сатылды, өйткені Comecon бағалары артта қалды және әлемдік нарықтан төмен болды. 1980 жылдардағы жағдай бұл жағдайды одан да күрделілендірді. 1983-1984 жылдардағы халықаралық мұнай бағасының төмендеуі Кеңес Одағында Comecon бағаларының артта қалуына байланысты әлі де өсіп жатқан мұнайдың үлкен қорына әкелді. "Артықшылықты саудадан нарыққа жатпайтын пайда" кеңестік тарап үшін қымбатқа түсті. 1971 мен 1981 жылдар аралығында Шығыс Еуропаның имплицитті субсидиялаудан алған пайдасы шамамен 102 миллиард АҚШ долларын құрады.

Since Comecon's creation in 1949, the relationship between the Soviet Union and the seven East European countries had generally remained the same. The seven countries were: Albania, Bulgaria, Czechoslovakia, East Germany, Hungary, Poland, and Romania. The Soviet Union had provided fuel, non food raw materials, airplane and helicopter designs and semi manufactures ("hard goods") to Eastern Europe, which in turn, had supplied the Soviet Union with finished machinery, and industrial consumer goods ("soft goods"). This kind of economic relationship stemmed from a genuine economic problem within the Eastern communist states in the 1950s. Eastern Europe had poor energy and mineral resources, a problem exacerbated by the low energy efficiency of East European industry. As of mid 1985, factories in Eastern Europe still used 40% more fuel than those in the West. Eastern European countries have always relied heavily on the Soviet Union for oil. During the 1950s, Eastern Europe supplied the Soviet Union with those goods, otherwise unavailable, because of Western embargoes. Thus, from the early 1950s to the early 1970s, the Soviet Union inexpensively supplied its East European clients with hard goods in exchange for finished machinery and equipment. Soviet economic policies also brought with them, political and military support. During these years, the Soviet Union could be assured of relative political tranquillity within the bloc, obedience in international strategy, as laid down by the Soviet Union, and military support of Soviet aims. By the 1980s, both parties were accustomed to this arrangement, which was still particularly advantageous to The Soviet Union, as it could expand its energy and raw materials complex quickly, and relatively cheaply. In the 1970s, the terms of trade for the Soviet Union had improved. The OPEC price for oil had soared, placing the oil rich Soviet Union in an advantageous position. The soaring price increased the cost of providing Eastern Europe with oil at prices lower than those established by OPEC. In addition, extraction and transportation costs for oil, much of which originated in Siberia, was also rising. In response to the market, the Soviet Union decreased its exports to its East European partners and increased its purchases of soft goods from these countries. This policy forced the East European countries to turn to the West for hard goods, despite the fact that they had fewer goods to export in return for hard currency. Any hard goods supplied to Eastern Europe by the Soviet Union were sold essentially at a discount price, as Comecon prices lagged behind, and were lower than those of the world market. Developments in the 1980s made this situation even more complex. The 1983–84 decline in international oil prices left the Soviets with large holdings of oil that, because of the lag in Comecon prices, were still rising in price. The "non market gains from preferential trade" became quite expensive for the Soviets. East European profits from the implicit subsidization were almost US$102 billion between 1971 and 1981.

Моңғолия, Куба және Вьетнам

Кеңес Одағының бастамасымен КОМКОН-ның ең аз дамыған үш мүшесі – Куба, Моңғолия және Вьетнамға көрсеткен қолдауы оларға тиімді болды, бірақ бұл жүктеме жеті Шығыс Еуропалық КОМКОН мүшесі үшін аса қолайсыз болды. КОМКОН экономикалық тұрғыдан дамыған мүшелерінің экономикалық жағынан кем дамыған мүшелеріне негізгі экономикалық секторларда көмек көрсетуге бағытталған құрылымға ие болды. 1962 жылы Моңғолия КОМКОН-ға қосылғанда, қосымша ауыртпалық болған жоқ. Моңғолияның халқы салыстырмалы түрде аз болды және елге негізінен Кеңес Одағынан қаржылай көмек түсті. Бірақ 1972 жылы Кубаның және 1978 жылы Вьетнамның қосылуы осы жүктемені жылдам арттырды. 1987 жылдың басында КОМКОН-ның шетелдегі экономикалық көмегінің үштен екі бөлігі Кубаға, Моңғолияға және Вьетнамға бөлінді: Кубаға 4 миллиард АҚШ доллары, Вьетнамға 2 миллиард АҚШ доллары (оның жартысы әскери көмек), ал Моңғолияға 1 миллиард АҚШ доллары. 1976 жылдан бастап Кеңес Одағы шығыс еуропалық елдерді дамушы елдердің экономикасын көтеру жобаларына қатысуға көндірді. Шығыс Еуропа елдері Кубадан никель, Моңғолиядан молибден мен мыс импорттады. Олар сондай-ақ Кубаның қанты сияқты негізгі тауарларды (Куба экспортының 80%) жоғары бағамен сатып алуға мәжбүр болды. Шығыс Еуропа Халықаралық инвестициялық банкке де үлес қосты, ондағы қарыздар бойынша даму деңгейі төмен үш ел шығыс еуропалықтарға қарағанда төмен пайыздық мөлшерлемелермен несие ала алды. Кеңес Одағы да Кубаға, Вьетнамға және Моңғолияға отын мен шикізатты жеті Шығыс Еуропалық мүшеге қарағанда арзан бағамен сатты. Осылайша, бұл елдер баяу төмендеп бара жатқан кеңестік ресурстар үшін бәсекелес айналды. 1980-жылдардың соңында Шығыс Еуропалықтар үшін пайдалы болған жалғыз нәрсе – вьетнамдық қонақ жұмысшылардың қызметтері болды. Алайда, вьетнамдықтардың көпшілігі негізінен Кеңес Одағы мен Шығыс Еуропа арасындағы «Дружба» құбыр желісінде жұмыс істеді. КОМКОН Моңғолияға, Кубаға және Вьетнамға көп инвестиция жасады, ал үш ел оның ресурстарынан айтарлықтай пайда көрді. 1984 жылы КОМКОН ішіндегі капитал инвестициясының өсуі Вьетнам мен Куба үшін ең жоғары болды – Вьетнам үшін 26,9%, Куба үшін 14%, ал Польша мен Румыниядан басқалары үшін 3,3% және одан да аз болды. Моңғолияға инвестициялар Польша мен Румыниядан қалып қойды, бірақ 5,8% құрады, демек, айтарлықтай болды. 1984 жылы үш дамушы елдің экономикасы КОМКОН мүшелерінің арасындағы ең жылдам өнеркәсіптік өсімді көрсетті. Географиялық орналасуын ескере отырып, Моңғолия, Куба және Вьетнамның КОМКОН-ға мүшелігі негізінен Кеңес Одағының сыртқы саясатының мүдделеріне қызмет етті. КОМКОН-ның үш кедей мүшесінің дамуына ең көп үлес қосқан – Кеңес Одағы, сонымен қатар ол пайданың көп бөлігін алды. Ол Кубаның қант пен никелінің көп бөлігін, ал Моңғолияның барлық мысын және молибденін (ұшақтар, автомобильдер, станоктар, газ турбиналары және электроника саласында кеңінен қолданылады) импорттады. Куба Кеңес теңіз флотына базалар ұсынды және Африкадағы Кеңес Одағының одақтастарына әскери қолдау көрсетті. Вьетнам өзінің теңіз және әуе базаларын, сондай-ақ 100 000-ға жуық қонақ жұмысшыны Кеңес Одағына берді. 1989 жылы Шығыс Германияда шамамен 59 000 вьетнамдық қонақ жұмысшы болды, олар «Vertragsarbeiter» (шартты жұмысшылар) деп аталды. 1984 жылғы маусымдағы КОМКОН экономикалық саммитінде және одан кейінгі Кеңес отырыстарында КОМКОН мүше елдерінің экономикалық даму деңгейін теңестіру саясаты бірнеше рет атап өтілді. 1986 жылғы қарашада Бухарестте өткен КОМКОН сессиясында Шығыс Еуропа мүшелері «Вьетнам, Куба және Моңғолиямен ынтымақтастықты одан әрі жақсарту шараларын атап өтті, бұл осы елдердің ұлттық экономикасының негізгі салаларын дамыту мақсатында». Сонымен қатар, Кеңес Одағы «Азия-Тынық мұхиты аймағындағы жағдайды қалыпқа келтіру және осы аймақты халықаралық қауіпсіздіктің жалпы жүйесін құру процесіне қосу» деген ниетін бірнеше рет білдірді.

Soviet initiated Comecon support for the Council's three least developed members, Cuba, Mongolia, and Vietnam, benefited them, but the burden on the seven East European Comecon members had been most unwelcome. Comecon was structured in such a way that the more economically developed members provided support to the less developed members in their major economic sectors. When Mongolia initially joined the Comecon in 1962, there was no great added burden. The population of Mongolia was relatively small, and the country's subsidies came primarily from the Soviet Union. But the addition of Cuba in 1972, and Vietnam in 1978, quickly escalated this burden. As of early 1987, three fourths of Comecon's overseas economic aid went to Cuba, Mongolia, and Vietnam: almost US$4 billion went to Cuba, US$2 billion to Vietnam (half in military aid), and US$1 billion to Mongolia. Although the Soviets carried most of the burden since 1976, the East Europeans had been persuaded to take part in projects to boost the developing countries' economies. East European countries imported Cuban nickel, and Mongolian molybdenum and copper. They were also pressed to buy staples, such as Cuban sugar (80% of Cuba's exports), at inflated prices. Eastern Europe also contributed to the International Investment Bank, from which the underdeveloped three could acquire loans at lower interest rates than the East Europeans themselves. The Soviets also sold their fuel and raw materials to Cuba, Vietnam, and Mongolia for less than it was sold to the seven East European members. Hence, the former had become competitors for the slowly diminishing Soviet resources. In the late 1980s, the only benefit accruing to the East Europeans was the services provided by Vietnamese guest workers. However, the majority of the Vietnamese had worked primarily on the Druzhba pipeline in/between the Soviet Union and Eastern Europe. Comecon was investing heavily in Mongolia, Cuba, and Vietnam, and the three countries had benefited substantially from its resources. In 1984, increases in capital investments within Comecon were the highest for Vietnam and Cuba — coming to 26.9% for Vietnam, and 14% for Cuba, compared with 3.3% and less, for the others, except Poland and Romania. Increased investments in Mongolia lagged behind Poland and Romania, but were nevertheless substantial, at 5.8%. In 1984, the economies of the three developing countries registered the fastest industrial growth of all the Comecon members. Given their locations, Comecon membership for Mongolia, Cuba, and Vietnam principally served Soviet foreign policy interests. The Soviet Union contributed the most to the development of the three poorer Comecon members, and it also reaped most of the benefits. It imported most of Cuba's sugar and nickel, and all of Mongolia's copper and molybdenum (widely used in the construction of aircraft, automobiles, machine tools, gas turbines, and in the field of electronics). Cuba had provided bases for the Soviet Navy, and military support to Soviet allies in Africa. Vietnam made its naval and air bases, as well as some 100,000 guest workers, available to the Soviets. As of 1989 there were also approximately 59,000 Vietnamese guest workers in East Germany, called Vertragsarbeiter (contract workers). At the June 1984 Comecon economic summit, and at subsequent Council sessions, the policy of equalizing the levels of economic development between Comecon member countries was repeatedly stressed. At the November 1986 Comecon session in Bucharest, the East European members "outlined measures to further improve cooperation with Vietnam, Cuba, and Mongolia with a view to developing the main sectors of these countries' national economies". Moreover, the Soviets have repeatedly stressed their earnestness in "normalizing the situation in the Asia Pacific region, and in including that region in the overall process of creating a universal system of international security".

Дамушы елдерге қолдау көрсету

КОМКОН 1960 жылы 34 дамушы елге, 1970 жылы 62 елге, ал 1985 жылы 100-ден астам елге экономикалық және техникалық қолдау көрсетті. 1987 жылға қарай КОМКОН Азия, Латын Америкасы және Африкада негізінен өнеркәсіптік 4000-нан астам жобаның құрылысына немесе дайындалуына көмектесті. Бұл қолдаудың ақшалай сомасын бағалау қиын болды, бірақ 1986 жылғы маусымдағы чехословакиялық дереккөз КОМКОН мен дамушы елдер арасындағы айырбасты жылына 34 миллиард рубльге, яғни 44,2 миллиард АҚШ долларына тең деп бағалады. Бұл көмектің нақты сипаты белгісіз болды, ал батыстық сарапшылар деректерді әдейі көбейткенін айтады. 1960 жылдардан 1980 жылдардың ортасына дейін КОМКОН үшінші әлем елдерінің өнеркәсібі, энергетикасы, көлігі, минералды ресурстары және ауыл шаруашылығының дамуын ынталандыруға тырысты. КОМКОН елдері сондай-ақ Азия, Африка және Латын Америкасындағы мамандарға техникалық және экономикалық оқытуды ұсынды. КОМКОН алғаш рет дамушы елдерге қолдау көрсеткен кезде, ол көбінесе үшінші әлемнің ішкі экономикасын қолдайтын, импортты алмастыруды қоса алғанда, өнімдерді дамытуға бағытталды. 1970-1980 жылдары КОМКОНнан алынған қолдау экспортқа бағытталған салаларға жұмсалды. Үшінші әлем елдері бұл қолдау үшін КОМКОН көмегімен жобада өндірілген өнімдермен төледі. Бұл саясат КОМКОНға қажетті жеткізілімдердің тұрақты көзін және осы стратегиялық маңызды аймақтардағы саяси ықпалды қамтамасыз етті.