Кіріспе

1358 жылғы француз шаруаларының көтерілісі – 14 ғасырдағы француз шаруаларының нақты көтерілісі.

Жакерия (ʒakʁi) – Жүз жылдық соғыс кезінде 1358 жылдың шілде айында Солтүстік Францияда шаруалардың ұйымдасқан халық көтерілісі. Көтеріліс Париждің солтүстігіндегі Уаз өзені аңғарында болды және екі айдан астам зорлық-зомбылықтан кейін басып жанылды. Бұл көтеріліс "Жакерия" деп аталуына себеп, ақсүйектер шаруаларды кілтікті киімдері үшін "Жак" немесе "Жак Бонном" деп қысым көрсеткені. Аристократ-тарихшы Жан Фруассар және оның дереккөзі Жан ле Бельдің жылнамасы көтерілістің жетекшісін Жак Бонном ("Жек Гудфеллоу") деп атады, бірақ іс жүзінде Жакерияның "бас қолбасшысы" Гийом Кале болды. "Жакерия" сөзі ағылшын және француз тілдерінде шаруалардың көтерілісін білдіретін синонимге айналды.

Өмірбаян

1356 жылы қыркүйекте Пуатье шайқасында ағылшындар француз патшасын (Жан II, Фруассардың "жақсы патша Жан") тұтқындағаннан кейін, Францияда билік Ест-Генерал мен Жанның ұлы, Дофин, кейінірек Карл V арасында тиімсіз бөлінді.

Ест-Генерал тиімді үкімет құруға шамасы келмеді, ал Франция тағына тағы бір талапкер, Наварра королі Карл II-мен одақтасуы ақсүйектер арасындағы бірлікке нұқсан келтірді. Нәтижесінде француз дворяндарының беделі бес сатыға төмендеді. Ғасыр дворяндар үшін Кортрайда ("Алтын шпоры шайқасы") жаман басталды, онда олар шайқас алаңынан қашып, өз жаяу әскерін қиылып қалды; сондай-ақ оларды Пуатье шайқасында патшаларын тастап кеткені үшін айыптады. Шаруаларды өздерінің қысымшылықтарын білдіретін замоктарды қорғауға міндеттейтін заңның қабылдануы спонтанды көтерілістің тікелей себебі болды. Бұл заңға көпшілік наразылық білдірді, себебі көптеген қарапайым халық Пуатьедегі жеңіліске дворяндарды кінәлады. Жан де Венеттің жылнамасы дворяндар мен шаруалар арасындағы мәселелерді көрсетеді, бірақ кейбір тарихшылар, мысалы Сэмюэл К. Кохн, Жаккерия көтерілістерін 1315 жылғы астық дағдарысы мен ашаршылықтан бастау алған, қысқа және ұзақ мерзімді әсерлердің жиынтығы ретінде қарастырады. Сонымен қатар, Пуатьедегі француз әскерінің жеңілісінен кейін, Жүз жылдық соғыстағы жағдайдың уақытша тоқтауына байланысты, соғыстың екі тарапындағы мыңдаған сарбаздар мен жалдамалылар "басшысыз және жалақысыз" қалды. Олардың көпшілігі еркін отрядтар құрып, қамалдар мен ауылдар сияқты әскери және бейбіт мақсаттарға шабуыл жасады (көбінесе пайда табу үшін), сондай-ақ зорлау, тонау және кісі өлтіруге жиі қатысты. Олардың мұндай мүмкіндікке ие болуына Францияның көптеген аймақтарында тиімді үкіметтік биліктің болмауы себеп болды, бұл француз шаруаларын феодалдық міндеттемелерін орындай алмаған Франция дворяндарына наразы етті.

Көтеріліс

Бұл проблемалардың жиынтығы 1358 жылы солтүстік Францияда қысқа мерзімді қанды көтерілістерге жағдай жасады. Көтерілістер Оиз өзенінің жанындағы Сент-Леу ауылында басталды, онда шаруалар тобы ақсүйектердің Пуатьеде патшаны тастап кеткенін талқылау үшін жиналды. «Олар мемлекеттің абыройын түсіріп, тонады, сондықтан олардың бәрін жою жақсы болар еді», – деді олар. Жан ле Бел губернаторлар мен салық жинаушылар көтеріліс туралы хабарды ауылдан ауылға таратып, шаруаларды ақсүйектерге қарсы бүлікке көтеруге тырысқан деп болжайды. Олардың наразылығының себебін сұрағанда, олар тек басқалар істегенін істеп отырғанын айтты. Сонымен қатар, көтерілісте әлемді ақсүйектерден құтқаруға болатын идея болды. Фруассардың баяндамасында көтерілісшілер ойсыз, жабайылар ретінде бейнеленген, олар 150-ден астам ақсүйек үйлері мен қамалдарына қиратушылық келтіріп, отбасыларды қорқынышты тәсілмен өлтірді. Бове, Сенли, Париж, Амиен және Мео қалаларының буржуазиясы, сот тарапынан қатты қысымға ұшырап, Жакериді қабылдады, ал қалалық төменгі топтары оларға көңіл білдірді. Ауылдық беделді адамдар көбінесе шаруалардың бірнеше топтарына жетекшілік етті, бірақ көтеріліс басылғаннан кейін берілген кешірім хаттарында олар мұны жасауға мәжбүр болғанын мәлімдеді. Жакериді осы кезеңдегі ішкі тұрақсыздық аясында қарастыру қажет. Жеке басқару кезінде харизматикалық патшаның болмауы әлі де феодалдық мемлекетке зиян келтірді. Дельфин жұмыссыз жалдамалы әскерлердің бос жүруімен, Шарль Зұлымның қастандықтарымен және тағы бір ағылшын шапқыншылығының мүмкіндігімен күресуге тиіс болды. Дельфин 1358 жылдың 31 шілдесінде Этьен Марсель, жалпы штаттардың басшысы, prévôt des marchands өлтірілгеннен кейін Париж қаласының капитуляциясынан кейін ғана мемлекеттің билігін толыққанды бақылауға алды. Шампаньдағы кейбір дін қызметкерлерін қоспағанда, шіркеулер әдетте шаруалардың ашуына ұшырамайтындығын атап өткен жөн.

Басып шығару

Көтеріліс дофин мен Наварралық Карл бастаған француз дворяндары мен ақсүйектер тарапынан басып құйрылды. Карл – регенттің туысы, күйеу баласы және өлім-жұдырық жауы болған, оның тағын басып алуға тырысқан еді. Оның әскері мен шаруалар күштері 1358 жылғы 10 маусымда Мелло маңында кездесті, сол кезде көтерілісшілердің басшысы Гийом Кале Шарльмен бейбіт келісім туралы әңгімелесуге шақырылды. Ол жау лагеріне барды, онда француз дворяндары оны тұтқынға алды, олар оған рыцарлық дәстүр мен қағидалары қолданылмайды деп есептеді; оны азаптап, басын кесті. Тарихшы Барбара Такман былай дейді: "Бұл ғасырдың барлық көтерілістері сияқты, билеушілер қайта батыл болғанда, олар темірдің күшімен, атты әскердің басымдығымен және көтерілісшілердің психологиялық кемістігімен жаншылды".

Өнер саласында

Қазіргі әдеби хроникалар ортағасырлық романтика, сатира және наразылық сияқты жанрлардың ықпалында болды. Жакерия тақырыбы романтик тарихи қиялға қызығушылық тудырып, XIX ғасырда Жакерия фонында опералық сипаттағы көптеген тарихи романдар жазылды – Г. П. Р. Джеймстің «Жакерия немесе ханым мен жазушы» (1842) және осы сияқты туындылар, тіпті Эдуард Лалоның «Жакерия» операсы да осы тақырыпқа арналған. Чарльз Диккенстің «Екі қаланың әңгімесі» романында революционерлер өздерін «Жактар» деп атайды. Евгений Сьюдің «Темір Тревет» романы (Сьюдің «Халықтың құпиялары» сериясының бір бөлігі) Жакерия көтерілісшілерін жақсы жағынан көрсетеді. Томас Лав Пикоктің «Крочет замкі» еңбегінде доктор Фоллиотт жергілікті көтерілісті Жакериямен салыстырып, «Жакерия басылғаннан кейін және Ақыл-ойының жорығы басталар алдындағы» сол бақытты орта шаққа ностальгиямен еске алады. Артур Конан Дойлдың «Ақ компания» тарихи романында атаудағы ағылшын еркін жасағы француз ақсүйектерін Жакерия шаруаларынан құтқаратын бір тарау бар, онда шаруалар жабайы және қатыгез болып бейнеленген. Ханс Конингсбергердің 1961 жылғы «Махаббат пен өліммен серуен» романы Жакерия кезінде Солтүстік Францияда өтеді. Бұл көтеріліс 1969 жылы Джон Хьюстон режиссерлік еткен, осы аттас фильмнің негізі болды. Жакерияның біршама фантастикалық нұсқасы 1962 жылы Блейк пен Мортимердің «Уақыт тұзағы» комикс альбомында бейнеленген. Неміс прогрессивті рок тобы Eloy-дың 1975 жылғы «Power and the Passion» концептуалдық альбомының бір бөлігі 1358 жылы Францияда Жакерия оқиғасының маңызды бөлігі болып табылады. Сатирикалық әңгімесінде «Леди Бастаблдың шабуылы» (1911, Саки, Гектор Хью Манро) мынадай сөздер кездеседі: «Леди Бастабл газеттердегі жаңалықтар әлемінен сарайдағы жапон экранының құлауын естіп оянды. Содан кейін сарайға кіретін есік ашылып, оның жас қонағы бөлме арқылы асығысқан түрде өтіп, оған айқайлап: «Жакерия! Олар бізді қоршап алды!» деді де, француз терезесінен құтылып қашқан бүркіттей ұшып кетті. Қорқып қалған қызметшілер оның ізінен асығысқан түрде кірді, бақташы әлі де тік жармамен жинақтаған, олардың асығыстығы оларды сырғанатып, тегіс паркет еденге, қожайындары отырған орындыққа қарай алып жүрді, ол үрейленген қызығушылықпен отырған еді».