Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гори – Грузияның шығысындағы қала, Шида Картли облысының орталығы. Гори Грузияның халқы ең көп орналасқан бесінші қаласы. Оның аты грузин тіліндегі "гора" (გორა) сөзінен шыққан, яғни "қазаншұңқыр", "төбе" немесе "тау" деген мағынаны білдіреді. Бұл жерде ежелгі грек дәуірінен бері қоныс бар, Гори бекінісі кем дегенде 7 ғасырда салынған, ал 12 ғасырда қала мәртебесіне ие болған. Гори орта ғасырларда маңызды әскери бекініс болған және Грузияның шығыс және батыс бөліктерін байланыстыратын басты жолдың бойында орналасқандықтан стратегиялық маңыздылығын сақтап келеді. Тарихы барысында Гориге аймақтық державалар бірнеше рет шабуыл жасаған. Қала 2008 жылғы Ресей-Грузия соғысы кезінде Ресей әскерлерімен басылып алынды. Гори сонымен қатар Кеңес Одағының басшысы және саясаткері Иосиф Сталиннің, баллистикалық зымырандарды жобалаушы Александр Надирадзе мен философ Мераб Мамардашвилидің туған жері ретінде танымал.
Gori ( ) is a city in eastern Georgia, which serves as the regional capital of Shida Kartli and is located at the confluence of two rivers, the Mtkvari and the Liakhvi. Gori is the fifth most populous city in Georgia. Its name comes from the Georgian word gora (გორა), meaning "heap", "hill", or "mountain". A settlement known here from the Hellenistic period, with the Gori Fortress built at least in 7th century, it received town status in the 12th century. Gori was an important military stronghold in the Middle Ages and maintains a strategic importance due to its location on the principal highway connecting eastern and western parts of Georgia. In the course of its history, Gori has been invaded by the armies of regional powers several times. The city was occupied by Russian troops during the 2008 Russo–Georgian War. Gori is also known as the birthplace of Soviet Leader and politician Joseph Stalin, ballistic missile designer Aleksandr Nadiradze, and philosopher Merab Mamardashvili.
Тарих
Гори аумағы ерте қола дәуірінен бері қоныстанған. Ортағасырлық грузин жылнамаларында айтылғандай, Гори қаласын Армениядан келген босқындарды қоныстандырған Давид IV патша (1089–1125 жылдары билеген) құрған. Дегенмен, Гори (Горис Цихе) бекінісі 7 ғасырда қолданылған болуы мүмкін, ал археологиялық мәліметтер классикалық антикалық дәуірде қалалық қоғамның болғанын көрсетеді. 1299 жылы Гориді Солтүстік Кавказдағы өздерінің туған жерін моңғолдар басып алғаннан қашқан алан тайпалары басып алды. 1320 жылы грузин патшасы Георгий V қаланы қайта басып алып, алан тайпаларын Кавказ тауларының ар жағына ығыстырды. Ортағасырлық грузин мемлекетінің құлауымен Гори – маңызды сауда жолдарының тоғысында орналасқандықтан – жиі шетелдік басқыншылардың шабуылына ұшырады және бірнеше рет билеушісі ауысты. 1477 жылы Гориді алғаш рет Ақ Қойлы тайпасының басшысы Ұзын Хасан басып алып, тонады, ал 16 ғасырдың ортасында Парсы патшасы Тахмасп I басып алды. Сол ғасырдың соңында Гори 1578–1590 жылдардағы Осман-Парсы соғысы кезінде қысқа мерзімге Осман империясының билігіне өтті және 1599 жылы қатаң шайқастардан кейін Картли патшасы Симон I басқарған грузиндер оны қайтарып алғанға дейін Парсының Грузиядағы маңызды бекінісіне айналды. 1614 жылы Гориге Парсы шахы Аббас I басқарған парсы әскері қайтадан гарнизон орналастырды. Османдықтардың (1723–1735 жылдары) және парсылардың (1735–1740 жылдары) кезекпен басып алуларынан кейін Гори Теймураз II және Ираклий II патшалардың басшылығымен грузиндердің бақылауына қайта оралды, олардың күш-жігері қаладағы экономика мен мәдениеттің дамуына көмектесті. Ресейдің Грузияны аннексиялауынан кейін Гориге 1801 жылы Тифлис губерниясының Гори уезінде қала мәртебесі берілді. 19 ғасыр бойы қаланың аумағы мен халқы өсті. 1824 жылғы жоспарда қала бекіністің төменгі беткейлерінде орналасқан және оның айналасында ор қазылған. 1920 жылғы жер сілкінісі қаланы қиратты, ал Кеңес кезеңінде толығымен қайта жаңартылды. Кеңес заманында маңызды өнеркәсіптік орталық болған Гори 1990 жылдардағы посткеңестік дағдарыс кезеңінде экономикалық құлдырау мен халықтың көшіп кетуінен зардап шекті. Гори Грузия-Осетия қақтығыс аймағына жақын орналасқан. Ол 1990 жылдардың басында тоқтатылған теміржол арқылы Оңтүстік Осетияның астанасы Цхинвалимен байланысты. 2000 жылдардан бастап Грузия қаланың және оның айналасындағы әскери инфрақұрылымын күшейтті. Осылайша, 2006 жылдың қазан айында Орталық әскери аурухана Тбилисиден Гориге көшіріліп, қайта жабдықталды. 2008 жылдың 18 қаңтарында Гориде Грузияның құрлық әскерлерінің 1-ші жаяу әскер бригадасын орналастыруға арналған Грузияның екінші НАТО стандартындағы базасы құрылды. 1995 жылы қалада Грузия аграрлық ғылым академиясының филиалы ашылды, ол 2003 жылы Сухишвили университетіне айналды.
The territory of Gori has been populated since the early Bronze Age. According to medieval Georgian chronicles, the town of Gori was founded by King David IV (r. 1089–1125) who settled refugees from Armenia there. However, the fortress of Gori (Goris Tsikhe) appears to have been in use already in the 7th century, and archaeological evidence indicates the existence of an urban community in Classical Antiquity. In 1299, Gori was captured by the Alan tribesmen fleeing the Mongol conquest of their original homeland in the North Caucasus. The Georgian king George V recovered the town in 1320, pushing the Alans back over the Caucasus mountains. With the downfall of the medieval Georgian kingdom, Gori – strategically located at the crossroads of major transit routes – was frequently targeted by foreign invaders, and changed its masters on several occasions. It was first taken and sacked by Uzun Hassan of the Ak Koyunlu in 1477, followed by Tahmasp I of Persia in the mid 16th century. By the end of that century, Gori briefly passed to the Ottomans through the 1578–90 Ottoman–Persian War, and became their major outpost in Georgia until being recovered by the Georgians under Simon I of Kartli after heavy fighting in 1599. The town was once again garrisoned by the Persians under Shah Abbas I in 1614. Following successive occupations by the Ottomans (1723–35) and Persians (1735–40s), Gori returned to Georgian control under the kings Teimuraz II and Erekle II whose efforts helped to advance economy and culture in the town. Following the Russian annexation of Georgia, Gori was granted the status of a town within the Gori Uyezd of the Tiflis Governorate in 1801. It grew in size and population throughout the 19th century. A plan of 1824 shows the town on the hill slopes below the citadel, and a moat around it. The town was destroyed in the 1920 earthquake, and almost completely rebuilt in the Soviet period. An important industrial center in Soviet times, Gori suffered from an economic collapse and the outflow of the population during the years of a post Soviet crisis of the 1990s. Gori is close to the Georgian–Ossetian conflict zone. It is connected to breakaway South Ossetia's capital Tskhinvali via a railroad spur which has been defunct since the early 1990s. Since the 2000s, Georgia has increased the military infrastructure in and around the city. Thus, the Central Military Hospital was relocated from Tbilisi to Gori and re equipped in October 2006. On January 18, 2008, Georgia's second NATO standard base to accommodate the 1st Infantry Brigade (Georgia) of the Georgian Ground Forces was established at Gori. The Georgian Agrarian Science Academy Branch was established in the city in 1995; this became Sukhishvili University in 2003.
2008 жылғы қақтығыс
2008 жылғы Ресей-Грузия соғысында қала соғыстың басынан-ақ Ресей әуе күштерінің әуе шабуылына ұшырады. Әскери нысандар мен Гори қаласының тұрғын аудандарына бомба тасталды, нәтижесінде азаматтар жарақат алып, қаза болды. Human Rights Watch (HRW) Ресей күштері Гори маңындағы азаматтық аумақтарда шоғырлы бомбаларды (кластерлік бомбаларды) салған деп мәлімдеді. HRW мәліметінше, 12 тамызда Ресей күштері Гори қаласының орталығына шоғырлы бомба тастап, 11 бейбіт тұрғынды өлтіріп, ондаған адамды жарақаттады. Ресей әскери шенеуніктері соғыста шоғырлы оқ-дәрілерді қолданғанын жоққа шығарып, HRW-нің мәлімдемесін "жала жабу" деп атап, HRW-нің объективтілігіне күмән келтірді. Жергілікті тұрғындар мен HRW қызметкерлері жарылмаған "кішкентай бомбаларды" (бомба фрагменттерін) тапты. 11 тамызға дейін Грузияның әскери қызметкерлері, үкіметі және көптеген тұрғындары қаладан қашып кетті, содан кейін қала Ресей әскері және Оңтүстік Осетияның сепаратистік жасақтары тарапынан басылып алынып, оккупацияланды. HRW милицияны қалған азаматтық халыққа қарсы тонау, өрт қою, адам ұрлау және басқа да шабуылдар жасауда айыптады. Ресей және Оңтүстік Осетия күштері 2008 жылдың 22 тамызында қаладан шықты. Келесі күні Грузия армиясының бөлімдері Гориге қайта оралды. Дегенмен, Ресейдің бақылау-өткізу пункттері Гори маңында, сондай-ақ Абхазия және Оңтүстік Осетия шекараларындағы «буферлік аймақтар» деп аталатын жерлерде қалды.
In the 2008 Russo Georgian War, the town came under aerial attack by the Russian Air Force from the outset of the conflict. Military targets and residential districts of Gori were hit by the airstrikes, resulting in civilian injuries and deaths. Human Rights Watch (HRW) claimed that Russian forces had indiscriminately deployed cluster bombs in civilian areas around Gori. According to HRW, on August 12 Russian forces dropped cluster bombs in the centre of Gori, killing 11 civilians and wounding dozens more. Russian military officials deny using cluster munitions in the conflict, calling the HRW assertion "slanderous" and questioning the HRW's objectivity. Numerous unexploded "bomblets" have been found by locals and HRW employees. By August 11, Georgian military personnel, government, and most residents had fled the city, which was then captured and occupied by the Russian military and South Ossetian separatist militia. HRW accused the militia of unleashing a campaign of looting, arson, kidnapping and other attacks against the remaining civilian population. The Russian and South Ossetian forces withdrew from the city on August 22, 2008. The following day Units of the Georgian Army returned to Gori. However, Russian checkpoints remained near Gori as well as in so called buffer zones near the borders with Abkhazia and South Ossetia.
Көрнекті орындар
Гори және оның төңірегінде бірнеше маңызды мәдени және тарихи ескерткіштер орналасқан. Көптеген шетелдіктер үшін Гори, негізінен Иосиф Сталиннің туған жері ретінде белгілі болса да, грузин тарихында бұл қала ұзақ жылдардан бері қазіргі қаланың орталық бөлігіне қарай тік жардан салынған Гори бекінісімен байланысты. Тағы бір төбеде 18 ғасырға салынған Горижваридегі Әулие Георгий шіркеуі орналасқан, ол паломниктікке танымал орын. Танымал ежелгі тасқа қашалған Уплисцихе қаласы және 7 ғасырлық Атени Сиони шіркеуі Гориден көп алыс емес жерде жатыр. Сталиннің қаламен байланысын Гори қаласының орталығындағы Иосиф Сталин мұражайы және, соңғы уақытқа дейін, Гори қалалық әкімдігі алдындағы Сталин ескерткіші көрсетіп тұрды – бұл Никита Хрущевтің десталинизация бағдарламасынан құтылған сирек ескерткіштердің бірі. 1990 жылдары ескерткіш тәуелсіз Грузияда қырқыстарға себеп болды, бірақ бірнеше жыл бойы посткоммунистік үкімет Гори тұрғындарының тілегін қабылдап, мүсінді өзгеріссіз қалдырды. Ол 2010 жылдың 25 маусымында алынып тасталды. Дегенмен, 2012 жылдың 20 желтоқсанында Гори қалалық мәслихаты ескерткішті қайта орнатуға дауыс берді.
Gori and its environs house several notable cultural and historical landmarks. Although for many foreigners Gori is principally known as the birthplace of Joseph Stalin, in Georgian historical memory the city has long been associated with its citadel, the Gori Fortress, which is built on a cliffy hill overlooking the central part of the modern city. On another hill stands the 18th century St. George's church of Gorijvari, a popular place of pilgrimage. The famous ancient rock hewn town of Uplistsikhe and the 7th century Ateni Sioni Church are located not far from Gori. Stalin's association with the city is emphasized by the Joseph Stalin Museum in downtown Gori and, until recently, the Stalin monument in front of the Gori City Hall, one of the few such monuments to survive Nikita Khrushchev's de Stalinization program. The monument was a source of controversy in a newly independent Georgia in the 1990s, but for several years the post communist government acceded to the Gori citizens' request and left the statue untouched. It was ultimately removed on June 25, 2010. However, on 20 December 2012, the municipal assembly of Gori voted to reinstate the monument.