Кіріспе

Гори – Грузияның шығысындағы қала, Шида Картли облысының орталығы. Гори Грузияның халқы ең көп орналасқан бесінші қаласы. Оның аты грузин тіліндегі "гора" (გორა) сөзінен шыққан, яғни "қазаншұңқыр", "төбе" немесе "тау" деген мағынаны білдіреді. Бұл жерде ежелгі грек дәуірінен бері қоныс бар, Гори бекінісі кем дегенде 7 ғасырда салынған, ал 12 ғасырда қала мәртебесіне ие болған. Гори орта ғасырларда маңызды әскери бекініс болған және Грузияның шығыс және батыс бөліктерін байланыстыратын басты жолдың бойында орналасқандықтан стратегиялық маңыздылығын сақтап келеді. Тарихы барысында Гориге аймақтық державалар бірнеше рет шабуыл жасаған. Қала 2008 жылғы Ресей-Грузия соғысы кезінде Ресей әскерлерімен басылып алынды. Гори сонымен қатар Кеңес Одағының басшысы және саясаткері Иосиф Сталиннің, баллистикалық зымырандарды жобалаушы Александр Надирадзе мен философ Мераб Мамардашвилидің туған жері ретінде танымал.

Тарих

Гори аумағы ерте қола дәуірінен бері қоныстанған. Ортағасырлық грузин жылнамаларында айтылғандай, Гори қаласын Армениядан келген босқындарды қоныстандырған Давид IV патша (1089–1125 жылдары билеген) құрған. Дегенмен, Гори (Горис Цихе) бекінісі 7 ғасырда қолданылған болуы мүмкін, ал археологиялық мәліметтер классикалық антикалық дәуірде қалалық қоғамның болғанын көрсетеді. 1299 жылы Гориді Солтүстік Кавказдағы өздерінің туған жерін моңғолдар басып алғаннан қашқан алан тайпалары басып алды. 1320 жылы грузин патшасы Георгий V қаланы қайта басып алып, алан тайпаларын Кавказ тауларының ар жағына ығыстырды. Ортағасырлық грузин мемлекетінің құлауымен Гори – маңызды сауда жолдарының тоғысында орналасқандықтан – жиі шетелдік басқыншылардың шабуылына ұшырады және бірнеше рет билеушісі ауысты. 1477 жылы Гориді алғаш рет Ақ Қойлы тайпасының басшысы Ұзын Хасан басып алып, тонады, ал 16 ғасырдың ортасында Парсы патшасы Тахмасп I басып алды. Сол ғасырдың соңында Гори 1578–1590 жылдардағы Осман-Парсы соғысы кезінде қысқа мерзімге Осман империясының билігіне өтті және 1599 жылы қатаң шайқастардан кейін Картли патшасы Симон I басқарған грузиндер оны қайтарып алғанға дейін Парсының Грузиядағы маңызды бекінісіне айналды. 1614 жылы Гориге Парсы шахы Аббас I басқарған парсы әскері қайтадан гарнизон орналастырды. Османдықтардың (1723–1735 жылдары) және парсылардың (1735–1740 жылдары) кезекпен басып алуларынан кейін Гори Теймураз II және Ираклий II патшалардың басшылығымен грузиндердің бақылауына қайта оралды, олардың күш-жігері қаладағы экономика мен мәдениеттің дамуына көмектесті. Ресейдің Грузияны аннексиялауынан кейін Гориге 1801 жылы Тифлис губерниясының Гори уезінде қала мәртебесі берілді. 19 ғасыр бойы қаланың аумағы мен халқы өсті. 1824 жылғы жоспарда қала бекіністің төменгі беткейлерінде орналасқан және оның айналасында ор қазылған. 1920 жылғы жер сілкінісі қаланы қиратты, ал Кеңес кезеңінде толығымен қайта жаңартылды. Кеңес заманында маңызды өнеркәсіптік орталық болған Гори 1990 жылдардағы посткеңестік дағдарыс кезеңінде экономикалық құлдырау мен халықтың көшіп кетуінен зардап шекті. Гори Грузия-Осетия қақтығыс аймағына жақын орналасқан. Ол 1990 жылдардың басында тоқтатылған теміржол арқылы Оңтүстік Осетияның астанасы Цхинвалимен байланысты. 2000 жылдардан бастап Грузия қаланың және оның айналасындағы әскери инфрақұрылымын күшейтті. Осылайша, 2006 жылдың қазан айында Орталық әскери аурухана Тбилисиден Гориге көшіріліп, қайта жабдықталды. 2008 жылдың 18 қаңтарында Гориде Грузияның құрлық әскерлерінің 1-ші жаяу әскер бригадасын орналастыруға арналған Грузияның екінші НАТО стандартындағы базасы құрылды. 1995 жылы қалада Грузия аграрлық ғылым академиясының филиалы ашылды, ол 2003 жылы Сухишвили университетіне айналды.

2008 жылғы қақтығыс

2008 жылғы Ресей-Грузия соғысында қала соғыстың басынан-ақ Ресей әуе күштерінің әуе шабуылына ұшырады. Әскери нысандар мен Гори қаласының тұрғын аудандарына бомба тасталды, нәтижесінде азаматтар жарақат алып, қаза болды. Human Rights Watch (HRW) Ресей күштері Гори маңындағы азаматтық аумақтарда шоғырлы бомбаларды (кластерлік бомбаларды) салған деп мәлімдеді. HRW мәліметінше, 12 тамызда Ресей күштері Гори қаласының орталығына шоғырлы бомба тастап, 11 бейбіт тұрғынды өлтіріп, ондаған адамды жарақаттады. Ресей әскери шенеуніктері соғыста шоғырлы оқ-дәрілерді қолданғанын жоққа шығарып, HRW-нің мәлімдемесін "жала жабу" деп атап, HRW-нің объективтілігіне күмән келтірді. Жергілікті тұрғындар мен HRW қызметкерлері жарылмаған "кішкентай бомбаларды" (бомба фрагменттерін) тапты. 11 тамызға дейін Грузияның әскери қызметкерлері, үкіметі және көптеген тұрғындары қаладан қашып кетті, содан кейін қала Ресей әскері және Оңтүстік Осетияның сепаратистік жасақтары тарапынан басылып алынып, оккупацияланды. HRW милицияны қалған азаматтық халыққа қарсы тонау, өрт қою, адам ұрлау және басқа да шабуылдар жасауда айыптады. Ресей және Оңтүстік Осетия күштері 2008 жылдың 22 тамызында қаладан шықты. Келесі күні Грузия армиясының бөлімдері Гориге қайта оралды. Дегенмен, Ресейдің бақылау-өткізу пункттері Гори маңында, сондай-ақ Абхазия және Оңтүстік Осетия шекараларындағы «буферлік аймақтар» деп аталатын жерлерде қалды.

Көрнекті орындар

Гори және оның төңірегінде бірнеше маңызды мәдени және тарихи ескерткіштер орналасқан. Көптеген шетелдіктер үшін Гори, негізінен Иосиф Сталиннің туған жері ретінде белгілі болса да, грузин тарихында бұл қала ұзақ жылдардан бері қазіргі қаланың орталық бөлігіне қарай тік жардан салынған Гори бекінісімен байланысты. Тағы бір төбеде 18 ғасырға салынған Горижваридегі Әулие Георгий шіркеуі орналасқан, ол паломниктікке танымал орын. Танымал ежелгі тасқа қашалған Уплисцихе қаласы және 7 ғасырлық Атени Сиони шіркеуі Гориден көп алыс емес жерде жатыр. Сталиннің қаламен байланысын Гори қаласының орталығындағы Иосиф Сталин мұражайы және, соңғы уақытқа дейін, Гори қалалық әкімдігі алдындағы Сталин ескерткіші көрсетіп тұрды – бұл Никита Хрущевтің десталинизация бағдарламасынан құтылған сирек ескерткіштердің бірі. 1990 жылдары ескерткіш тәуелсіз Грузияда қырқыстарға себеп болды, бірақ бірнеше жыл бойы посткоммунистік үкімет Гори тұрғындарының тілегін қабылдап, мүсінді өзгеріссіз қалдырды. Ол 2010 жылдың 25 маусымында алынып тасталды. Дегенмен, 2012 жылдың 20 желтоқсанында Гори қалалық мәслихаты ескерткішті қайта орнатуға дауыс берді.