Кіріспе

Кутаиси (/k//uː/'/t//aɪ//s//iː/ kooTIEsee, ) – әлемдегі үздіксіз қоныстанған ең көне қалалардың бірі және Тбилиси мен Батумиден кейін Грузиядағы үшінші ең халқы көп қала. Тбилисидің батысында, Риони өзенінің жағасында орналасқан, ол Батыс Имеретия аймағының орталығы. Тарихи тұрғыдан Грузияның маңызды қалаларының бірі болып табылады, Орта ғасырларда Колхиданың саяси орталығы ретінде, Абхазия және Грузия Корольдігінің астанасы және кейіннен Имеретия Корольдігінің астанасы қызметін атқарды. 2012 жылдың қазанынан 2018 жылдың желтоқсанына дейін Кутаиси Грузия үкіметін орталықтан шығару мақсатында Грузия Парламентінің орналасқан жері болды.

Тарих

Археологиялық деректерге сүйенсек, қала б.з.б. VI-V ғасырларда Колхидтің астанасы болған. Аполлоний Родийдің "Аргонавтика" грек эпопеясында Ясон мен аргонавттардың Колхидаға жасаған сапары туралы айтылады, онда автор Кутаисиді олардың соңғы бағыты және Эет патшасының резиденциясы деп есептеген. Кейіннен, арабтардың қысқа мерзімдік басып алуына дейін қала Лазика патшалығының астанасы болды. 736 жылы абхаздар, лаз және ибериялық одақтастарымен бірлесіп, батыс Грузияға жасалған араб шабуылын тойтарды. 786 жылы Леон II Византиядан толық тәуелсіздік алып, астанасын Кутаисиге көшірді, осылайша Лазика мен Абасгияны династиялық одақ арқылы біріктірді. Бұл одақ 11 ғасырда Грузия монархиясының бірігуіне әкелді. 1008 жылдан 1122 жылға дейін Кутаиси Біріккен Грузия Корольдігінің астанасы болды, ал 15 ғасырдан 1810 жылға дейін Имеретия Корольдігінің астанасы болды. 1508 жылы қала Осман империясының сұлтаны Баязид II-нің ұлы Селім I тарапынан басып алынды. 17 ғасырда Имеретия патшалары Осман империясынан тәуелсіздік алу үшін Ресей империясынан көмек сұрады. Бірақ Ресей Түркиямен қарым-қатынасты нашарлатпақ болғандықтан, барлық тілектері қабылданбады. Тек Екатерина II билік құрған 1768 жылы генерал Готлиб Генрих Тотлебеннің әскері Грузия патшасы Ираклий II әскеріне қосылды. Ираклий Ресейдің көмегімен Осман империясының иелігіндегі оңтүстік Грузия жерлерін қайта басып алуды жоспарлады. 1770 жылдың 6 тамызында Тотлебен Имеретия патшасы Соломон I-ге астанасы Кутаисиді қайтаруға көмектесті. Соңында, орыс-түрік соғыстары 1810 жылы Ресей империясының Имеретия Корольдігін аннексиялауымен аяқталды. Қала Кутаиси уезінің және Батыс Грузияның көп бөлігін қамтитын Кутаиси губернаторлығының әкімшілік орталығы болды. 1879 жылдың наурыз айында қалада бүкіл Ресей империясының назарын аударған қанға басылған жала жабу ісі бойынша сот өтті. Саххередегі тоғыз грузин яхудиі христиан қызын өлтіріп, оның қанын еврей діни мақсаттары үшін пайдаланды деген жалған айып тағылды. Кутаиси 1991 жылдың 9 сәуірінде Грузия тәуелсіздік алғанға дейін маңызды өнеркәсіптік орталық болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін ел экономикасы құлдырап, Кутаиси тұрғындарының көп бөлігі шетелде жұмыс іздеуге мәжбүр болды. Қалған халықтың арасында ұсақ сауда кең таралған. 2011 жылы Грузия президенті Михаил Саакашвили парламентті Кутаисиге көшіру туралы конституциялық түзетуге қол қойды. 2012 жылдың 26 мамырында Саакашвили Кутаисидегі жаңа Парламент ғимаратын ашып берді. Бұл билікті орталықтан тыс жерлерге тарату және саяси басқаруды Абхазияға жақындату мақсатымен жасалды, бірақ бұл заң шығарушы органның мәртебесін төмендету және жаңа ғимарат орнында бұрынғы Кеңес соғысының ескерткішін бұзу ретінде сынға ұшырады. Грузин арманының келесі үкіметі парламентті 2019 жылдың қаңтарынан бастап Тбилисиге қайта көшіру туралы жаңа конституцияны қабылдады.

Көрнекті орындар

Бұл қаланың ең танымал жері – 11-ші ғасырдың басында Грузия патшасы Баграт III салған Баграт соборы. Қаладан бірнеше шақырым шығысқа қарай орналасқан Гелати монастыры ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген. Грузиядағы танымал шіркеулердің бірі – Моцамета монастыры. Ол екі қасиетті кісі, ағайынды Давид пен Константиннің есімімен аталады. Олар Маргвети әмірлері болған және 8-ші ғасырда араб шапқыншыларынан шейіт болды. Шіркеулерден басқа, қызықты орындар да бар: динозаврлардың іздерін көруге болатын Сатаплия үңгірі; грузин монархтарының резиденцияларының бірі болған Гегути сарайының қираған қалдықтары; "Окрос Чардахи" – грузин патшаларының сарайы; көптеген белгілі тұлғалардың жерленген жері – Пантеон; 1885 жылы салынған Кутаиси синагогасы.

География

Кутаиси Риони өзенінің екі жағасында орналасқан. Қала теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Шығыс және солтүстік-шығыс жағынан Кутаисиді Солтүстік Имеретияның алдындағы төбелері, солтүстік жағынан Самгурали жотасы, ал батыс және оңтүстік жағынан Колхис жазығы шектес.

Бейнелеу

Кутаиси солтүстік-шығыста және солтүстік-батыста жапырақты ормандармен қоршалған. Қаланың төмен жатқан шеттері көбінесе ауыл шаруашылығымен жабылған. Қала орталығында көптеген бақтар бар, көшелері биік, жасыл жапырақты ағаштармен толы. Көктемде, жақын маңдағы тауларда қар еріген кезде, қаланың ортасымен өтетін Риони өзенінің күркіреген дауылды ағысы жағалаудан шалқап естіледі.

Климат

Кутаисиде ылғалды субтропикалық климат (Cfa) басым, күзгі және қысқы айларда жағалауға қарай/муссондық ағын (Колхис жазығына тән) анық байқалады. Жазда ауа райы көбінесе ыстық, ал қыста ылғалды және салқын болады. Қаладағы орташа жылдық температура 14,8 °C (59 °F) құрайды. Қаңтар – ең суық ай, орташа температурасы 5,4 °C (42 °F), ал тамыз – ең ыстық ай, орташа температурасы 24,7 °C (76 °F). Ең төменгі тіркелген температура және ең жоғары температура 43,1 °C (110 °F) – 2000 жылдың 30 шілдесінде тіркелген.

Халық саны

+ Кутаисидің тарихи халқы мен этникалық құрамы
Жыл Грузиялықтар Еврейлер Армениялықтар Орыстар Басқалар Жалпы
1886 15,200 67,1% 2,788 12,3% 2,320 10,2% 1,526 6,7% 22,643
1897 22,017 67,8% 3,419 10,5% 1,264 3,9% 3,684 11,3% 32,476
1916 33,843 58,2% 10,479 18,0% 1,845 3,2% 10,975 18,9% 1,009 1,7% 58,151
1926 39,871 82,7% 4,738 9,8% 830 1,7% 890 1,8% 48,196
1939 59,612 76,9% 6,986 4,7% 977 1,3% 8,753 11,3% 77,515
1959 96,614 75,4% 581 0,5% 1,614 1,3% 16,213 12,6% 128,203
1970 160,937
1979 194,297
1989 234,870
2002 181,465 97,6% 613 0,3% 2,223 1,2% 1,664 0,9% 185,965
2014 146,153 99,00% 60 0,04% 127 0,09% 533 0,36% 762 0,52% 147,635
2023 130,411

Экономика

Кутаиси дәстүрлі түрде Грузияның маңызды өнеркәсіптік орталығы болды, бірақ Кеңес Одағының тарауынан кейін ескі өндіріс желілерінің көпшілігі жұмысын тоқтатты немесе қызмет көлемін айтарлықтай қысқартуға мәжбүр болды. Дегенмен, қала Ірі Имеретия аймағының маңызды аймақтық орталығы болып қала береді, айналасындағы ауылдық жерлер үшін сауда орталығы қызметін атқарады. Соңғы жылдары қалаға түрлі көпұлтты корпорациялардан инвестиция тарту үдей бастады. 1945 жылы құрылған Автомеханикалық зауыт Кутаисиде орналасқан. Кутаисиде екі еркін өнеркәсіп аймағы бар: Кутаиси еркін өнеркәсіп аймағы (Kutaisi FIZ) және Хуалинг еркін өнеркәсіп аймағы (Hualing FIZ). Кутаиси FIZ 2009 жылы құрылды, бұл бастама Египетте орналасқан үй техникасын өндіруші Fresh Electric компаниясына тиесілі. Хуалинг FIZ 2015 жылдан бері жұмыс істейді және ағаш және тас өңдеу, жиһаз және матрац өндірісі, сондай-ақ металл конструкцияларға маманданған. Екі еркін өнеркәсіп аймағы да инвесторларға салық жеңілдіктері және сауда кедергілерін азайту сияқты көптеген артықшылықтар ұсынады. Осы жылы Changan Automobile компаниясы Кутаисиде жылына 40 000 автомобиль өндіретін электрлік автомобиль зауытын салу жоспарларын жариялады. Компания жыл сайын Еуропалық Одаққа шамамен 20 000 автомобиль экспорттауды көздеп отыр. Зауытта шамамен 3 000 адам жұмыс істейтін болады.