Кіріспе
Тейнмут – Англияның Девон графтығындағы теңіз жағалауындағы қала, балық аулау порты және азаматтық округ. Ол Тейн өзенінің сағасының солтүстік жағалауында, Эксетерден оңтүстікке қарай 12 миль (19 км) жерде орналасқан. 2011 жылғы халық санауы бойынша қалада 14 749 адам тұрады. 1800 жылдардан бастап қала Ньюфаундленд трескасы индустриясымен байланысты балық аулау портынан георгиан дәуірінде танымал демалыс орнына дейін қарқынды өсті. 1846 жылы Оңтүстік Девон темір жолы ашылғаннан кейін одан әрі кеңейді. Бүгінде оның порты әлі де жұмыс істейді және қала теңіз жағасындағы және күндізгі саяхаттарға арналған танымал демалыс орны болып табылады.
Teignmouth ('/t//ɪ//n//m//ə//θ/ TINməth) is a seaside town, fishing port and civil parish in the English county of Devon. It is on the north bank of the estuary mouth of the River Teign, about 12 mile (19 km) south of Exeter. The town had a population of 14,749 at the 2011 census. From the 1800s onwards, the town grew rapidly in size from a fishing port associated with the Newfoundland cod industry to a fashionable resort of some note in Georgian times; there was further expansion after the opening of the South Devon Railway in 1846. Today, its port still operates and the town remains a popular seaside and day trip holiday location.
Порт
Тейнмут порты 13 ғасырдан бері сақталып келеді, көбінесе саз, ағаш және дәнді өңдейді. Ескі кемежай 18 ғасырдың ортасында лорд Клиффордтан жалға алынған жерге салынған. 1792 жылы Джеймс Темплердің Стовер каналын ашуы, Ньютон-Абботтың солтүстігіндегі кендерден сазды оңай тасымалдауға мүмкіндік берді, бұл портты дамытты. Баржалар канал бойымен жүріп, өзен сағасы арқылы портқа жетті. 1820 жылға қарай бұл сауда Дартмурдың Хейтор маңындағы карьерлерден алынған гранитпен толықтырылды, ол Стовер каналымен байланысқан ерекше гранит тасымалдау жолы – Хейтор гранит трамвайы арқылы тасымалданды. Жаңа Лондон көпірін салуға қажетті гранит осы жолмен жеткізілді және 1821–1825 жылдары Джеймстің ұлы Жорж Темплер салған Жаңа кемежайдан жіберілді. 1850 жылы Ескі кемежай Жорж Хеннетке сатылып, оның сауда желісінің орталығы болды. Ол өткен жылы Оңтүстік Девон темір жолымен байланысты. 1852 жылға дейін Тейнмут заң жүзінде Эксетер портының бір бөлігі болды. Сол жылдың қыркүйек айында, көп жылдық күрестен кейін (соңғысы Жорж Хеннеттің басшылығымен), Қазыналықтың лорд комиссарлары Тейнмуттың тәуелсіз болуына келісті, бұл үлкен қуанышқа себеп болды. Тейнмут 17 ғасырдан бері кеме жасау дәстүрімен танымал. 19 ғасырдың басында Тейнмут қаласында үш кеме жасау шеберханасы, ал оның қарсы жағындағы Шалдон мен Рингморда үш кеме жасау шеберханасы болды. 20 ғасырдың басында бұл сала төмендеді, бірақ 1921 жылы Морган Джайлс соңғы тасталған кеме жасау шеберханасын сатып алып, салаға жаңа серпіліс берді. Оның шеберханасы ірі жұмыс берушіге айналды, бейбіт уақытта демалыс кемелерін, ал екінші дүниежүзілік соғыс кезінде торпедалық қайықтар сияқты кішкентай кемелерді жасады. 1968 жылы Дональд Кроухерстің әлемді айналып өту әрекетінен кейін көп ұзамай кәсіпорны жабылды. Кеме қақтырысқан балықшылар мен теңізшілердің Корольдік қайырымдылық қоғамы 1851 жылы Тейнмутқа құтқару қайығын жіберіп, оны Кеден үйіне жақын жағалаудағы қайық үйінде сақтады. 1854 жылы қоғам өзінің құтқару қайықтарын Корольдік ұлттық құтқару қайықтары институтына (RNLI) тапсырды. "Ден" портына қарап тұрған есіктері бар жаңа қайық үйі 1940 жылға дейін пайдаланылды. Елу жылдық үзілістен кейін, 1990 жылдың 3 қарашасында RNLI Тейнмут құтқару қайығы стансасын жағалаудағы құтқару қайығымен қайта ашты. Тейнмуттың маяғы 1845 жылы кемелерді портқа бағыттау үшін салынды.
Шалдон көпірі
Бастапқы көпір Тейнимут пен Шалдон көпір компаниясына тиесілі болды және 1827 жылдың 8 маусымында ашылды. Оның 34 ағаш аркасы бар, ұзындығы 1671 фут (509 метр) болды, сол кезде Англиядағы ең ұзын ағаш көпір осы еді. Оның екі шетінде де едәуір ұзындықтағы тіреу қабырғалары болды, ал Тейнимут жағында желкенді кемелердің сағадан өтуіне мүмкіндік беретін айналмалы көпір орнатылған. Оның құрылысы шамамен 19 000 фунт стерлингке тұрды, бірақ қажетті Парламент актісі мен ескі паромдық құқықтарды сатып алуға кеткен шығындардан жалпы шығын шамамен 26 000 фунт стерлингке жетті. Көпірдің екі жағына да жол ақысын алуға арналған үйлер салынды, және Тейнимут жағындағы үй бүгінге дейін сақталған. Он бір жыл өткен соң, 1838 жылдың 27 маусымында көпірдің орталық аркалары құлады, себебі ағаштарды кеме құрттары жеп қойған. Көпір қайтадан ағаштан салынды және 1840 жылы қайта ашылды, бірақ 1893 жылы ол қайтадан ішінара құлады. 1948 жылдың 28 қазанында Девон округі кеңесі көпірді Шалдон көпір компаниясынан 92 020 фунт стерлингке сатып алды, содан кейін жол ақысы алынып тасталды. 1998 жылы көпірдің күрделі құрылымдық ақаулары бар екендігі анықталды және оны түзету жұмыстары 2002 жылға дейін жалғасты, көпір сол кезеңде ашық күйінде болды. 2016 жылдың ақпан айында Девон округі кеңесі көпірдің жылжымалы, көтеру бөлігі 2016 жылдың соңында алғаш рет 2002 жылдан бері көтерілетінін хабарлады. Бұл, құрылысқа рұқсат берген заңдағы талапты орындау мақсатында жасалды, ол ашылатын бөлімнің күтілімін талап етті.
Тарих
Изамбард Кингдом Брунелл салған желі Оңтүстік Девон темір жолының теңіз қабырғасы бойымен өтеді, ол Тейнмут пен Даулиш Уоррен арасында бірнеше шақырымға созылған, теңіз бен жартастар арасындағы тас үйіндісі болып табылады. Бұл желі бастапқыда кең табанды және атмосфералық жүйемен жұмыс істеді, вакуум жасау үшін бір-бірінен белгілі бір арақашықтықта бу сорғы станциялары орналастырылған. Бірқатар себептерге байланысты ол сәтті болмады және қалыпты бу локомотивтеріне ауыстырылды. Атмосфералық теміржол құбырларының пайдасыз бөліктері Тейнмуттың барлық жерінде дренаж жүйесі ретінде қолданылды; біреуі Вудвей-Лейндегі жол жиегінде, Вудвей Хаусының жанында орнатылды. Судың қозғалысының күші соншалық болды, теңіз қабырғасы мен теміржол бойындағы шамамен бір тонна салмақты үлкен тас қаптамалар тығырық сияқты лақтырылды | Illustrated London News, 1859|. 1852 жылдың желтоқсанында қаланың шығысынан жартастан үлкен құлау теміржолды төрт күнге жабуға себеп болды; ал 1855 және 1859 жылдары теңіз Тейнмуттан өтетін желіні бұзды. Одан бері жартастардан құлаулар мен теңіздің бұзуы, әсіресе қыс айларында көптеген жабылулар болды. 2010 жылы теңіз қабырғаларын және іргелес жағалауларды күтіп ұстауға Network Rail компаниясы жылына шамамен 500 000 фунт стерлинг жұмсады. 1936 жылы Ұлы Батыс темір жолы Экминстер мен Бишопстейнтон арасындағы ішкі бағытты, сондай-ақ Даулиш Уорренге жақын жерден басталатын қысқа бағытты зерттеді; алайда, Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы осы жобаларды тоқтатты.
География
Қала Тейнь өзенінің сағасының солтүстік жағалауында, А379 жағалау жолының, Ньютон-Абботқа дейінгі А381 жолының және Холдондағы А380-ге дейін көтеріліп, содан әрі М5 жолына жалғасатын B3192 жолының қиылысында орналасқан. Тейнмут, өзен сағасындағы жолаушылар пароммен және өзеннің жоғарырақ бөлігіндегі көпірмен қарама-қарсы жағалаудағы Шалдон ауылымен байланысты. Шалдон жағындағы "Несс" деп аталатын қызыл құмтас мүйісі теңізден қаланың ең танымал символы болып табылады. Гавань аймағында "Салти" деп аталатын шағын, тегіс арал болған, ол денені қазу арқылы жасалған, бірақ кеме жүру үшін басты арнаның табиғи тазаруын жақсарту мақсатында соңғы жылдары тегістелген. Бұл нәтижесінде, теңіз құстары мен моллюсктерді жинаушылар жиі келетін үлкен тасқын құмды жағалау қалды. Жергілікті тұрғындар әлі де лосось ауларын қолданады, әсіресе Шалдон көпірінің жанында. Сағасы арқылы өтетін өзеннің мөлшеріне қарағанда тым үлкен көрінеді, бұл әсіресе төмен су кезінде байқалады, себебі бұл соңғы мұз дәуірінен кейін теңіз деңгейінің салыстырмалы түрде көтерілуінен пайда болған суға батқан аңғар.
Климат
Тейнмут Англияның оңтүстік-батысындағы Девон жартыаралының жағалауында орналасқан. Онда теңіздік климат қоңыл. Англияның оңтүстік-батысында басым жел батыстан соғады. Тейнмут Дартмурдың шығысында, жаңбырдан қорғалған аймақта жатыр, орташа температурасы 3°C (5°F) жоғары және Дартмурдағы Принстаунға қарағанда жауын-шашын 43%-дан азырақ болады. Бұл қала Девонның оңтүстік-батыс жағалауындағы Плимут қаласымен салыстырғанда жылына аз жауын алады. Теңізге жақындығының арқасында Тейнмуттың қысы суық, аяз бен қар аз, ал жазда оңтүстік Англияның ішкі аймақтарына қарағанда сәл салқын болады. Қаңтар әдетте Ұлыбританиядағы ең суық ай, бірақ теңіз температурасы әдетте ақпан айының соңында ең төменгі деңгейге жетеді, бұл Тейнмуттың климатына әсер етеді және ақпанды ең суық айға айналдырады. Тейнмут қаласындағы алғашқы аяз әдетте қарашаның соңында немесе желтоқсанның басында болады, ал Англияның орталық аймақтарында кейде қыркүйек айында да аяз түседі.
Ғимараттар
1826 жылы Эксетерлік Эндрю Патей салған «Ден Крессент» және оның орталық жиналыс залдары бүгінге дейін салыстырмалы түрде өзгеріссіз сақталған. Ғимарат жылдар бойы театр, би залы, конференц-орталық және бильярд залы ретінде пайдаланылды. 1934 жылы ол «Ривьера» кинотеатрына айналдырылды және 2000 жылға дейін солай жұмыс істеді; ғимараттың бір бөлігі қазір пәтерлерге бейімделген. 2016 жылы «Марс Хилл» шіркеуі тарихи залды кинотеатр және музыка мен өнер орталығы ретінде қайта жаңғырту мақсатымен жалға алды. Архангел Михаил шіркеуі қаланың шығысында орналасқан. 1864 жылы Генри Вудэйер салған, Даулишке қарайтын жолдағы Сент-Схоластика аббаттығы (қазір пәтерлерге айналдырылған) – көрнекті готикалық жаңғыру үлгісіндегі ғимарат, ал сол жолдағы Рим-католик шіркеуі – хансом экипажын ойлап тапқан Джозеф Хансомның соңғы туындысы. Бүгінде пабтардың қатарында Тейгн көшесіндегі «Blue Anchor Inn» және Нортумберленд Плейсіндегі «Devon Arms» бар. Өзен жағасында маусымдық және тұрақты жағажай шатырлары орналасқан, олардың бірі (қазір қалалық мұражайға көшірілген) дөңгелектері жоқ грузин суға түсу машинасы болған. Бұл шатырлар соңғы жылдары үлкен танымалдыққа ие болып, қазір 100 000 фунт стерлингке жуық сомаға сатылуда. Тейнмут және Шалдон мұражайы 2011 жылы аяқталды. Ол 18 ғасырлық мұражай ғимаратының сәулеттік жағынан ерекше кеңейтілген бөлігін құрайды, жаңа шатыр террасасы қалаға қарап тұр, шыны бұрышы және қоғамдық орталық бар. Экспонаттардың арасында қалпына келтірілген суға түсу машинасы, «Church Rock» кемесінен табылған артефакттар (мысалы, зеңбіректер), жақын орналасқан Холдон әуежайынан әкелінген заттар, сондай-ақ «The Beatles» тобының қалаға келген видеожазбалары мен 2009 жылғы «Muse» тобының қайта оралу концерттері бар. Жаңа ғимараттың құны шамамен 1,1 миллион фунт стерлингке бағаланды және лотерея, Ұлыбритания үкіметінің қаржыландыруы, жергілікті грант берушілер мен Девон округі кеңесі сияқты басқа да көздердің қаржылық көмегімен үлкен қоғамдық жинау шаралары арқасында іске асырылды. «Church Rock» кемесінің құлауы 16 ғасырлық кеме орнында Зуанне Альбергетти зеңбірегінің табылуымен және одан әрі жаңа жаңалықтармен анықталды. Қаланың ең жаңа қоғамдық ғимараты – «Pavilions Teignmouth», 2016 жылдың сәуір айында ашылған «Ден» ауданындағы қоғамдық өнер және кәсіпкерлік орталығы.
21 ғасыр
2005 жылдың 27 шілдесінде Тейнимут Девонның алғашқы «Әділ сауда» қаласы мәртебесін алды. Сондай-ақ 2005 жылы қалалық, аудандық және округтік кеңестермен бірлесіп, Тейнимутты жаңғырту жобасы 2015 жылға дейін шешілуі тиіс мәселелерді анықтаған стратегиялық жоспар жариялады. Аталған мәселелердің ішінде сапалы туризмді дамыту, қалаға су тасқынының қаупін азайту және қолжетімді баспанамен қамтамасыз ету кіреді. 2010 жылдың мамыр айында Тейнбридж аудандық кеңесі «Тейнимут үшін көзқарас» жоспарын талқылауға ұсынды. Бұл жоспар қаланың 21 жаңғырту жобасынан тұрды. 2010 жылдың шілдесінде теңіз жағасында скейтпарк ашылды және 2012 жылдың қазан айында Балық портында су тасқынынан қорғану құрылыстары аяқталды. «Мерси» (Colin Firth пен Rachel Weisz қатысқан) және «Пресс для времени» (Norman Wisdom қатысқан) атты екі фильм Тейнимут қаласында көптеген түсірілімдерді жүргізді.
Туризм
Тейнимут өзінің ең гүлденген кезеңінен кейін азайып кеткенімен, әлі де көптеген демалыс шегушілерді, әсіресе бір күндік саяхатшыларды қабылдайды. Ол француз қаласы Перрос-Гирекпен қаластық байланыс орнатқан. Теңіз жағажайынан және ойын-сауық автоматтары мен серуендері бар Тейнимут пирсінен басқа, жағажай Тейн өзенінің бастауындағы теңіз жағажайын қамтиды, ол көбінесе «Артқы жағажай» (Бэк-Бэч) деп аталады (осы жағажай бөлігінде жыл бойы иттерге рұқсат етіледі), сағаға қарай, көптеген жеке кемелердің тоқтау орны бар портқа қарап тұрады және саға арқылы Дартмурға көрініс ашылады. Дартмурдағы Хейтор мен Шалдон арасында 18 миль (29 км) ұзындығындағы, белгіленген «Темплер жолы» салынған. Бұл жол Джордж Темплердің граниттік трамвай жолының, оның әкесі Джеймстің Стовер каналының және соңында Тейнмут сағасының бойымен өтеді. 2005 жылы Ньюфаундлендтен келген Фергус О'Бирн мен Джим Пейн сол жылғы фестивальдің «басты» суретшілері болды, ол қаланың осы аймақпен байланысын тойлады. Бұл қалаға келетін туристерге таныстыру мақсатында жасалды. 2018 жылдан бері Тейнимут жыл сайынғы «Тейн Шэнти» фестивалін өткізеді, бұл теңізшілер әндеріне баса назар аударатын халықтық музыка фестивалі, 2021 жылы 40-тан астам топ өнер көрсетті.
Мектептер
Тейнимут қауымдастық мектебі (бұрын Тейнимут орта мектебі, содан кейін Тейнимут қауымдастық колледжі) – жергілікті орта мектеп, құрамында жоғарғы сыныптар бар. 1979 жылы Тейнимут гимназиясы мен Тейнимут орта заманауи мектебінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Жақында бұл мектеп Инвертейн қауымдастық балабақшасы мен бастауыш мектебімен қосылып, Тейнимут қауымдастық мектебін (ТКШ) құрады. Басқа орта мектептердің қатарында тәуелсіз Троица мектебі (дайындау бөлімі және пансионы бар), бұрын Нотр-Дам монастырі деп аталған. Бастауыш мектептерге діни бағыты жоқ Хейзелдаун және Католик мектебі – Our Lady және St Patrick кіреді.
Медиа
Жергілікті телеарналар BBC South West және ITV West Country арқылы көрсетіледі. Телесигналдар Beacon Hill және Stockland Hill телемұнараларынан, сондай-ақ қаланың қай бөлігінде (Teignmouth және Coombe) орналасқандығына байланысты екі жергілікті қайталағыштан алынады. Жергілікті радиостанциялар: BBC Radio Devon 104.3 FM, Heart West 96.4 және 103 FM, Greatest Hits Radio Devon 105.5 FM, Radio Exe 107.3 FM және 106.4 FM жиілігінде хабар тарататын East Devon Radio қауымдық радиостанциясы. Қалаға жергілікті газет – Teignmouth Post, Mid Devon Advertiser газетінің жұма күндері жарық көретін қосымша басылымы қызмет көрсетеді.
Спорт
Қала Тейнимут АФК-нің үйі болып табылады, оның бірінші командасы қазіргі уақытта Оңтүстік-Батыс жартылай арал лигасынде ойнайды, ал резервтер Оңтүстік Девон лигасының екінші дивизионында ойнайды. Қала сонымен қатар Тейнимут R.F.C. үйі болып табылады, 1st XV Оңтүстік-Батыс 1 лигасынде ойнайды. Теңіз жағасында орналасқан Ден Боулинг Клубы Тейнимут ашық боулз турнирінің өтетін орны. Тейнимут шотокан каратэ клубы 1984 жылы құрылған және аптасына екі рет Тейнимут мұралық орталығында және Тейнимут павильонында жаттығулар өткізеді. Теңіз жағасында Тейнимут Лидосы бар, ол ашық ауадағы жылытылатын жүзу бассейні. Бұл Тейнибридж аудандық кеңесі басқаратын төрт ашық бассейннің бірі. Қалғандары Бакфастли, Эшбертон және Баклендте орналасқан. Тейнимут қаласында Ұлыбританиядағы ең ірі гребті қайық клубы – River Teign Rowing club орналасқан, шамамен 400 мүшесі бар. Клуб халықаралық деңгейде Корнуолл пилоттық гигтерімен, жергілікті сейн қайықтарымен жарысады және ұлттық деңгейде Sea Skiffs және Sculls жарыстарында қатысады. Клуб мүшелері жақында Ресейге дейін барып жарысқа қатысқан. Teign Corinthian Yacht Club 1886 жылы құрылған, желкенді қайықтар, яхталар және моторлы қайықтар үшін жарыстар мен оқу курстарын ұйымдастырады. Оның екі орталығы бар: 1995 жылы салынған Тейнимут теңіз жағасындағы клуб үйі және Кумбе Селлерс өзенінің сағасындағы қайықтар тұрағы, онда 2020 жылы жаңа клуб үйі салынып аяқталды.
Өнер мен әдебиетте
Летиция Элизабет Лэндонның «Тейгнмут аңызы» атты поэтикалық иллюстрациясы, 1834 жылы шыққан Фишердің суретханалық жинағында Томас Аллом салған Тейгнмут көрінісінің гравюрасымен бірге жарияланған.