Кіріспе

Дания Корольдігінің сот жүйесі

Дания соттары (Danmarks Domstole) – Дания Корольдігінің жалпы сот жүйесі. Данияның соттары ұйымдық бірлік ретінде 2007 жылғы 1 қаңтарда күшіне енген Полиция және сот жүйесін реформалау туралы заңмен (Politi og Domstolsreformen) құрылды, бұл заң сот жүйесін де маңызды түрде реформалады, мысалы, жоғары соттардың алғашқы юрисдикциясы алынып тасталды және жаңа қазылар алқасы жүйесі енгізілді. Данияның соттары жалпы соттардан тұрады: Жоғарғы сот (Højesteret), үш жоғары сот: Батыс жоғары соты (Vestre Landsret), Шығыс жоғары соты (Østre Landsret), Гренландия жоғары соты (Grønlands Landsret), Теңіз және сауда соты (Sø og Handelsretten), Мүліктік тіркеу соты (Tinglysningsretten), айыптау және қайта қарау арнайы соты (Den Særlige Klageret), 24 аудандық сот, Фарер аралдары соты, Гренландиядағы сот және төрт Гренландиялық аудандық сот. Дания соттарының құрамына сондай-ақ үш кеңес кіреді: Апелляцияға рұқсат беру кеңесі (Processbevillingsnævnet), қосымша жұмыспен қамту кеңесі және сот тағайындау кеңесі. Ақырында, Дания сот әкімшілігі бүкіл ұйымның бірлескен басқаруын жүзеге асырады. Гренландия мен Фарер аралдарындағы соттар Дания соттарының жартылай тәуелсіз бөлімдерін құрайды және олар бөлек, бірақ көбінесе ұқсас процессуалдық кодекстермен басқарылады. Дания соттарының жалпы сот жүйесінен және бірлескен әкімшілік аясынан тыс, жеке еңбек дауларын қарау үшін арнайы сот жүйесі және сотқа ұқсас бірқатар органдар бар, олардың кейбіреулері сот бақылауынан босатылған.

Соттар

Дания Конституциясының 3-бабына сәйкес, барлық сот билігі сот органдарына жүктеледі. Конституция сонымен қатар тек соттың судьялары ғана үкім шығаруға құқылы екенін, ал парламенттік комиссиялар тек тергеу жүргізе алатынын қарастырады. Данияның сот жүйесі бірыңғай құрылымға негізделген, онда ешқандай арнайы немесе конституциялық соттар жоқ, сондай-ақ соттардың ішінде ресми бөлімдер де қарастырылмаған. Ереже ретінде, барлық соттар азаматтық, еңбек, әкімшілік, конституциялық құқық және қылмыстық сот ісін қоса алғанда, құқықтық салалардағы дауларды қарауға құқылы. Алайда, министрлерге және/немесе бұрынғы министрлерге қарсы сот ісі, олардың министрлік қызметтеріне қатысты істер бойынша, Жоғарғы Сот судьялары мен парламент мүшелерінен құралған Корольдіктің Импичмент Соты (Rigsretten) тарапынан қаралады. Айыптау және шағымдар соты (Den Særlige Klageret) сот пайдаланушыларының сотқа қатысты шағымдарын қарастырады. Сот процесі әдетте ауызша жүргізіледі және төменгі сатыдағы соттарда көпшілікке ашық, ал Жоғарғы Сотта міндетті түрде ауызша болады. Сот ішіндегі медиа трансляцияларына, төрағалық етуші судьяның рұқсаты болмаса, тыйым салынады. Сот жүйесінің жалпы құрылымы континенттік Еуропаның дәстүрлеріне негізделген. 1916 жылғы «Сот төрелігін жүргізу туралы» заң (Lov om Rettens Pleje – Retsplejeloven), Данияның жалғыз кодексі, соттардың басқару және ұйымдастырылуын анықтайтын, азаматтық және қылмыстық іс жүргізу салаларын қамтитын 1000-ге жуық баптан тұрады. Егер даулы талаптың сомасы 20 000 DKK-дан асса, округтік соттың шешіміне жоғары сотқа шағымдануға болады. Егер мәселенің экономикалық құны 20 000 даниялық кроннан кем болса, шағымдану үшін Процесскебевиллингсневеттен (Procesbevillingsnævnet) рұқсат алу қажет. Жоғары сот, егер шағымданылған іс қағидаттық мәселеге қатысты болмаса немесе басқа да себептермен жоғары сот шағымды қарау қажет деп санамаса, шағымды қабылдамайды. Данияда үш жоғары сот бар. Батыс Данияның Жоғарғы соты (Vestre Landsret) Виборг қаласында орналасқан, бірақ ірі батыс қалаларында филиалдары бар. Оның құзыраты Ютландияның барлық округтік соттарын қамтиды. Онда президент және 38 судья бар. Шығыс Данияның Жоғарғы соты (Østre Landsret) Копенгагенде орналасқан, бірақ ірі шығыс қалаларында филиалдары бар. Оның құзыраты Ютландия түбегінен тыс жердегі барлық округтік соттарды, сондай-ақ Фарер аралдарының округтік сотын қамтиды. Онда президент және 63 судья бар. Жоғары соттар, қылмыстық істер бойынша Виборг пен Копенгагеннен тыс жердегі филиалдарда ғана отырыс өткізеді. Барлық азаматтық істер Виборг немесе Копенгагендегі жоғары соттарда қаралады. Гренландияның Жоғарғы соты (Grønlands Landsret) Нуук қаласында орналасқан және Гренландияның төменгі соттарынан – төрт округтік соттан және Гренландиядағы соттан апелляциялық сот ретінде әрекет етеді. Онда бір судья, Гренландиядағы Жоғарғы Сот судьясы (Landsdommeren i Grønland) бар, бірақ Гренландиядағы соттан шағым түскен істерде басқа жоғары соттардың екі судьясы қосылады. Жоғарғы соттар палаталарға бөлінеді, әр палата үш жоғары сот судьясынан (landsdommere) тұрады, олардың біреуі уақытша жоғары сот судьясы (konstitueret landsdommer) болуы мүмкін. Әрбір іс палатаға жіберіледі және оны қарау үшін үш судьядан тұратын алқа құрылады, әдетте ол палатаның үш судьясынан тұрады, бірақ ол палаталар арасынан немесе үштен астам судьядан да құрылуы мүмкін. Жоғары соттың президенті әр палатаға төрағалық етуші судьяны тағайындайды, бірақ барлық шешімдер қарапайым көпшілік дауыспен қабылданады, ал алқабилер сотында кінәлі деп тану үшін білікті көпшілік дауыс қажет. Қылмыстық апелляциялық сот ретінде, егер округтік соттағы іс жүргізуге бейтарап судьялар қатысқан болса, жоғары сот үш жоғары сот судьясынан және үш бейтарап судьядан тұрады. Арнайы білімділік қажет болған жағдайларда, мысалы, балаларды ата-аналарынан айыру туралы істерде, мамандар судьялар ретінде тартылуы мүмкін. Жоғары сотқа шағымданған алқабилер сотында сот үш судьядан және тоғыз қазыдан тұрады.

Жоғарғы Сот

Жоғарғы Сот төмендегі соттардан келіп түскен істер бойынша азаматтық және қылмыстық істер бойынша апелляциялық сот ретінде жұмыс істейді. Әдетте, шешімге бір реттен артық шағымдануға болмайтындықтан, аудандық соттағы істер сирек Жоғарғы Сот деңгейіне жетеді, бірақ тәуелсіз Апелляциялық кеңес шағымдануға рұқсат берсе, мұндай жағдайлар болуы мүмкін. Жоғарғы Сот 1661 жылдың 14 ақпанында король Фредерик III құрған, алайда оның тамыры қазір жойылған король Кристиан IV-нің Король сотына (Kongens Retterting) дейін барып жетеді. Атауынан көрініп тұрғандай, Жоғарғы Сот Дания Корольдігінің ең жоғары соты болып табылады және оның үкімдері басқа Дания сотына шағымдануға жатпайды. Сот екі бөлімге бөлінген, олардың екеуі де барлық типтегі істерді қарастырады. Іс кем дегенде бес судьямен қаралады. Барлығында, сот әдетте он бес судьядан және президенттен тұрады. Төменгі соттардағы қылмыстық істерден өзгеше, Жоғарғы Сот кінәлілік мәселесімен айналыспайды. Дегенмен, төменгі соттың үкім шығару негіздері қарастырылып, түзетулер енгізілуі мүмкін. Бірінші инстанцияда қазылар алқасымен қаралатын қылмыстық істерде қорғау тарапы судьялардың қазылар алқасына берген нұсқауларындағы (қазылардың қарауы тиіс теориялық негіздердің қорытындысы) сот қателігіне байланысты шағымдануға құқылы.

Тәуелсіз басқару

Дания Конституциясының 62 және 64-баптары судьялардың үкіметтен және Парламенттен тәуелсіздігін қамтамасыз етеді, олар судьялардың заңға – заң актілеріне, кодекстерге және сот тәжірибесіне ғана басшылық ету керектігін айқындайды.

Соттардың әкімшілігі

2600-нан астам қызметкері бар (оның ішінде шамамен 1850 кеңсе қызметкері) Данияның Сот әкімшілігі 1998 жылғы Сот әкімшілігі туралы заңға сәйкес 1999 жылдың 1 шілдесінде құрылған.

Судьяларды тағайындау

2011 жылға қарай, шамамен 380 судья бар. Жоғарғы Сот Төрағасынан басқа барлық судьялар биліктегі монарх тарапынан Әділет министрінің ұсынысы (тапсырмасы) бойынша, Сот тағайындау кеңесінің кеңесімен тағайындалады. Бүгінгі күнге дейін кеңестің кеңесіне әрқашан құлақ естілді. Сот тағайындау кеңесі, Сот әкімшілігі сияқты, 1999 жылы құрылды және заң саласының барлық түрлерінен судьяларды тартуға көмектеседі. 1999 жылға дейін көптеген судьялар Әділет министрлігінде мансапты жолдан өткен деп есептелді. Сондай-ақ, кеңес үкіметтің басқа салаларынан тәуелсіздікті қамтамасыз ету үшін құрылды. Жылдық Бюджет заңы арқылы қаржыландырылса да, кеңес үкіметтің үш саласынан толық тәуелсіздікке ие.

Судьяларды қызметтен шығару

Дания Конституциясының 64-бабы судьялардың жеке тәуелсіздігін кепілдейді, оларды әкімшілік тарапынан қызметтен алыстатудан және ауыстырудан қорғайды, судьяларды қызметтен босату құқығын соттарға жүктейді. Қызметтен босату тек өте ауыр тәртіп бұзушылықтар немесе созылмалы физикалық немесе психикалық аурулар болған жағдайда ғана мүмкін. Мұндай босату туралы шешімді Жоғарғы Соттан, апелляциялық соттан және аймақтық соттан бір-бір судьядан тұратын Айыптау және қайта қарау арнайы соты қабылдайды. Сот шешіміне Жоғарғы Сотқа шағымдануға болады.