Кіріспе

Құс түрі

Шұңқыршымбыл (Ammodramus savannarum) – Жаңа әлемнің кішкентай тараншысы. Ол Ammodramus туысына жатады, оған шөптесін және далалық кеңістіктерде мекендейтін үш түр кіреді. Шұңқыршымбылды егіс далаларында да кездестіруге болады, және олар қайта қалпына келтірілген шөптесін жерлерді оңай мекендей алады. Олардың негізгі ареалында шұңқыршымбылы кең шөптесін жерлерге тәуелді, онда олар ағаштар мен бұталардан қашықтайды. Олар ұяларын жасыру үшін құрғақ шөп немесе басқа өсімдіктердің шоғырлары бар, сонымен қатар жәндіктер (әсіресе шегірткелер), бүркіттер мен тұқымдарды іздеу үшін жалаңаш жерлерді іздейді. Флорида шұңқыршымбылы (Ammodramus savannarum floridanus) – жоғары дәрежеде қауіпті түр.

Таксономия

Шегірткеқұс 1713 жылы ағылшын пасторы және натуралист Джон Рей Ямайкадан жиналған үлгіге негіздеп сипаттады. Оны 1725 жылы табиғатшы және коллекционер Ханс Слоан қайтадан сипаттап, суреттеп берді. Екі автор да ағылшын тілінде "Саванна құсы" деген атауды қолданды. 1789 жылы неміс натуралисі Иоганн Фридрих Гмелин Карл Линнейдің "Жаратылыстың жүйесі" еңбегін қайта қарап, кеңейткенде, шегірткеқұстың сипаттамасын қосты. Ол оны Fringilla тұқымдасына қосып, Fringilla savannarum деген екі атауын берді және бұрынғы авторларды сілтеді. Қазір шегірткеқұс 1827 жылы Уильям Суэйнсон енгізген Ammodramus тұқымдасына жататын тағы екі американдық шегірткеқұспен бірге жіктеледі. Он екі түршесі бар: аумақтардың ландшафттағы кеңістіктік таралуы бірнеше жекелеген құстардың өзара жақын жерлерде аумақтарын қорғауымен және пайдаланылмаған, бірақ сырттай қолайлы сияқты тіршілік ортасының үлкен аумақтарымен алмасып отырады. Мұндай топтасудың себептері әлі анықталған жоқ; топтасу жыртқыштарға немесе паразиттік көбелектерге қарсы топтық қорғанысқа, ұяға күтімге, жұптасуға, немесе туыстық таңдауға байланысты емес. Тиісті тіршілік ортасы өсімдіктердің құрылымына және алдыңғы маусымдардағы жауын-шашын мөлшеріне күшті әсер етеді. Шегірткеқұстар ағаш және бұталы өсімдіктерден аулақ жүреді, ал олардың таралу аймағының ылғалды бөліктерінде әр 2-3 жылда бір рет өртелетін (ағаштар мен бұталардың өсуін шектеу үшін) алқаптарды ұнатады және ірі қара мал немесе бизон орташа түрде жайылатын жерлерді іздейді.

Көші-қон

Шарап құс түрлерінің миграциялық мінез-құлқы әртүрлі болады. АҚШ-тың көп бөлігінің шығысында және Оңтүстік Канадада көбейетін құстар (A. s. pratensis) жыл сайын бірнеше мың километрге дейін миграция жасайды, қыстау үшін Мексика шығанағы мен Кариб теңізіне ұшып барады. Солтүстік Американың батыс бөлігінде көбейетін құстар (A. s. perpallidus) Техастан батысқа қарай Калифорнияға дейін, оңтүстікке қарай Солтүстік және Орталық Мексиканың жоғаулы шөл далаларына дейін қыстайды. Оңтүстік-Шығыс Аризона, Оңтүстік-Батыс Нью-Мексико және Мексиканың солтүстік штаттарындағы шөл далаларында көбейетін A. s. ammolegus, қысқа қашықтыққа, ішінара миграциялайтын түр болып көрінеді, кейбір құстар жыл бойы тұрақты болып қалады, ал қалғандары қыста оңтүстікке қарай жылжиды. Әртүрлі көбелектердің популяциялары мен түрлерінің құстары Оңтүстік-Шығыс Аризонада бірге қыстайды. Солтүстік Америкадан тыс жерлерде, Кариб бассейнінде, Орталық Америкада және Флорида шарап құсы миграция жасамайды. Еркектер көктемде әдетте ұрғашылардан бір-екі апта бұрын солтүстікке миграциялайды. Жарық деңгейін анықтайтын геолокаторлардың деректері еркектердің сәуірден қазанға дейін көбелектерде болатынын көрсетеді. Бірақ, осы түрдің қозғалыс жолдары салыстырмалы түрде аз, мүмкін, шарап құстарының көбелектерден басқа жылдың көп бөлігінде жасырын мінез-құлқының салдарынан. Сақина тағылған құстарды, әсіресе, құстардың алғашқы сақина тағылған жерінен басқа жерлерде, сирек кездестіруге болады. Оклахома штатында шарап құстары терезелерге соқтығысып өлгендердің арасында ең көп кездесетін түрлердің бірі, бірақ миграция кезінде оларды сирек байқауға болады.

Басты ән

Шалақайдың "негізгі" немесе "бұз" әнінде бірден төрт кіріспе нота бар, содан кейін ұзақ, жоғары биіктіктегі трил, "tup zeeee" немесе "tip tup zeee" дыбысталады. Оның шалақайдың дыбысына ұқсастығы құстың атына себеп болған. Әннің әрбір жеке тұлға, популяция және түршесі арасында шағын айырмашылықтар бар. Аталықтары көбейтін жерге жеткен сәуірдің ортасынан бастап, көбейтін жерлерді тастауға дайын болатын тамыздың ортасына дейін негізгі әнді қолданады. Ән 5–15 секундтық қысқа ноталар тізбегінен тұрады, олардың биіктігі аздап өзгереді, және бүкіл тізбек екі-төрт рет қайталанады. Оның ареалындағы популяцияның азаюының басты себебі – тіршілік ортасының жоғалуы және оны басқару, әсіресе шөптекті жерлердің қарқынды егіс шаруашылығына айналуы және бұталар мен ағаштардың кеңеюі. Халық санының төмендеуіне қарамастан, шалақайлар IUCN бойынша "Төменгі қызығушылық" санатында тіркелген және АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі (USFWS) ұлттық деңгейде оларды "Қорғауға алынған құстар" тізіміне енгізбеген. Флорида шалақайының (Ammodramus savannarum floridanus) түршесі USFWS тарапынан жоғалудың қаупі бар деп жарияланған. Бұл түрше 2017 жылы бар болғаны 15 көбелек жұбын қамтыды, ал 2022 жылы 120-ға жуық құс тіркелді.

Өңірлерді басқару

Солтүстік Америкадағы алабұлақ құйрықтарының бұрынғы көбею ареалының көп бөлігі қарқынды егіс шаруашылығына айналдырылған немесе бұталар мен ағаштардың таралуына ұшыраған. Сондай-ақ, бұл құстар қыстау орындарынан да айырылып жатыр, әсіресе Чихуахуа шөлейттерінде, себебі олар да ұқсас факторларға (егіс шаруашылығына ауысу және ағаштардың көбеюі) тап болып отыр. Алабұлақ құйрықтары ұя салу үшін тығыз құрғақ шөпті, қоректену үшін сирек өсімдіктерді және ағаштардың аз болуын қажет етеді. Сондықтан, олар жоғары қарқынды мал жаюмен бірге жыл сайынғы өртеу, өрттің тоқтатылуынан ағаштардың көбеюіне және көбею маусымында ұяларды жоя алатын шөп шабу сияқты басқару шараларына осал. Идеалды мал жаю қарқындылығы мен өрт жиілігі климатқа байланысты өзгереді, бірақ ірі қара мал немесе бизонның орташа жаюымен, 2-3 жыл сайынғы бақырылған өртеу және ағаштардың алынуы Оңтүстік Үлкен жазықта алабұлақ құйрықтарының ең жоғары санына қолдау көрсетеді.