Кіріспе

1824 жылы Бетховеннің "D мажордағы салтанатты миссасы" (Op. 123) – Людвиг ван Бетховеннің 1819-1823 жылдары жазған салтанатты миссасы. Ол алғаш рет 1824 жылдың 7 сәуірінде Санкт-Петербург қаласында (Ресей), Бетховеннің меценаты Николай Голицынның қолдауымен орындалды. Толық емес орындалуы 1824 жылдың 7 мамырында Венада болды, онда композитор Кири, Кредо және Агнус Деи бөлімдерін дирижерлік етті. Бұл шығарма композитордың ең үлкен жетістіктерінің бірі саналады және Бахтың B минорындағы миссасымен бірге, жалпы практика кезеңіндегі ең маңызды миссалық туындылардың бірі болып табылады. Тоғызыншы симфониясымен шамалас уақытта жазылған, бұл Бетховеннің C мажордағы миссасынан (Op. 86) кейінгі екінші миссасы. Шығарма Австрияның эрцгерцогы Рудольфқа, Ольмүц архиепископына, Бетховеннің ең жақын меценаты, шәкірті және досы арналды. Рудольфқа сыйланған нұсқасында "Von Herzen – Möge es wieder – Zu Herzen gehn!" ("Жүректен – қайта жүрекке оралсын!") деген жазу болды.

Құрастыру тарихы

Missa Solemnis – Бетховеннің қасиетті тақырыпқа арналған үшінші хорлық шығармасы, ал одан бұрын 1802 жылы жазылған "Христус ам Олберге" ораториясы және 1807 жылғы "До мажордағы" мессасы болған. Бұл жаңа шығарма 1820 жылдың 9 наурызында Олмюц архиепископы болып тағайындалған Габсбург-Лотарингиялық Рудольфтың құрметіне жазылды.

Өнер тарихы

Алғашқы қойылым қасиетті орында емес, 7 сәуірде (1824 жылы 26 наурызда ескі стиль бойынша) орыс дворяны және меценат Николай Голицыннің бастамасымен Санкт-Петербург филармониясында өтті. Бастапқыда 1823 жылғы Рождествоға жоспарланған премьера, талапты хор бөлімдерін репетициялаудың күрделілігінен, олар күткеннен көп уақыт алғанын, сондай-ақ қате көшірілген ноталарға байланысты кешікті. 1824 жылғы 7 сәуірдегі премьераны кім дирижерлік еткені белгісіз. Қасиетті мессаның бөліктері (Kyrie, Credo, Agnus Dei) 1824 жылғы 7 мамырда Венадағы Kärntnertor театрында капельмейстер Михаэль Умлауфтың жетекшілігімен «Үйдің қасиеттілігі» увертюрасымен және 9-шы симфонияның премьерасымен бірге орындалды. Орындалған мессаның үш бөлімі цензуралық шектеулерге байланысты, Вена цензурасының діни емес орында месса орындалуына қарсы болғандықтан «гимндер» деп аталды. Мессаның толық орындалуы 1830 жылы Богемия қаласы Варнсдорфтағы Петр мен Павел шіркеуінде литургиялық ортада өтті.

Баспаптар мен аспаптар

Бұл шығарма вокалды солистердің квартеті, көрнекті хор және толық оркестр үшін жазылған. Олардың әрқайсысы кейде виртуоздық, текстуралық және мелодиялық тұрғыдан қолданылады. Толық құрамға 2 флейта; 2 гобой, 2 кларнет (ля, до және си); 2 фагот; контрафагот; 4 валторна (ре, ми, си-басс, ми және соль); 2 труба (ре, си және до); альт, тенор және бас тромбоны; литавра; орган континуо; скрипкалар (бірінші және екінші), альт, виолончель және бас; сопрано, альт, тенор және бас солистері; және аралас хор кіреді.

Құрылымы

Missa solemnis - бұл әдеттегі бөлімнің алғашқы бес бөліміне сәйкес келетін бес бөлім. Ескерту: "Орындаушылар" бөлімінде орындаушылар мынадай аббревиатуралармен көрсетілген: "S" – вокалдық солистер, "C" – хор, "O" – оркестр. Сонымен қатар, "T" – "Et homo factus est" бөліміндегі тенор солистін, ал "V" – "Benedictus" бөліміндегі скрипкашыны білдіреді. "Ескертпе" бөлімінде композитордың өзі жазған курсивті ескертулер келтірілген. №БөлімТақтарБасталуыТақтарТемпіОрындаушыларТональностьМетрЕскерту1KyrieKyrie eleisonAssai sostenutoSCO D мажор "Mit Andacht"Christe eleisonAndante assai ben marcato B минор Kyrie eleisonTempo I D мажор 2 GloriaGloria in excelsis DeoAllegro vivaceCO D мажор Gloria тақырыбыGratias agimus tibiMeno AllegroSCO B мажорDomine DeusTempo I B мажор, F мажорGloria тақырыбыQui tollis peccata mundi Larghetto D минор, D мажор, B мажор, D мажор Quoniam tu solus SanctusAllegro maestosoCO D мажор In gloria Dei Patris. AmenAllegro, ma non troppoe ben marcatoSCO ФугаPoco piu Allegro PrestoCO Gloria in excelsis Deo қайталануы3CredoCredo in unum DeumAllegro ma non troppoCO B мажор Credo тақырыбыEt incarnatus estAdagio SCO D дорийлікEt homo factus est Andante TCO D мажор Тенор солисіCrucifixus etiam pro nobis Adagio espressivo SCO D минорEt resurrexit tertia dieAllegroC G миксолидийлік A cappella хорыEt ascendit in coelumAllegro moltoCO F мажор Credo in Spiritum SanctumAllegro ma non troppo Credo тақырыбыEt vitam venturi AmenAllegretto ma non troppo Double fugueAllegro con motoGraveSCO4 SanctusSanctus, Sanctus, SanctusAdagioSOD мажор "Mit Andacht"Pleni sunt coeliAllegro pesante ФугаOsanna in excelsisPresto Sostenuto ma non troppoO G мажор"Praeludium"Benedictus qui venitAndante molto cantabilee non troppo mossoSCVO G мажор, C мажор, G мажор Скрипка солисі5 Agnus DeiAgnus DeiAdagioSCO B минор Dona nobis pacemAllegretto vivace D мажор "Bitte um innernund äussern Frieden"Allegro assai B мажор Соғыс эпизоды 1Tempo I F мажор, D мажор Handel's Messiah цитаты:"And he shall reign"Presto D мажор, B мажор Соғыс эпизоды 2Tempo I B мажор, D мажор
Орындалу ұзақтығы: Толық шығарманың орындалуы 70-тен 90 минутқа дейін созылады.

Талдау

Жазу Бетховенге тән орындаушыға немқұрайлылықты көрсетеді және бірнеше жерде техникалық және физикалық тұрғыдан қиынға соғады, динамика, өлшем және темптің көптеген күрт өзгерістерімен. Бұл тұжырымдылықтың бастапқы Kyrie бөлімінен басталады, онда "Ky ri" буындары форте немесе sforzando арқылы орындалса, ал соңғы "e" буыны пиано болып келеді. Төменде айтылғандай, "Et vitam venturi" фугасының қайталануы ерекше қиын, себебі ол бұрынғы тақырып пен контратақырыптың нұсқаларынан күрт өзгеше, және шамамен екі есе жылдам орындалады. Оркестрлік партиялардың ішінде де көптеген қиын бөлімдер бар, соның ішінде "Sanctus" бөліміндегі скрипка солосы және басон мен контрабасон үшін репертуардағы ең қиын туындылар кездеседі. Туындының күрделілігі, толық оркестр, үлкен хор және жоғары деңгейдегі вокалдық және аспаптық солистердің қажеттілігі оны әуесқойлар мен жартылай кәсіби ұжымдардың жиі орындауына мүмкіндік бермейді.

Кири

Мүмкін, ең дәстүрлі бөлім – Кири, дәстүрлі ABA' құрылымында жасалған. 3 D мажорлық аккордтардан тұратын негізгі мотив, төртінші pianissimo жауабымен (Құдай/адам) күрт контрастқа түседі, одан кейін бірінші бөлімде қарапайым, салтанатты хор жазылымы және Christe бөлімінде көбірек контрапунктты вокалдық тізбектер келеді. Төрт (SATB) вокалдық солист және хор тақырыптық материалды бөліседі, олардың ішіндегісі, әсіресе Christe Eleison бөлімінде жетекшілік рөлде болады.

Глория

Тез өзгеретін текстуралар мен тақырыптар Глория мәтінінің әр бөлігін бөліп көрсетеді, бұл қозғалыстың бастауы уақытты зерттеуде дерлік энциклопедиялық сипатқа ие. Қозғалыс "In gloria Dei patris. Әмин" мәтінімен жұмыс екі фугасының біріншісімен аяқталады, содан кейін бастапқы Глория мәтіні мен музыкасы қайтадан орындалады.

Санктус

Санктс Бенедиктісіне дейін Missa solemnis көбінесе қалыпты классикалық өлшемде болады. Бірақ оркестрлік прелюдиядан кейін, бір ғана скрипканың жоғары диапазонмен ойнауы басталады – бұл Киелі Рухтың жерге түсуін, мәтінге едәуір ұзақ қосымша ретінде көрсетеді.

Агнус Деи

"Miserere nobis" ("Бізге мейірім көрсет") деген жалбау, бастапқыда тек ерлер дауыстарымен B минорында басталып, ақырында пасторальдық үлгідегі жарқын D мажордағы "dona nobis pacem" ("бізге бейбітшілік бер") дұғасына жетеді. Фугалық дамудан кейін, ол кенеттен және күрт түрде соғыс дыбыстарымен тоқтатылады (18-ші ғасырдағы дәстүр, мысалы, Хайднның Missa in tempore belli-дегідей), бірақ "miserere" деген қайталама тілеулерден соң, ақырында қалпына келіп, аяқталады.

Аудио

ЖылДирижерОркестр және хорЖеке орындаушыларЖазу компаниясы1928Бруно КиттельБерлин филармониясы, Бруно Киттель хорыЛотте Леонард/Эмми Ланд, Эленор Шлоссхауэр Рейнольдс, Антон Мария Топиц/Эуген Трански, Вильгельм Гуттманн/Германн ШейPolydor1935Артуро ТосканиниЖаңа Йорк филармониясы, Жаңа Йорк Школа КанторумЭлизабет Ретберг, Марион Телва, Джованни Мартинелли, Эцио ПинцаArchipel1937Томас БичемЛондон филармониясы, Лидс фестиваль хорыИзобель Бейли, Мэри Джарред, Хеддл Нэш, Кейт ФалькнерEMI1938Сергей КусевицкийБостон симфониясы, Радклифф хор қоғамы, Гарвард Гли клубЖанетт Вриланд, Анна Каскас, Джон Прибе, Норман КордонRCA1939Артуро ТосканиниBBC симфониялық оркестрі, BBC хор қоғамыЗинка Миланов, Керстин Торборг, Коломан фон Патаки, Никола МосконаArchipel1940Клеменс КрауссВена мемлекеттік операсының хоры және оркестріТруде Эйперле, Луиза Виллер, Юлиус Патак, Георг ХаннArchipel1940Артуро ТосканиниNBC симфониялық оркестрі, Вестминстер хорыЗинка Миланов, Бруна Кастанья, Юсси Бьёрлинг, Александр КипнисMusic and Arts1946Эрих КлейберТеатро Колон оркестрі және хорыНильда Хоффманн, Мафальда Ринальди, Лидия Киндерманн, Коломон фон ПатакиArchipel1948Бруно ВальтерЖаңа Йорк филармониясы, Вестминстер хорыЭлеонор Стебер, Нэн Мерриман, Вальтер Хайн, Лоренцо АльвариMusic and Arts1948Эрих КлейберСтокгольм филармониясы оркестрі және хорыБиргит Нильссон, Лиза Туннель, Госта Баклейн, Сигурд БьёрлингMusic and Arts1950Отто КлемперерВена симфониясы, Вена академиялық хорыИлона Штайнгрубер, Эльза Шюрхофф, Эрнст Майкут, Отто ВинерVox1953Артуро ТосканиниNBC симфониялық оркестрі, Роберт Шоу хорыЛоис Маршалл, Нэн Мерриман, Юджин Конли, Джером ХайнсRCA1955Отто КлемперерКёльн радио симфониялық оркестрі, Кёльн радио хоры, Солтүстік Германия радиосының хорыАннелис Куппер, Зиглинде Вагнер, Рудольф Шок, Йозеф ГрайндльArchiphon1955Карл БёмБерлин филармониясы, Св. Гедвиг соборының хорыМария Штадер, Марианна Радев, Антон Дермота, Йозеф ГрайндльDeutsche Grammophon1955Фолькмар АндраеВена симфониясы, Вена ән бірлестігіТереза Стих Рэндалл, Хильде Рёссель Майдана, Юлиус Патак, Готтлоб ФрикArchipel1957Карл ШурихтСолтүстік-батыс Германия филармониясы, Св. Гедвиг соборының хорыМария Штадер, Эльза Кавельти, Эрнст Хефлигер, Хайнц РеффусArchiphon1957Отто КлемперерКонсертгебау оркестрі, Тоонкунст хоры Амстердам, Коллегиум Музикум АмстелодаменсеЭлизабет Шварцкопф, Нэн Мерриман, Йожеф Симанди, Хайнц РеффусArchipel1958Яша ХоренштейнФилармония оркестрі, Лидс фестиваль хорыТереза Стих Рэндалл, Норма Проктер, Питер Пирс, Ким БоргPristine Audio1959Герберт фон КараянВена филармониясы, Вена ән бірлестігіЛеонтин Прайс, Криста Людвиг, Николаи Гедда, Никола ДзаккариаEMI1960Леонард БернстайнЖаңа Йорк филармониясы оркестрі, Вестминстер хорыЭйлин Фаррелл, Кэрол Смит, Ричард Льюис, Ким БоргColumbia1960Герберт фон КараянФилармония оркестріВена ән бірлестігіЭлизабет Шварцкопф, Криста Людвиг, Николаи Гедда, Никола ДзаккариаTestament1961Яша ХоренштейнBBC симфониялық оркестрі, BBC хорыТереза Стих Рэндалл, Норма Проктер, Ричард Льюис, Ким БоргBBC Legends1963Гюнтер ВандтГюрзених оркестрі Кёльн, Гюрзених хорыЛеоноре Кирхштейн, Жанна Дерубайкс, Петер Шрайер, Гюнтер МорбахNonesuch. Testament1965Отто КлемперерЖаңа Филармония оркестрі & хорыЭлизабет Сёдерстрём, Марга Хоффген, Вальдемар Кментт, Марти ТалвелаEMI1966Герберт фон КараянБерлин филармониясы, Вена ән бірлестігіГундула Яновиц, Криста Людвиг, Фриц Вундерлих, Вальтер БерриDeutsche Grammophon1967Юджин ОрмандиФиладельфия оркестрі, Singing City хорларыМартина Арройо, Морин Форрестер, Ричард Льюис, Чезаре СиепиColumbia1967Джордж СзеллКливленд оркестрі & хорыСара Мэй Эндич, Флоренс Коплефф, Эрнст Хефлигер, Эцио ФлагеллоUrania1970Эуген ЙохумКонсертгебау оркестрі, Нидерланд радио хорыАгнес Гибель, Марга Хоффген, Эрнст Хефлигер, Карл РиддербушPhilips1973Уильям ШтейнбергКёльн радио симфониялық оркестрі, Кёльн радио хорыХетер Харпер, Джулия Хамари, Свен Олоф Элиассон, Петер Мевеника classics1974Карл БёмВена филармониясы, Вена мемлекеттік операсының хор бірлестігіМаргарет Прайс, Криста Людвиг, Веслав Охман, Марти ТалвелаDeutsche Grammophon1975Герберт фон КараянБерлин филармониясы, Вена ән бірлестігіГундула Яновиц, Агнес Бальтса, Петер Шрайер, Хосе Ван ДамEMI1975Карло Мария ДжулиниЛондон филармониясы оркестріЖаңа Филармония хорыХетер Харпер, Джанет Бейкер, Роберт Тир, Ханс СотинEMI1977Рафаэль КубеликБавария радиосының хоры және симфониялық оркестріХелен Донат, Бригитте Фассбэндер, Петер Шрайер, Джон Ширли КуиркOrfeo1977Колин ДэвисЛондон симфониялық оркестрі & хорыАнна Томова Синтов, Патриция Пейн, Роберт Тир, Роберт ЛлойдPhilips1978Георг ШолтиЧикаго симфониялық оркестрі & хорыЛусия Попп, Ивонн Минтон, Маллори Уолкер, Гвин ХоуэллDecca1978Леонард БернстайнКонсертгебау оркестрі, NOS радио хоры, ХилверсумЭдда Мозер, Анна Шварц, Рене Колло, Курт МоллDeutsche Grammophon1982Георг ШолтиЛондон филармониясы оркестрі, Эдинбург фестиваль хорыХелен Донат, Дорис Соффель, Зигфрид Йерузалем, Ханс СотинLPO1985Герберт фон КараянБерлин филармониясы, Вена ән бірлестігіЛелла Куберли, Труделизе Шмидт, Винсон Коул, Хосе ван ДамDeutsche Grammophon1985Михаэль ГиленORF радио симфониялық оркестрі Вена, Вена ән бірлестігіЭлисон Харган, Марьяна Липовшек, Томас Мозер, Маттиас ХёллеOrfeo1987Михаэль ГиленSWF симфониялық оркестрі Баден-Баден, Прага филармониялық хорыФиллис Брин Джулсон, Марьяна Липовшек, Йозеф Протшка, Курт РидлIntercord/Aurophon1987Терье КвамГановер тобы, Осло собор хорыМарианне Хирсти, Кэролин Уоткинсон, Эндрю Мургэтройд, Майкл ДжорджNimbus1988Анталь ДоратиЕуропа симфониялық оркестрі, Мэриленд университетінің хорыТина Киберг, Розмари Ланг, Уильям Кохран, Михаил КрутиковBIS1988Анталь ДоратиЕуропа симфониялық оркестрі, Мэриленд университетінің хорыБарбара Мартиг Тюллер, Розмари Ланг, Уильям Кохран, Томас БрандисMelodiya1988Роберт ШоуАтланта симфониялық оркестрі & хорыСильвия МакНейр, Жанис ТейлорДжон Алер, Том КраузеTelarc1989Джон Элиот ГардинерРеволюциялық және романтикалық оркестр, Монтеверди хорыШарлотта Маржионо, Кэтрин Роббин, Уильям Кендалл, Аластер МайлсArchiv Produktion1989Хельмут РиллингБах коллегиясы Штутгарт, Гэчингер Канторе ШтутгартПамела Кобурн, Флоренс Куивар, Альдо Балдин, Андреас Шмидт Хенсслер1990Джеффри ТейтАнглия камералық оркестрі, Таллис камералық хорыКэрол Ванесс, Вальтрауд Мейер, Ханс Петер Блохвиц, Ханс ЧаммерEMI1991Даниэль БаренбоймЧикаго симфониялық оркестрі & хорыТина Киберг, Вальтрауд МейерДжон Алер, Роберт ХоллErato1991Джеймс ЛевайнВена филармониясы, Лейпциг радио хоры, Швеция радио хоры, Эрик Эриксон камералық хорыШеріл Студер, Джесси Норман, Пласидо Доминго, Курт МоллDeutsche Grammophon1992Николаус ХарнонкуртЕуропа камералық оркестрі, Арнольд Шёнберг хорыЕва Мей, Марьяна Липовшек, Энтони Ролф Джонсон, Роберт ХоллTeldec1993Рудольф БаршайРесей ұлттық оркестрі, Свешников ерлер хоры, Мәскеу радиосының балалар хорыУрсула Фидлер, Барбара Хёльцль, Вернер Холлвег, Якоб ШтемпфлиCapriole1994Георг ШолтиБерлин филармониясыРунффункхор БерлинЮлия Варади, Ирис Вермильон, Винсон Коул, Рене ПапеDecca1996Курт МазурГевандхаус оркестрі Лейпциг, Рунффункхор ЛейпцигАнна Томова Синтов, Анналис Бурмейстер, Петер Шрайер, Германн Кристиан ПольстерBerlin Classics2001Давид ЗинманТонхалле оркестрі Цюрих, Швейцария камералық хорыЛуба Оргонасова, Анна Ларссон, Райнер Трост, Франц Йозеф ЗелигArte Nova2001Роджер НоррингтонРадио симфониялық оркестрі Штутгарт, SWR, NDR хоры, SWR вокал ансамбліАманда Хальгримсон, Корнелия Каллиш, Джон Алер, Аластер МайлсHänssler2002Филипп ХерревегеШамп-Элизе оркестрі, Коллегиум Вокале ГентЛа Шапель РояльРоза Маннион, Биргит Реммерт, Джеймс Тейлор, Корнелиус ХауптманнHarmonia Mundi2003Кеннет ШермеронНэшвилл симфониялық оркестрі және хорыЛорин Филлипс, Роббин Редмон, Джеймс Тейлор, Джей БайлонNaxos2006Колин ДэвисБавария радиосының симфониялық оркестрі және хорыЛуба...