Кіріспе

1861 АҚШ/Ұлыбритания дипломатиялық оқиғасы

Трент ісі – 1861 жылы Американдық Азамат соғысы кезінде АҚШ пен Ұлыбритания арасында соғыс қаупі тудырған дипломатиялық оқиға. АҚШ Әскери-теңіз күштері британдық «Royal Mail» кемесінен екі Конфедерация елшісін ұстады, ал британдық үкімет бұған қатысты қатты наразылық білдірді. Американдық қоғам мен элитаның пікірі көбінесе ұстауды қолдады, бірақ бұл экономиканы нашарлатты және әлемдегі ең күшті экономикамен және әскери-теңіз флотымен қарым-қатынасты уақытша бұзды. Президент Авраам Линкольн елшілерді босату арқылы дағдарысты аяқтады. 1861 жылдың 8 қарашасында «Сан-Хасинто» кемесінің капитаны Чарльз Уилкс британдық почта кемесін тоқтатып, соғыс контрабандасы ретінде Джеймс Мюррей Мейсон мен Джон Слайделл атты екі Конфедерация елшісін алып кетті. Елшілер Ұлыбритания мен Францияға Конфедерацияны дипломатиялық тұрғыдан мойындау және қаржылық және әскери қолдау алу мақсатымен бара жатқан еді. АҚШ-та бұл ұстауды қуанышпен қарсы алып, Ұлыбританияға қарсы наразылықтар ұйымдастырылды, соғыспен қорқыту орын алды. Конфедерация штаттарында бұл оқиға ағылшын-американдық қарым-қатынастардың толыққанды үзілуіне, тіпті соғысқа немесе кем дегенде Ұлыбританияның дипломатиялық мойындауына әкелуі мүмкін деген үміт болды. Конфедерация өкілдері өздерінің мүдделері Ұлыбритания мен Францияның араласуына байланысты екенін түсінді. Ұлыбританияда бейтараптық құқықтарының бұзылуына және ұлттық мәртебеге келтірілген нұқсанға қатысты кеңінен наразылық білдірілді. Британдық үкімет кешірім сұрауды және тұтқындарды босатуды талап етті, сондай-ақ Британдық Солтүстік Америкада (Канада) және Солтүстік Атлантикадағы әскери күштерін нығайту шараларын қабылдады. Президент Авраам Линкольн мен оның жақын кеңесшілері осы мәселе бойынша Ұлыбританиямен соғысқа түсуге ниет білдірмеді. Бірнеше шиеленісті апталардан кейін, Линкольн әкімшілігі елшілерді босатып, капитан Уилкстің әрекеттерін жоққа шығарған кезде дағдарыс шешілді, бірақ ресми кешірім сұралған жоқ. Мейсон мен Слайделл Еуропаға сапарын жалғастырды.

Өмірбаян

Америка Құрама Штаттарымен қарым-қатынас жиі шиеленісіп, тіпті соғысқа жақындады, өйткені Ұлыбритания Азамат соғысының басында Конфедерацияны қолдауға дайын болды. Британдық саясаткерлер 1840 жылдардан 1860 жылдарға дейін Вашингтонның халыққа жағымпаздық жасағанын, мысалы, 1844-1846 жылдар аралығындағы Орегон шекарасы дауында, үнемі наразылық білдірді. Бұл шиеленіс Трент оқиғасы кезінде өршіді; осы жолы Лондон шегін сызып қойды. Конфедерация және оның президенті Джефферсон Дэвис бастан-ақ Еуропаның Оңтүстік мақтасына тәуелділігі дипломатиялық мойындауға және делдалдық араласуға әкеледі деп сенді. Тарихшы Чарльз Хаббард былай деп жазды: Дэвис сыртқы саясатты үкіметтегі басқаларға тапсырды және агрессивті дипломатиялық күш-жігерді дамытудың орнына, дипломатиялық мақсаттарға жету үшін оқиғалардың өзіне сенеді. Жаңа президент Еуропа державаларының мақтадан мойындау мен заңдылық күтетініне берілді. Конфедерацияның сол кездегі басты үміті – британдықтардың тоқыма фабрикаларына тиетін зияннан қорқып, Конфедерациялық штаттарды мойындап, Одақтың блокадасын бұзады деген сенім болды. Дэвис мемлекеттік хатшы және Еуропаға жіберген елшілерді дипломатиялық қабілеттері үшін емес, саяси және жеке себептермен таңдады. Бұл, ішінара, мақта Конфедерацияның дипломаттарының көмегінсіз-ақ мақсаттарына жете алады деген сенімге байланысты болды. Одақтың сыртқы саясаттағы басты мақсаты – Конфедерацияны Ұлыбританияның мойындауына жол бермеу болды. Орегон шекарасы дауы, Техастағы британдық әрекеттер және АҚШ-Канада шекарасы дауы 1840 жылдары шешілді. 1859 жылғы «Шошқа соғысына» қарамастан, Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы ұсақ шекаралық оқиғаға қарамастан, ағылшын-американдық қарым-қатынас 1850 жылдары жақсарды. Соғыс кезінде американдық сыртқы саясаттың негізгі құрылтайшысы, Мемлекеттік хатшы Уильям Х. Сьюард, елге жақсы қызмет еткен саясатты сақтауды көздеді: АҚШ-тың басқа елдердің ішкі ісіне араласпауы және АҚШ-тың және Батыс жарты шардағы басқа елдердің ішкі ісіне шетелдік араласуға қарсы тұру. Ұлыбританияның премьер-министрі лорд Палмерстон бейтараптық саясатын ұстануға шақырды. Оның халықаралық алаңдаушылықтары Еуропаға шоғырланған, онда Наполеон III-нің Еуропадағы амбициялары мен Пруссиядағы Бисмарктің өрлеуі орын алып жатты. Азамат соғысы кезінде британдықтардың американдық оқиғаларға реакциясы бұрынғы британдық саясат пен олардың стратегиялық және экономикалық ұлттық мүдделерімен анықталды. Батыс жарты шарда АҚШ-пен қарым-қатынас жақсарған сайын, Ұлыбритания Орталық Америкадағы мәселелер бойынша АҚШ-пен қақтығысудан сақ болды. Теңіз күші бар Ұлыбритания бейтарап елдердің өз блокадаларын құрметтеуін қадағалап келді. Соғыстың басынан бастап, бұл көзқарас британдықтарды Вашингтонда Одақтың блокадасына тікелей қарсылық ретінде қарастырылатын кез келген әрекеттен аулақ болуға итерді. Оңтүстік тұрғысынан алғанда, британдық саясат Одақтың блокадасын де-факто қолдады және үлкен наразылық тудырды. Вашингтондағы ресейлік министр Эдуард де Стокль былай деп атап өтті: «Лондон кабинеті Одақтың ішкі келіспеушіліктерін мұқият бақылап отыр және нәтижесін күтіп отыр, оны жасыру қиын». Де Стокль өзінің үкіметіне Ұлыбритания Конфедерациялық штаттарды мүмкіндігінше ертерек мойындайтынын хабарлады. АҚШ-тың Ресейдегі министрі Кассиус Клей былай деді: «Мен Англияның қандай сезімде екенін бірден байқадым. Олар біздің құрып кетуімізді тіледі! Олар біздің күшімізге қызғанады. Олар Оңтүстікке де, Солтүстікке де көңіл бөлмейді. Олар екеуін де жек көреді». Азамат соғысының басында АҚШ-тың Сент-Джеймс сотындағы министрі Чарльз Фрэнсис Адамс болды. Ол Вашингтон соғысты тек ішкі көтеріліс деп қарастыратынын және Конфедерацияға халықаралық құқық бойынша ешқандай құқық бермейтінін мәлімдеді. Ұлыбританияның Конфедерацияны ресми түрде тануға бағытталған кез келген әрекеті АҚШ-қа қарсы достық емес акті деп есептеледі. Адамсқа берілген нұсқауларда Сьюардтың ұсынысы бар еді: Ұлыбританияға кеңінен таралған иеліктері бар және Шотландия мен Ирландияны қамтитын отаны бар ел «қауіпті прецедент құрудан» сақ болуы керек. Тәжірибелі дипломат лорд Лайонс АҚШ-тағы британдық министр болды. Ол Лондонға Сьюард туралы ескертті: «Мен оның қауіпті министр болатынынан қорқамын. Оның АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы қарым-қатынасқа деген көзқарасы әрқашан олардан саяси капитал табуға жарамды екенін көрсетеді. Мен мырза Сьюард бізбен соғысқа баруды жоспарламайды деп ойламаймын, бірақ ол бізге қарсы зорлық-зомбылық көрсету арқылы осында популярлыққа жететін ескі ойынды ойнауға бейім болар еді». Сьюардқа деген сенімсіздігіне қарамастан, Лайонс 1861 жыл бойы «сабырлы және салмақты» дипломатияны сақтап, Трент дағдарысын бейбіт шешуге үлкен үлес қосты.

Дипломатиялық тануды беру (1861 жылдың ақпан-тамыз айлары)

Трент ісі 1861 жылдың қараша айының соңына дейін үлкен дағдарыс ретінде жарияланбады. Оқиғалар тізбегіндегі алғашқы қадам 1861 жылдың ақпан айында Конфедерация Уильям Лоундес Янси, Пьер Рост және Амброз Дадли Маннан құралған үш адамдық еуропалық делегация құрған кезде жасалды. Конфедерацияның Мемлекеттік хатшысы Роберт Тумбс оларға оңтүстік мәселесінің мәні мен мақсатын осы үкіметтерге түсіндіруді, дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды және «достық, сауда және теңіз қатынастары туралы келісімдер жасауға келіссөздер жүргізуді» тапсырды. Тумбстың нұсқауларына штаттардың құқықтары және бөліну құқығы туралы ұзақ заңдық аргументтер кірді. Мақта мен құқықтық негіздерге сүйенгендіктен, нұсқауларда оңтүстік порттарының блокадасы, каперлік, солтүстікпен сауда, құлдық және оңтүстіктер мақтаның шығарылуын тоқтатқан бейресми блокада сияқты маңызды мәселелер жоқ еді. Британдық көшбасшылар және Еуропадағылар АҚШ-тың бөлінуінің сөзсіз екеніне сенді. Бұрынғы американдық отарларын күшпен Империяда ұстауға жасаған сәтсіз әрекеттерін еске алып, британдықтар Одақтың орындалған фактіге қарсы тұру әрекеттерін ақылға сыймас деп санады, бірақ Одақтың қарсыласуын олармен санасу керек болған факті ретінде қарады. Соғыстың нәтижесі алдын ала шешілген деп сенген британдықтар, соғысты аяқтауға ықпал ете алатын кез келген әрекетті гуманитарлық жеңіс деп қарады. Сыртқы істер министрі лорд Рассел Лионсқа өзінің кеңсесін және соғыстың бейбіт шешілуін ілгерілететін кез келген тараптарды пайдалануды тапсырды. Комиссарлар 3 мамырда Расселмен бейресми кездесті. Форт Самтер туралы хабар Лондонға жаңа жеткенімен, ашық соғыстың тікелей салдары талқыланбады. Елшілер жаңа мемлекеттің бейбіт ниетін және солтүстік штаттардың құқықтарын бұзуға жауап ретінде бөлінудің заңдылығын баса айтты. Олар ең маңызды аргументімен аяқтады: мақтаның Еуропа үшін маңызы. Құлдық туралы Рассел Янсиден Конфедерация халықаралық құл саудасын қайта аша ма деп сұрағанда ғана сөз болды (Янси соңғы жылдары қолдаған ұстаным); Янсидің жауабы бұл Конфедерацияның күнтәртібінде жоқ еді. Рассел бұл мәселелерді толыққанды талқылайтынын айтып, келіссөздерге қатыспады. Осы уақыт аралығында британдықтар соғысқа қатысты ресми ұстанымдарын анықтауға тырысты. 13 мамырда 1861 жылы Расселдің ұсынысы бойынша королева Виктория оңтүстік тарапының соғысқа қатысуын мойындаған бейтараптық декларациясын жариялады, бұл Конфедерация кемелеріне АҚШ кемелері алған шетел порттарында бірдей жеңілдіктер берді. Конфедерация кемелері бейтарап порттардан отын, жабдықтар мен жөндеу ала алатын болды, бірақ әскери жабдықтар мен қару-жарақ ала алмады. Ұлыбританияның алыс колониялық порттарының болуы Конфедерация кемелеріне әлемнің көп бөлігінде Одақтың кемелерін ұстауға мүмкіндік берді. Франция, Испания, Нидерланды және Бразилия да осылай істеді. Соғысқа қатысушы мәртебесі Конфедерация үкіметіне британдық компаниялармен келісімшарт жасасуға және Одақ кемелерін іздеу және басып алу үшін флот сатып алуға мүмкіндік берді. Королеваның жарлығында британдықтардың екі тараптың әскеріне де қосылуына, соғыста әскери мақсатта қолданылатын кемелермен жабдықтауына, кез келген блокаданы бұзуына және әскери тауарлар, құжаттар немесе әскери қызметшілерді екі тарапқа да тасымалдауына тыйым салынғаны нақты айтылған. 18 мамырда Адамс бейтараптық декларациясына наразылық білдіру үшін Расселмен кездесті. Адамс Ұлыбританияның «олар [Конфедерация] өздерінің порттарының бірінде барлық мүмкін артықшылықтармен [ ] теңізде бірде-бір каперлік көрсетпегенге дейін теңіз күштері деп санағаннан басқа, кез келген соғыс жүргізу қабілетін көрсеткенге дейін» соғыс күйін мойындағанын дәлелдеді. Осы кезде АҚШ-тың басты уайымы соғысқа қатысушы мәртебесін мойындау дипломатиялық тануға қарай алғашқы қадам болар еді. Рассел қазіргі уақытта тану қарастырылмайтынын білдірсе де, болашақта оны жоққа шығармайды, бірақ үкімет ұстанымы өзгерсе, Адамсқа хабарлауға келісті. Осы арада Вашингтонда Сьюард бейтараптық декларациясына және Расселдің Конфедерациямен кездесулеріне наразы болды. 21 мамырда Адамсқа жазған хатында, ол Адамсқа британдықтармен бөлісуді тапсырды, Сьюард британдықтардың Конфедерация елшілерін қабылдауына наразылық білдірді және Адамс...